{"id":12606,"date":"2013-03-20T15:14:00","date_gmt":"2013-03-20T14:14:00","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=12606"},"modified":"2020-09-01T13:22:52","modified_gmt":"2020-09-01T12:22:52","slug":"hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta","title":{"rendered":"Testament Marka Edelmana"},"content":{"rendered":"

Marek Edelman \u2013 stra\u017cnik pami\u0119ci wszystkich tych, o kt\u00f3rych godno\u015b\u0107 walczy\u0142 wiosn\u0105 1943 w powstaniu w getcie warszawskim \u2013 przez ca\u0142e \u017cycie czu\u0142 si\u0119 odpowiedzialny za drugiego cz\u0142owieka. \u201eZosta\u0142em tutaj, w Polsce, razem z tymi, za kt\u00f3rych by\u0142em odpowiedzialny. Przez jaki\u015b czas za ich \u017cycie. A teraz, kiedy nie \u017cyj\u0105 \u2013 za ich groby\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142. Dowodz\u0105c powstaniem w getcie, pracuj\u0105c jako lekarz, anga\u017cuj\u0105c si\u0119 w opozycj\u0119 demokratyczn\u0105 w Peerelu, a w wolnej Polsce wci\u0105\u017c wstawiaj\u0105c si\u0119 za potrzebuj\u0105cymi pomocy, nie patrzy\u0142 bezczynnie na ludzk\u0105 krzywd\u0119. Wci\u0105\u017c te\u017c przypomina\u0142 o niej innym, ucz\u0105c, \u017ce nie mo\u017cna pozosta\u0107 oboj\u0119tnym.<\/p>\n

\"17<\/a>
17 kwietnia 1988, Warszawa, Polska 45. rocznica powstania w getcie warszawskim. Marek Edelman przemawia pod Pomnikiem Bohater\u00f3\u0082w Getta. Za nim stoi Tadeusz Mazowiecki, obok Jacek Kuro\u0144, fot. NN, zbiory O\u015brodka KARTA, przekaza\u0142a Maria Lipska, wdowa po Janie J\u00f3zefie Lipskim<\/figcaption><\/figure>\n

Przedstawiamy wyb\u00f3r my\u015bli z tekst\u00f3w Marka Edelmana \u2013 testament, kt\u00f3ry nie pozwala ani na bierno\u015b\u0107, ani na zapomnienie.<\/p>\n

Marek Edelman<\/strong> \u2013 (1919\u20132009) \u2014 dzia\u0142acz Powszechnego \u017bydowskiego Zwi\u0105zku Robotniczego (Bundu), od 1942 roku w \u017bydowskiej Organizacji Bojowej. Jeden z przyw\u00f3dc\u00f3w powstania w getcie warszawskim, po \u015bmierci Mordechaja Anielewicza jego ostatni dow\u00f3dca. Po upadku powstania z niewielkim oddzia\u0142em kana\u0142ami przeszed\u0142 na stron\u0119 aryjsk\u0105. Walczy\u0142 w Powstaniu Warszawskim. Po II wojnie osiad\u0142 w \u0141odzi, zosta\u0142 kardiochirurgiem. Przez kilkadziesi\u0105t lat inicjowa\u0142 niezale\u017cne obchody rocznicy powstania w getcie. Od 1976 roku wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Komitetem Obrony Robotnik\u00f3w, od wrze\u015bnia 1980 w \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Uczestniczy\u0142 w obradach Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u. Kawaler Orderu Or\u0142a Bia\u0142ego i francuskiej Legii Honorowej.<\/p>\n

***<\/p>\n

Pytacie, co jest najwa\u017cniejsze w \u017cyciu? Najwa\u017cniejsze jest samo \u017cycie. A gdy ju\u017c jest \u017cycie, najwa\u017cniejsza jest wolno\u015b\u0107. Potem oddajemy \u017cycie za wolno\u015b\u0107. I wtedy ju\u017c nie wiadomo, co jest najwa\u017cniejsze. Na pewno nie patriotyzm. Ojczyzna to wi\u0119\u017a \u0142\u0105cz\u0105ca ci\u0119 z drzewem w twoim ogrodzie, z przyjacielem. Tak naprawd\u0119 wcale nie trzeba kocha\u0107 w\u0142asnego narodu, trzeba tylko po\u015br\u00f3d niego \u017cy\u0107. [1]\n

***<\/p>\n[Powstanie by\u0142o] logiczn\u0105 konsekwencj\u0105 czterech lat oporu ludno\u015bci zamkni\u0119tej w nieludzkich warunkach, poni\u017canej, ha\u0144bionej i traktowanej […] jak podludzie. W tych dramatycznych warunkach mieszka\u0144cy getta organizowali w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci swe \u017cycie zgodnie z najwy\u017cszymi warto\u015bciami europejskimi. Gdy kryminalna w\u0142adza okupanta odmawia\u0142a im wszelkich praw do edukacji, kultury, my\u015bli, \u017cycia, a nawet do godnej \u015bmierci, ludno\u015b\u0107 getta tworzy\u0142a w\u0142asne podziemne uniwersytety, szko\u0142y, stowarzyszenia i pras\u0119. Skutkiem oporu przeciwko wszystkiemu, co zagra\u017ca\u0142o prawu do godnego \u017cycia, by\u0142o powstanie. [4]\n

***<\/p>\n

Powstanie jest wtedy, kiedy si\u0119 ma jaki\u015b cel i zamys\u0142 czy przynajmniej nadziej\u0119 zwyci\u0119stwa. Wi\u0119c tego naszego w\u0142a\u015bciwie nie mo\u017cna nazwa\u0107 powstaniem. Nie by\u0142o mowy o zwyci\u0119stwie, by\u0142a mowa o obronie ludno\u015bci cywilnej \u2013 i to te\u017c tylko przez jaki\u015b czas. Chodzi\u0142o o to, \u017ceby tym ludziom przed\u0142u\u017cy\u0107 \u017cycie jeszcze troszk\u0119. Przecie\u017c by\u0142o wiadomo, \u017ce nie na zawsze. Wiedzieli\u015bmy, \u017ce nie mamy szansy wygra\u0107. [2]\n

***<\/p>\n

Jeden tylko cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 powiedzie\u0107 g\u0142o\u015bno prawd\u0119 [o likwidacji getta]: Czerniak\u00f3w [1]<\/sup><\/a> Jemu uwierzyliby. Ale on pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. To nie by\u0142o w porz\u0105dku: nale\u017ca\u0142o umrze\u0107 z fajerwerkiem. Wtedy fajerwerk by\u0142 bardziej potrzebny \u2013 nale\u017ca\u0142o umrze\u0107, wezwawszy przedtem ludzi do walki. W\u0142a\u015bciwie tylko o to mamy do niego pretensj\u0119. […] Ja i moi przyjaciele. Ci nie\u017cyj\u0105cy. O to, \u017ce uczyni\u0142 swoj\u0105 \u015bmier\u0107 w\u0142asn\u0105, prywatn\u0105 spraw\u0105.<\/p>\n

My wiedzieli\u015bmy, \u017ce trzeba umiera\u0107 publicznie, na oczach \u015bwiata.<\/p>\n[…] Wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a za powstaniem. Przecie\u017c ludzko\u015b\u0107 um\u00f3wi\u0142a si\u0119, \u017ce umieranie z broni\u0105 jest pi\u0119kniejsze ni\u017c bez broni. Wi\u0119c podporz\u0105dkowali\u015bmy si\u0119 tej umowie. By\u0142o nas wtedy w \u017bOB-ie ju\u017c tylko dwustu dwudziestu. Czy to w og\u00f3le mo\u017cna nazwa\u0107 powstaniem? Chodzi\u0142o przecie\u017c o to, \u017ceby si\u0119 nie da\u0107 zar\u017cn\u0105\u0107, kiedy po nas z kolei przyszli.<\/p>\n

Chodzi\u0142o tylko o wyb\u00f3r sposobu umierania.<\/p>\n[…] To jest straszna rzecz, kiedy si\u0119 idzie tak spokojnie na \u015bmier\u0107. To jest znacznie trudniejsze od strzelania. Przecie\u017c o wiele \u0142atwiej si\u0119 umiera strzelaj\u0105c, o wiele \u0142atwiej by\u0142o umiera\u0107 nam ni\u017c cz\u0142owiekowi, kt\u00f3ry idzie do wagonu, a potem jedzie wagonem, a potem kopie sobie d\u00f3\u0142, a potem rozbiera si\u0119 do naga… [6]\n

***<\/p>\n

Spotykamy si\u0119 w czterdziestolecie podj\u0119tej pr\u00f3by, \u017ceby zgin\u0105\u0107 inaczej, ni\u017c chcia\u0142 tego ludob\u00f3jca, nie z pochylon\u0105 g\u0142ow\u0105 i zamkni\u0119tymi oczyma, ale z g\u0142ow\u0105 podniesion\u0105, oczami otwartymi, z wol\u0105 \u017cycia w wolno\u015bci i godno\u015bci. Spotykamy si\u0119, \u017ceby uczci\u0107 pami\u0119\u0107 tych, kt\u00f3rzy nie mogli si\u0119 broni\u0107, i tych, kt\u00f3rzy mieli szcz\u0119\u015bcie i zgin\u0119li z broni\u0105 w r\u0119ku. Nie o to chodzi, \u017ce to byli \u017bydzi, polscy \u017bydzi od pokole\u0144, od wiek\u00f3w mieszka\u0144cy tego miasta tak cz\u0119sto deptanego i krwawi\u0105cego, a zawsze wyci\u0105gaj\u0105cego ramiona ku \u017cyciu, ku wolno\u015bci, ku godno\u015bci. To byli ludzie, ich los by\u0142 losem cz\u0142owieka. Znamy go nie tylko w tym miejscu i w tym czasie, niestety r\u00f3wnie\u017c p\u00f3\u017aniej. Znamy wczoraj i dzi\u015b, na r\u00f3\u017cnych kontynentach, wsz\u0119dzie, gdzie ekspansja i nacjonalistyczne zacietrzewienie z jednych czyni morderc\u00f3w, a drugimi wype\u0142nia groby masowe, u\u017cy\u017ania pola pod rzekom\u0105 szcz\u0119\u015bliwo\u015b\u0107 innych nacji lub innych pokole\u0144. [8]\n

***<\/p>\n

Mur si\u0119ga\u0142 tylko pierwszego pi\u0119tra. Ju\u017c z drugiego widzia\u0142o si\u0119 TAMT\u0104 ulic\u0119. Widzieli\u015bmy karuzel\u0119, ludzi, s\u0142yszeli\u015bmy muzyk\u0119 i strasznie \u017ce\u015bmy si\u0119 bali, \u017ce ta muzyka zag\u0142uszy nas i ci ludzie niczego nie zauwa\u017c\u0105, \u017ce w og\u00f3le nikt na \u015bwiecie nie zauwa\u017cy \u2013 nas, walki, poleg\u0142ych… \u017be ten mur jest tak wielki \u2013 i nic, \u017cadna wie\u015b\u0107 nigdy si\u0119 o nas nie przedostanie. [6]\n

***<\/p>\n

Cz\u0142owiek ma sentyment do r\u00f3\u017cnych rzeczy, do ludzi \u2013 tak\u017ce tych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li. I pami\u0119ta o nich. Niewa\u017cne, \u017ce oni nic tam nie wiedz\u0105. Przecie\u017c tego si\u0119 nie robi dla tych, kt\u00f3rzy nie \u017cyj\u0105, tylko dla siebie. To tobie ta pami\u0119\u0107 du\u017co daje: \u017ce jeste\u015b wci\u0105\u017c z nimi zwi\u0105zany, \u017ce to, co by\u0142o, nie min\u0119\u0142o zupe\u0142nie, \u017ce w twoim umy\u015ble co\u015b zosta\u0142o.<\/p>\n

A poza tym czasem to si\u0119 robi wbrew komu\u015b \u2013 \u017ceby inni nie my\u015bleli, \u017ce wytarli z historii \u015bwiata rzeczy, kt\u00f3re dla ciebie s\u0105 wa\u017cne. Ja za Peerelu chcia\u0142em, na przyk\u0142ad, pokaza\u0107 komunistom, \u017ce to, co m\u00f3wi\u0105, jest k\u0142amstwem. By\u0142a to wi\u0119c tak\u017ce pewna demonstracja.<\/p>\n

Na postaw\u0119 wobec przesz\u0142o\u015bci sk\u0142ada si\u0119 wiele rzeczy. S\u0105 epizody, kt\u00f3re si\u0119 wymazuje z pami\u0119ci i nie istniej\u0105, ale s\u0105 i takie, kt\u00f3re chce si\u0119 ocali\u0107, bo uwa\u017ca si\u0119 je za cenne. Wi\u0119c robi si\u0119 wszystko, by pozosta\u0142y w pami\u0119ci, nie tylko twojej, ale i innych. W tym celu ho\u0142ubi si\u0119 to tak\u017ce czysto fizycznie \u2013 odwiedzaj\u0105c te wa\u017cne dla siebie miejsca czy cmentarze. Samo napisanie o tym w gazecie czy ksi\u0105\u017cce to chyba troch\u0119 za ma\u0142o. Obecno\u015b\u0107 fizyczna, zwi\u0105zany z ni\u0105 obrazek, nawet rodzaj rytua\u0142u \u2013 przemawiaj\u0105 do innych ludzkich zmys\u0142\u00f3w. A to zaanga\u017cowanie emocji jest kluczem do zachowania pami\u0119ci. [2]\n

***<\/p>\n

Za mn\u0105 jest nico\u015b\u0107. Nico\u015b\u0107, w kt\u00f3r\u0105 odesz\u0142y setki tysi\u0119cy ludzi, kt\u00f3rych odprowadza\u0142em do wagon\u00f3w. Nie mam prawa m\u00f3wi\u0107 w ich imieniu, bo nie wiem, czy gin\u0119li z nienawi\u015bci\u0105, czy katom przebaczali. I ju\u017c nikt si\u0119 tego nie dowie. […] Wiem, \u017ce potrzebna jest pami\u0119\u0107 o tych kobietach, dzieciach, ludziach starych i m\u0142odych, kt\u00f3rzy odeszli w nico\u015b\u0107, zostali zamordowani bez sensu i powodu.\u00a0 [10]\n

***<\/p>\n

Czcz\u0105c pami\u0119\u0107 naszych braci, kt\u00f3rzy zgin\u0119li tutaj, czcimy pami\u0119\u0107 naszych braci, kt\u00f3rzy zgin\u0119li lub gin\u0105 wsz\u0119dzie. Przypominaj\u0105c o tych, kt\u00f3rzy o \u017cycie i wolno\u015b\u0107 walczyli tutaj, \u0142\u0105czymy si\u0119 ze wszystkimi, kt\u00f3rzy o to samo walczyli, walcz\u0105 wsz\u0119dzie i dzi\u015b. Pragniemy wierzy\u0107 w mo\u017cliwo\u015b\u0107 istnienia takiego \u015bwiata, w kt\u00f3rym nie b\u0119dzie ludob\u00f3jstwa, nie b\u0119dzie zniewolenia i upodlenia cz\u0142owieka, nie b\u0119dzie podzia\u0142u na ludzi maj\u0105cych prawo do \u017cycia i pozbawionych tego prawa. Wierz\u0119 w m\u0142odych, \u017cycz\u0119 m\u0142odym, \u017ceby zaznali takiego \u015bwiata, \u017ceby zdobyli taki \u015bwiat dla siebie i innych. Wierz\u0119, \u017ce Wy, kt\u00f3rzy tu stoicie, znajdziecie najlepsz\u0105, najkr\u00f3tsz\u0105 drog\u0119 do takiego \u017cycia bez upodlenia, bez niewoli, do \u017cycia w braterstwie, r\u00f3wno\u015bci i sprawiedliwo\u015bci. To, co mi pozosta\u0142o po moim \u017cyciu, to jest wiara w Was. [8]\n

***<\/p>\n

Ludzie si\u0119 boj\u0105 wszyscy. To jest oczywiste. Sam do\u015bwiadczy\u0142em bardzo du\u017co strachu, wi\u0119c wiem, co to jest. Trzeba si\u0119 ba\u0107. Bo jak si\u0119 nie boi, to jest si\u0119 g\u0142upim. Trzeba si\u0119 ba\u0107. Ale trzeba umie\u0107 ten strach przezwyci\u0119\u017cy\u0107, trzeba mie\u0107 w \u015brodku wolno\u015b\u0107. […] Wszyscy si\u0119 bali. Lecz byli ludzie, kt\u00f3rzy maj\u0105 w sobie wolno\u015b\u0107 i nikt ich nie zniewoli. […] Wolno\u015b\u0107 w sobie jest rzecz\u0105 zasadnicz\u0105. Uwalnia \u2013 i od strachu, i od odwagi. [9]\n

<\/p>\n

***<\/p>\n

Ja jestem \u017bydem polskim, ale Ala [Alina Margolis-Edelman, \u017cona] i wszyscy \u017bydzi uwa\u017caj\u0105, \u017ce jestem wstr\u0119tnym polonofilem i \u017ce mam charakter Polaka. A ja uwa\u017cam, \u017ce patriotyzm jest obrzydliwy. Nigdy bym o sobie nie powiedzia\u0142, \u017ce jestem patriot\u0105 \u2013 jestem patriot\u0105 tego, \u017ceby wsz\u0119dzie by\u0142a wolno\u015b\u0107.<\/p>\n[…]\n

Wolno\u015b\u0107 to tak\u017ce zasada: nie czy\u0144 drugiemu, co tobie niemi\u0142e i pami\u0119taj, \u017ce drugi cz\u0142owiek jest tyle samo wart, co ty. Wolno mu my\u015ble\u0107 inaczej, a ty musisz si\u0119 z tym pogodzi\u0107. Ale je\u017celi krzywdzi si\u0119 drugiego, to jest to niedopuszczalne i karalne. Zasadnicz\u0105 warto\u015bci\u0105 jest \u017cycie ludzkie i godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka. Nie wolno godzi\u0107 si\u0119, by krzywdzono kogo\u015b fizycznie albo poniewierano jego godno\u015b\u0107. [3]\n

Po prostu postawili mnie w takiej sytuacji, \u017ce mam rz\u0105dzi\u0107, i wtedy wszystko staje si\u0119 bez znaczenia. […] Wa\u017cne jest, \u017ce by\u0142o powstanie, \u017ce by\u0142 op\u00f3r, \u017ce trwa\u0142 d\u0142ugo i \u017ce wielka armia niemiecka, kt\u00f3ra mia\u0142a tysi\u0105ce \u017co\u0142nierzy, musia\u0142a trzy tygodnie walczy\u0107 z dwustoma ch\u0142opakami. To jest wa\u017cne, a nie to, czy kto\u015b strzela\u0142 z rogu Niskiej, czy z okna na \u015aliskiej… Zreszt\u0105 zwykle nikt nie strzela\u0142, bo nie by\u0142o czym.<\/p>\n

Zreszt\u0105 \u2013 co ja mog\u0142em?<\/p>\n

Przecie\u017c takich, co to im si\u0119 wydawa\u0142o, \u017ce ode mnie zale\u017c\u0105, by\u0142o du\u017co. Bardzo du\u017co. Tylko \u017ce niewielu prze\u017cy\u0142o.<\/p>\n[…]\n

Jak si\u0119 jest na jakim\u015b stanowisku, to si\u0119 ma obowi\u0105zki. Mog\u0142em nie wzi\u0105\u0107 tego stanowiska, ale wzi\u0105\u0142em. Te\u017c przez przypadek, bo przecie\u017c nie ja powinienem tam by\u0107. Tam powinien by\u0107 taki do\u015bwiadczony cz\u0142owiek, kt\u00f3ry… Ale on ust\u0105pi\u0142. Nikogo nie by\u0142o, to mnie tam popchn\u0119li i dlatego tam by\u0142em. [3]\n

***<\/p>\n

Nie denerwowa\u0142em si\u0119 \u2013 pewnie dlatego, \u017ce w\u0142a\u015bciwie nic nie mog\u0142o si\u0119 zdarzy\u0107. Nic wi\u0119kszego ni\u017c \u015bmier\u0107, zawsze chodzi\u0142o przecie\u017c o \u015bmier\u0107, nigdy o \u017cycie. By\u0107 mo\u017ce tam wcale nie by\u0142o dramatu. Dramat jest wtedy, kiedy mo\u017cesz podj\u0105\u0107 jak\u0105\u015b decyzj\u0119, kiedy co\u015b zale\u017cy od ciebie, a tam wszystko by\u0142o z g\u00f3ry przes\u0105dzone. Teraz, w szpitalu, chodzi o \u017cycie \u2013 i za ka\u017cdym razem musz\u0119 podejmowa\u0107 decyzj\u0119. Teraz si\u0119 denerwuj\u0119 znacznie bardziej. [6]\n

***<\/p>\n

Skoro ka\u017cdy cz\u0142owiek ma prawo szuka\u0107 pomocy i jej oczekiwa\u0107, to ma te\u017c prawo os\u0105dza\u0107 tych, kt\u00f3rzy mu jej odm\u00f3wili.<\/p>\n

Udzielenie pomocy s\u0142abszym i zagro\u017conym jest twoim obowi\u0105zkiem. Je\u015bli nie zareagujesz na to, \u017ce bij\u0105 innych, to zawsze obr\u00f3ci si\u0119 to w ko\u0144cu przeciwko tobie. Je\u015bli si\u0119 zawahasz, to pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej znajdziesz si\u0119 w takiej samej sytuacji \u2013 te\u017c zostaniesz zaatakowany. \u00a0\u00a0\u00a0 [7]\n

***<\/p>\n

To, \u017ce tu stoj\u0119, to zbieg okoliczno\u015bci. Najlepiej by\u0142oby, gdyby nikt tu nie sta\u0142. I to, co dzia\u0142o si\u0119 55 lat temu, chyba najbardziej zosta\u0142oby wtedy wyra\u017cone. […] Dla mnie ten order jest w pierwszym rz\u0119dzie przypomnieniem.<\/p>\n

Przypomnieniem 3 milion\u00f3w \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w Polsce, 350 tysi\u0119cy warszawiak\u00f3w, kt\u00f3rzy przeszli przez bramy na Stawkach i poszli prosto do wagon\u00f3w. Jest to przypomnienie tych ponad dwustu ch\u0142opc\u00f3w, kt\u00f3rzy \u015bwiadomie podj\u0119li walk\u0119 w Warszawie 19 kwietnia, jest to dla mnie przypomnienie oboz\u00f3w \u2013 Sobiboru i Treblinki, gdzie by\u0142 pierwszy zbrojny op\u00f3r, jedyny w obozach koncentracyjnych.<\/p>\n

Jest przypomnieniem [Icchaka] Wittenberga, komendanta \u017bydowskiej Organizacji Bojowej w Wilnie, i tej szesnastoletniej A\u015bki Bik, kt\u00f3rzy jako bojowcy dobrowolnie si\u0119 oddali w r\u0119ce Gestapo, bo Niemcy im obiecali, \u017ce to przed\u0142u\u017cy \u017cycie getta wile\u0144skiego.<\/p>\n

Jest to r\u00f3wnie\u017c przypomnienie rzeczy przykrych, takich jak akcje wagonowe, w kt\u00f3rych gin\u0119li ludzie, jak wydarzenia w Kielcach, w Przedborzu i w innych polskich miastach, gdzie po wojnie by\u0142y pogromy. Jest przypomnieniem tych ludzi, kt\u00f3rzy zgin\u0119li niepotrzebnie. […] Polska przez lata nazywa\u0142a si\u0119 sumieniem narod\u00f3w i by\u0142a nim. Polscy \u017co\u0142nierze gin\u0119li na r\u00f3\u017cnych frontach walki za wasz\u0105 i nasz\u0105 wolno\u015b\u0107. Polska dzisiaj nadaje order pa\u0144stwowy w takiej sprawie. Ostrzega, \u017ceby si\u0119 to nie powt\u00f3rzy\u0142o. \u017beby nie by\u0142o za p\u00f3\u017ano. \u00a0\u00a0 [3]\n

***<\/p>\n

<\/em>\u0179r\u00f3d\u0142a wykorzystane w tek\u015bcie:<\/strong><\/p>\n

    \n
  1. Rudi Assuntino, W\u0142odek Goldkorn, Stra\u017cnik. Marek Edelman opowiada<\/em>, Krak\u00f3w 1999.<\/li>\n
  2. Witold Bere\u015b, Krzysztof Burnetko, Marek Edelman: B\u00f3g \u015bpi<\/em>, Warszawa 2010.<\/li>\n
  3. Witold Bere\u015b, Krzysztof Burnetko, Marek Edelman. \u017bycie. Po prostu<\/em>, Warszawa 2008.<\/li>\n
  4. Marek Edelman, Hanna Krall, Memoires du ghetto de Varsovie: un dirigeant de l\u2019insurrection raconte<\/em>, Paris 1983, za: Idith Zertal, Nar\u00f3d i \u015bmier\u0107. <\/em>Zag\u0142ada w dyskursie i polityce Izraela<\/em>, Krak\u00f3w 2010.<\/li>\n
  5. Katarzyna Janowska, Piotr Mucharski, \u015awiadkowie<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d z 25 marca 2001.<\/li>\n
  6. Hanna Krall, Zd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem<\/em>, Krak\u00f3w 1977.<\/li>\n
  7. \u201eNew York Times\u201d z 21 kwietnia 1999, za: Witold Bere\u015b, Krzysztof Burnetko, Marka Edelmana obrona s\u0142abszych<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d z 9 maja 1999.<\/li>\n
  8. Przem\u00f3wienie Marka Edelmana odczytane 17 kwietnia 1983 przez Romana Zimanda pod Pomnikiem Bohater\u00f3w Getta, \u201eTygodnik Mazowsze\u201d z 21 kwietnia 1983.<\/li>\n
  9. Ostatni raz<\/em>, wyst\u0105pienie na uroczysto\u015bci wr\u0119czenia Janowi Karskiemu Nagrody PEN Clubu, \u201eZeszyty Literackie\u201d nr 74\/2001.<\/li>\n
  10. Pami\u0119\u0107 i nico\u015b\u0107<\/em>, przem\u00f3wienie otwieraj\u0105ce polsk\u0105 prezydencj\u0119 Task Force for International Cooperation on Holocaust Education, Rememberance and Research, \u201eZeszyty Literackie\u201d nr 91\/2005.<\/li>\n<\/ol>\n
    Poka\u017c przypisy<\/span>    (\u21b5 returns to text)<\/p>\n
      \n
    1. Adam Czerniak\u00f3w (1880\u20131942) \u2013 dzia\u0142acz spo\u0142eczny i polityczny, publicysta, pedagog. Przewodnicz\u0105cy Gminy \u017bydowskiej w getcie warszawskim. Jako prezes Judenratu w lipcu 1942 odm\u00f3wi\u0142 podpisania obwieszczenia o przymusowym wysiedlaniu \u017byd\u00f3w, oznaczaj\u0105cym ich zag\u0142ad\u0119. 23 lipca 1942, dzie\u0144 po rozpocz\u0119ciu masowych deportacji, pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo.\u21b5<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Pytacie, co jest najwa\u017cniejsze w \u017cyciu? Najwa\u017cniejsze jest samo \u017cycie. A gdy ju\u017c jest \u017cycie, najwa\u017cniejsza jest wolno\u015b\u0107. Potem oddajemy \u017cycie za wolno\u015b\u0107. I wtedy ju\u017c nie wiadomo, co jest najwa\u017cniejsze. Na pewno nie patriotyzm. <\/p>\n","protected":false},"author":247,"featured_media":12607,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[7328,529,589,1655],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[1656],"yoast_head":"\nTestament Marka Edelmana<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Testament Marka Edelmana: Pytacie, co jest najwa\u017cniejsze w \u017cyciu? Najwa\u017cniejsze jest samo \u017cycie. A gdy ju\u017c jest \u017cycie, najwa\u017cniejsza...\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/marek-edelman-karta-74-2013-03-20.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/marek-edelman-karta-74-2013-03-20.jpg\",\"width\":850,\"height\":576,\"caption\":\"17 kwietnia 1988, Warszawa, Polska 45. rocznica powstania w getcie warszawskim. Marek Edelman przemawia pod Pomnikiem Bohater\u00f3\u0082w Getta. Za nim stoi Tadeusz Mazowiecki, obok Jacek Kuro\u0144, fot. NN, zbiory O\u015brodka KARTA, przekaza\u0142a Maria Lipska, wdowa po Janie J\u00f3zefie Lipskim\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta\",\"name\":\"Testament Marka Edelmana\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2013-03-20T14:14:00+00:00\",\"dateModified\":\"2020-09-01T12:22:52+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/7d1cd298b1bab107d70edcfc20e53ef9\"},\"description\":\"Testament Marka Edelmana: Pytacie, co jest najwa\u017cniejsze w \u017cyciu? Najwa\u017cniejsze jest samo \u017cycie. A gdy ju\u017c jest \u017cycie, najwa\u017cniejsza...\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Testament Marka Edelmana\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/7d1cd298b1bab107d70edcfc20e53ef9\",\"name\":\"Hanna Antos\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/hanna-antos\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Testament Marka Edelmana","description":"Testament Marka Edelmana: Pytacie, co jest najwa\u017cniejsze w \u017cyciu? Najwa\u017cniejsze jest samo \u017cycie. A gdy ju\u017c jest \u017cycie, najwa\u017cniejsza...","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/marek-edelman-karta-74-2013-03-20.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/marek-edelman-karta-74-2013-03-20.jpg","width":850,"height":576,"caption":"17 kwietnia 1988, Warszawa, Polska 45. rocznica powstania w getcie warszawskim. Marek Edelman przemawia pod Pomnikiem Bohater\u00f3\u0082w Getta. Za nim stoi Tadeusz Mazowiecki, obok Jacek Kuro\u0144, fot. NN, zbiory O\u015brodka KARTA, przekaza\u0142a Maria Lipska, wdowa po Janie J\u00f3zefie Lipskim"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta","name":"Testament Marka Edelmana","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta#primaryimage"},"datePublished":"2013-03-20T14:14:00+00:00","dateModified":"2020-09-01T12:22:52+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/7d1cd298b1bab107d70edcfc20e53ef9"},"description":"Testament Marka Edelmana: Pytacie, co jest najwa\u017cniejsze w \u017cyciu? Najwa\u017cniejsze jest samo \u017cycie. A gdy ju\u017c jest \u017cycie, najwa\u017cniejsza...","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/hanna-antos-testament-marka-edelmana-karta#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Testament Marka Edelmana"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/7d1cd298b1bab107d70edcfc20e53ef9","name":"Hanna Antos","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/hanna-antos"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12606"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/247"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12606"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12606\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12607"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12606"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12606"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12606"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=12606"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=12606"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}