{"id":13766,"date":"2013-06-19T11:07:06","date_gmt":"2013-06-19T10:07:06","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=13766"},"modified":"2021-01-12T14:59:11","modified_gmt":"2021-01-12T13:59:11","slug":"magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent","title":{"rendered":"(Nie)mo\u017cliwe scenariusze"},"content":{"rendered":"

Nos Kleopatry: gdyby by\u0142 kr\u00f3tszy,
\nca\u0142e oblicze ziemi wygl\u0105da\u0142oby inaczej<\/em><\/p>\n

Blaise Pascal<\/p>\n

Nie bez powodu s\u0142ynny aforyzm Blaise\u2019a Pascala sta\u0142 si\u0119 mottem dla wszystkich tw\u00f3rc\u00f3w, entuzjast\u00f3w i badaczy historii alternatywnych. Koncept, w my\u015bl kt\u00f3rego anatomiczny szczeg\u00f3\u0142 decyduj\u0105cy o urodzie egipskiej w\u0142adczyni stanowi\u0107 mia\u0142by jednocze\u015bnie czynnik sprawczy dziejowych wypadk\u00f3w, jest tyle\u017c \u017cartobliwy, co modelowy dla my\u015blenia o historii w kategoriach probabilistycznych. \u015awiadomo\u015b\u0107, \u017ce czasem pojedynczy, nawet drobny i niepozorny fakt mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 lawin\u0119 skutk\u00f3w i tym samym skierowa\u0107 dzieje na nowe tory, prowokuje do nieszablonowej refleksji. Uchwycenie momentu, gdy w historiozoficznej perspektywie co\u015b si\u0119 rozstrzyga (rozdro\u017ca dziej\u00f3w \u2013 decyduj\u0105ce bitwy, decyzje, narodziny b\u0105d\u017a \u015bmier\u0107 historycznych postaci itp.), daje pocz\u0105tek spekulacjom na temat odmiennego przebiegu wydarze\u0144 i ich potencjalnych konsekwencji. Tego typu symulacje pozwalaj\u0105 spojrze\u0107 na histori\u0119 w kategoriach dynamicznych, a nie jak na wachlarz jednokierunkowych dr\u00f3g, kt\u00f3re biegn\u0105 ku zdarzeniu wybranemu jako podstawa perspektywicznego spojrzenia<\/em>[1]<\/sup><\/a>, ukazuj\u0105 wzgl\u0119dno\u015b\u0107 naszej aktualnej sytuacji oraz jej zale\u017cno\u015b\u0107 od rozmaitych czynnik\u00f3w. Zmiana perspektywy ogl\u0105du dziej\u00f3w wzbogaca refleksj\u0119 historyczn\u0105 o nowe jako\u015bci poznawcze oraz mo\u017ce prowadzi\u0107 do rewizji niekt\u00f3rych s\u0105d\u00f3w \u2013 cofni\u0119cie historii do stanu niegotowo\u015bci umo\u017cliwia np. ocen\u0119 danej decyzji pod k\u0105tem \u00f3wczesnych kalkulacji, a nie przysz\u0142ych skutk\u00f3w itp.<\/p>\n

\"Niemo\u017cliwe<\/a>
Niemo\u017cliwe scenariusze \u2013 ok\u0142adki ksi\u0105\u017cek<\/figcaption><\/figure>\n

W najnowszej historiografii tzw. operacje kontrfaktyczne staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej uprawnionymi sposobami badania przesz\u0142o\u015bci. Robert Cowley, historyk, tw\u00f3rca znanej serii What If<\/em> [2]<\/sup><\/a>, <\/em>t\u0142umaczy potrzeb\u0119 niekonwencjonalnego spojrzenia na badania historyczne szczeg\u00f3lnym statusem uprawianej przez siebie dyscypliny \u2013 wed\u0142ug niego, nie mamy w tym przypadku do czynienia z \u201enauk\u0105\u201d w znaczeniu, w jakim s\u0142owo to funkcjonuje, gdy m\u00f3wimy o \u201enaukach przyrodniczych\u201d. Jak pisze badacz, w historii \u201ezbyt wiele rzeczy jest niepoliczalnych\u201d, jest ona \u201esum\u0105 milion\u00f3w ludzkich decyzji\u201d i \u201ezale\u017cy od przypadku\u201d. Zatem jednym z najlepszych sposob\u00f3w zrozumienia tego, co si\u0119 wydarzy\u0142o, okazuje si\u0119 rekonstrukcja tego, co mog\u0142oby si\u0119 sta\u0107. I w tym sensie historie kontrfaktyczne uzupe\u0142niaj\u0105 nasz\u0105 wiedz\u0119 o przesz\u0142o\u015bci[3]<\/sup><\/a>. Jak twierdzi Marek Wo\u017aniak, historycy cz\u0119sto wykorzystuj\u0105 przeciwstawne scenariusze, pr\u00f3buj\u0105c ustali\u0107 przyczyny danego zjawiska czy zdarzenia: my\u015blenie kontrfaktyczne \u2013 jako my\u015blenie o tym, co si\u0119 nie wydarzy\u0142o, ale by\u0142o alternatyw\u0105 wobec tego, co si\u0119 sta\u0142o \u2013 jawi si\u0119 jako refleksja, kt\u00f3ra mo\u017ce pom\u00f3c nam zrozumie\u0107, \u201ejak si\u0119 sta\u0142o to, co si\u0119 sta\u0142o\u201d<\/em>[4]<\/sup><\/a>. Dla przyk\u0142adu: analiza kontrfaktyczna stanowi jedno z podstawowych narz\u0119dzi New Economic History, kt\u00f3ra <\/em>bada mo\u017cliwo\u015bci rozwoju gospodarczego \u2013 branie pod uwag\u0119 alternatywnych obraz\u00f3w rzeczywisto\u015bci gospodarczej pozwala nale\u017cycie oceni\u0107 znaczenie i skutki istniej\u0105cych realnie rozwi\u0105za\u0144 (np. zrozumie\u0107 konsekwencje wprowadzenia kolei \u017celaznej w USA)[5]<\/sup><\/a>. Obraz historii pozostanie niedoko\u0144czony, je\u015bli nie ujmie si\u0119 go w ramy nieurzeczywistnionych mo\u017cliwo\u015bci<\/em> \u2013 stwierdza Alexander Demandt, autor prze\u0142omowej pracy Historia nieby\u0142a<\/em>.<\/p>\n

Z kolei Gavriel Rosenfeld stawia ciekaw\u0105 tez\u0119 na temat znaczenia historii alternatywnych w kontek\u015bcie pami\u0119ci i \u015bwiadomo\u015bci zbiorowej. Wed\u0142ug niego historie takowe s\u0105 w rzeczywisto\u015bci dokumentami pami\u0119ci, gdy\u017c rzucaj\u0105 \u015bwiat\u0142o na spos\u00f3b postrzegania niekt\u00f3rych wydarze\u0144 na gruncie kolektywnej pami\u0119ci danej spo\u0142eczno\u015bci. Najlepszy tego dow\u00f3d stanowi ogromna popularno\u015b\u0107 opowie\u015bci ukazuj\u0105cych wyobra\u017cone efekty ewentualnego zwyci\u0119stwa nazist\u00f3w w II wojnie \u015bwiatowej. Wizja rzeczywisto\u015bci powojennej przybiera w nich posta\u0107 antyutopii, \u201epiek\u0142a na ziemi\u201d. Celem historii alternatywnej by\u0142oby wi\u0119c w tym przypadku \u201euprawomocnienie\u201d rzeczywistej historii, kt\u00f3rej konsekwencj\u0105 jest \u201e\u015bwiat najlepszy z mo\u017cliwych\u201d. A zatem \u2013 zdaniem Rosenfelda \u2013 podstawowa funkcja historii alternatywnych to wyra\u017cenie (naszego) stosunku do rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej przysz\u0142o nam \u017cy\u0107<\/em>[6]<\/sup><\/a>.<\/em><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesny szybki rozw\u00f3j historii alternatywnych ma swe \u017ar\u00f3d\u0142a w specyficznych warunkach kulturowych \u2013 ponowoczesna wyobra\u017ceniowo\u015b\u0107 zdeterminowana jest powszechn\u0105 mediatyzacj\u0105 i informatyzacj\u0105 \u017cycia oraz mno\u017ceniem rzeczywisto\u015bci wirtualnych. Skoro sposoby do\u015bwiadczania przesz\u0142o\u015bci opieraj\u0105 si\u0119 na narzuconych przez kultur\u0119 paradygmatach, historie alternatywne staj\u0105 si\u0119 szczeg\u00f3lnym rodzajem do\u015bwiadczania przesz\u0142o\u015bci w \u201epostkulturze\u201d, kt\u00f3ra na niespotykan\u0105 wcze\u015bniej skal\u0119 produkuje konkurencyjne wizje \u015bwiata[7]<\/sup><\/a>. Za przyk\u0142ad mog\u0105 pos\u0142u\u017cy\u0107 popularne komputerowe gry strategiczne oparte na historii, w kt\u00f3rych gracze, rz\u0105dz\u0105c wybranym przez siebie krajem, prowadz\u0105 dyplomacj\u0119, dowodz\u0105 armiami, a nawet wcielaj\u0105 si\u0119 w historyczne postacie (np. w Napoleona). W niekt\u00f3rych wypadkach celem jest wprowadzenie w \u017cycie rzeczywistych scenariuszy historii (np. doprowadzenie w okre\u015blonym czasie do wybuchu Wielkiej Rewolucji Francuskiej), w innych za\u015b dopuszczalne s\u0105 modyfikacje lub nawet ca\u0142kowita zmiana biegu dziej\u00f3w (np. zwyci\u0119stwo Polak\u00f3w w kampanii wrze\u015bniowej). Gry tego typu oraz powie\u015bciowe czy naukowe historie alternatywne \u0142\u0105czy wsp\u00f3lny element symulacji, a tak\u017ce ontologiczne niezdeterminowanie odtwarzanych\/kreowanych \u015bwiat\u00f3w. Jak pisze Wo\u017aniak, w historycznych grach komputerowych mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o zanikaniu rozr\u00f3\u017cnienia na fikcj\u0119 i rzeczywisto\u015b\u0107, \u015bwiat realny i wirtualny<\/em>[8]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Powr\u00f3\u0107my do literatury. Pocz\u0105tki historii alternatywnych (zwanych inaczej \u201eallohistoriami\u201d lub \u201euchroniami\u201d[9]<\/sup><\/a>) si\u0119gaj\u0105 XIX wieku \u2013 jednym z najwcze\u015bniejszych, a zarazem najbardziej reprezentatywnych utwor\u00f3w tego rodzaju jest ksi\u0105\u017cka Napol\u00e9on Apocryphe <\/em>Louisa Geoffroya wydana w 1836 roku. Opowiada ona o zwyci\u0119skiej dla Napoleona kampanii rosyjskiej 1812 roku i dalszych podbojach zwie\u0144czonych panowaniem nad ca\u0142ym \u015bwiatem[10]<\/sup><\/a>. Jednak historie alternatywne to przede wszystkim produkt XX wieku i jego historycznej \u015bwiadomo\u015bci[11]<\/sup><\/a>. Fakt wy\u0142onienia si\u0119 gatunku \u0142\u0105czony jest zwykle z dwoma wa\u017cnymi wydarzeniami wydawniczymi: publikacj\u0105 w 1932 roku antologii Johna C. Squire\u2019a If It Had Happened Otherwise: Lapses Into Imaginary History<\/em>[12]<\/sup><\/a> (zawiera ona eseje m.in. Winstona Churchilla czy Gilberta Keitha Chestertona) oraz noweli Lyona Sprague\u2019a de Campa Lest Darkness Fall <\/em>w 1941 roku (polskie wydanie pod tytu\u0142em Jankes w Rzymie<\/em>[13]<\/sup><\/a>), opowiadaj\u0105cej histori\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnego Amerykanina, kt\u00f3ry trafia do Rzymu VI w. n.e. i przy pomocy swojej wiedzy stara si\u0119 zapobiec nastaniu ciemnych wiek\u00f3w \u015bredniowiecza. Druga po\u0142owa XX wieku to okres prawdziwego rozkwitu historii alternatywnych, g\u0142\u00f3wnie w USA. Z klasycznych ju\u017c publikacji warto wymieni\u0107: utw\u00f3r Bring the Jubilee <\/em>Warda Moore\u2019a (1953), opowiadaj\u0105cy o zwyci\u0119stwie konfederat\u00f3w w wojnie secesyjnej; Cz\u0142owieka z Wysokiego Zamku \u2013 <\/em>powie\u015b\u0107 <\/em>Phillipa K. Dicka (1962) opart\u0105 na koncepcie zwyci\u0119stwa pa\u0144stw Osi w II wojnie \u015bwiatowej; The Iron Dream <\/em>Normana Spinrada (1972), gdzie Adolf Hitler w 1919 roku emigruje do USA i zostaje autorem poczytnych powie\u015bci kieszonkowych; ksi\u0105\u017ck\u0119 For Want of a Nail. If Burgoyne Had Won at Saratoga<\/em> <\/em>Roberta Sobela (1973), w kt\u00f3rej Ameryka po przegranej rewolucji jest nadal koloni\u0105 brytyjsk\u0105; Alteracj\u0119 <\/em>Kingsleya Amisa, b\u0119d\u0105c\u0105 wizj\u0105 \u015bwiata bez reformacji, oraz utw\u00f3r Vaterland <\/em>Roberta Harrisa opisuj\u0105cy Europ\u0119 lat 60. pod panowaniem III Rzeszy[14]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Na gruncie polskim pierwsze pr\u00f3by historii alternatywnych pojawi\u0142y si\u0119 w okresie mi\u0119dzywojennym. Sytuacja w odrodzonym kraju sprzyja\u0142a rozwojowi literatury popularnej, w tym fantastyki[15]<\/sup><\/a>. Poniewa\u017c zagadnienia najbardziej aktualne i najmocniej rozpalaj\u0105ce umys\u0142y wi\u0105za\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas z wizj\u0105 nowej Polski i post\u0119puj\u0105c\u0105 modernizacj\u0105, utwory mi\u0119dzywojennej fantastyki nastawione by\u0142y g\u0142\u00f3wnie na futurologi\u0119. Mo\u017cna jednak wskaza\u0107 pisarzy, kt\u00f3rzy wektor swych zainteresowa\u0144 kierowali ku przesz\u0142o\u015bci, zw\u0142aszcza tej niedalekiej i wci\u0105\u017c budz\u0105cej emocje. Maciej Wierzbi\u0144ski w powie\u015bci Zdobycie Gda\u0144ska <\/em>(1922)[16]<\/sup><\/a> opisywa\u0142 alternatywny przebieg powstania wielkopolskiego, a Edmund Ligocki w ksi\u0105\u017cce Gdyby pod Radzyminem <\/em>(1927)[17]<\/sup><\/a> kre\u015bli\u0142 wizj\u0119 przegranej przez Polak\u00f3w wojny polsko-bolszewickiej. Histori\u0119 alternatywn\u0105 ma w swym dorobku tak\u017ce Antoni S\u0142onimski \u2013 w niewielkim utworze Torpeda czasu <\/em>z 1924 roku przedstawi\u0142 perypetie bohater\u00f3w, kt\u00f3rzy przenosz\u0105 si\u0119 w przesz\u0142o\u015b\u0107, w czasy wojen napoleo\u0144skich, aby po\u0142o\u017cy\u0107 kres rozlewowi krwi i \u201enaprawi\u0107\u201d histori\u0119[18]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Na pr\u00f3\u017cno natomiast mo\u017cna szuka\u0107 historii alternatywnych opublikowanych w okresie PRL. Wyj\u0105tkiem jest tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Teodora Parnickiego. Jego Muza dalekich podr\u00f3\u017cy <\/em>(1970) zawiera cz\u0119\u015b\u0107 Mog\u0142o by\u0107 w\u0142a\u015bnie tak<\/em>, <\/em>w kt\u00f3rej przedstawiony zosta\u0142 kr\u00f3tki \u017cywot niepodleg\u0142ej Polski po sukcesie powstania listopadowego (ministrami nowego rz\u0105du wybrano Adama Mickiewicza i Ignacego Kraszewskiego), jednak wydarzenia wkr\u00f3tce wracaj\u0105 tu na swoje tory[19]<\/sup><\/a>. W\u0105tek historii alternatywnej pojawia si\u0119 tak\u017ce w powie\u015bci Sam wyjd\u0119 bezbronny <\/em>(1985)[20]<\/sup><\/a>, opieraj\u0105cej si\u0119 na pomy\u015ble, \u017ce Julian Apostata nie zgin\u0105\u0142 w kampanii perskiej.<\/p>\n

\n

<\/p>\n

Jako wyraziste zjawisko literackie historia alternatywna zaistnia\u0142a w Polsce jednak dopiero w ostatnim dwudziestoleciu. Przyczyny tego stanu rzeczy s\u0105 dwie. Po pierwsze, pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych i w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych udost\u0119pniono polskim czytelnikom przek\u0142ady powie\u015bci Phillipa K. Dicka, Kingsleya Amisa, Roberta Harrisa czy Orsona Scotta Carda (cykl Opowie\u015bci o Alvinie Stw\u00f3rcy<\/em>[21]<\/sup><\/a>), kt\u00f3re wywar\u0142y niebagatelny wp\u0142yw na tw\u00f3rc\u00f3w rodzimej fantastyki. I co wa\u017cniejsze, po 1989 roku radykalnie zmieni\u0142y si\u0119 warunki dla snucia historiozoficznych refleksji. Jak pisze Pawe\u0142 Dunin-W\u0105sowicz, przed 1989 r. historia alternatywna praktycznie nie istnia\u0142a w polskiej literaturze. Skoro znajdowali\u015bmy si\u0119 na drodze do budowy najlepszego ze \u015bwiat\u00f3w, wszelkie fantazje o tym, \u017ce mog\u0142o si\u0119 zdarzy\u0107 inaczej, by\u0142y wykluczone<\/em>[22]<\/sup><\/a>.<\/em><\/p>\n

Pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych pojawi\u0142y si\u0119 utwory[23]<\/sup><\/a>: I w nast\u0119pnym dniu <\/em>Macieja Lepianki (1996), Xavras Wy\u017cryn <\/em>Jacka Dukaja (1997), Druga podobizna w alabastrze <\/em>Marka S. Huberatha (1997), Krfotok <\/em>Edwarda Redli\u0144skiego (1998) czy Poci\u0105g do podr\u00f3\u017cy <\/em>Andrzeja Barta (1999). Z powie\u015bci powsta\u0142ych w pierwszej dekadzie XXI wieku warto wymieni\u0107 Kr\u00f3low\u0105 Joann\u0119 d\u2019Arc <\/em>Konrada T. Lewandowskiego (2000), Alterland <\/em>Marcina Wolskiego (2003), Krzy\u017cacki poker <\/em>Dariusza Spychalskiego (2005), Ragnarok 1940 <\/em>Marcina Mortki (2007), znakomity L\u00f3d <\/em>Jacka Dukaja (2007) oraz Zadr\u0119 <\/em>Krzysztofa Piskorskiego (2008)[24]<\/sup><\/a>. Przyjrzyjmy si\u0119 projektowanym przez autor\u00f3w scenariuszom[25]<\/sup><\/a>. W powie\u015bci Macieja Lepianki w 1995 roku trwa nieprzerwanie II Rzeczpospolita, b\u0119d\u0105ca europejsk\u0105 pot\u0119g\u0105. II wojna \u015bwiatowa w og\u00f3le nie mia\u0142a miejsca, poniewa\u017c Adolf Hitler zgin\u0105\u0142 z r\u0105k zamachowca w 1934 roku. Z kolei w pierwszej powie\u015bci Dukaja wydarzenia rozgrywaj\u0105 si\u0119 w Europie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, a uk\u0142ad si\u0142 na kontynencie jest wynikiem odmiennego rezultatu wojny polsko-bolszewickiej: Polska znik\u0142a z map, na cz\u0119\u015bci jej teren\u00f3w funkcjonuje niewielka Republika Nadwi\u015bla\u0144ska z marionetkowym prezydentem, natomiast niemal ca\u0142y \u015bwiat ogarni\u0119ty zosta\u0142 wyniszczaj\u0105cymi wojnami. Osi\u0105 fabu\u0142y jest niszczycielski poch\u00f3d tytu\u0142owego Xavrasa Wy\u017cryna, terrorysty i bojownika o wolno\u015b\u0107 Polski, atak atomowy na Moskw\u0119 i wyzwolenie kilku polskich miast. W p\u00f3\u017aniejszej ksi\u0105\u017cce Dukaja, imponuj\u0105cym dziele L\u00f3d<\/em>, <\/em>akcja toczy si\u0119 w latach dwudziestych XX wieku, jednak\u017ce jest to rzeczywisto\u015b\u0107, w kt\u00f3rej nie dosz\u0142o do I wojny \u015bwiatowej ani rewolucji bolszewickiej, a Polska nadal znajduje si\u0119 pod panowaniem carskiej Rosji. Odmienny bieg historii ma motywacj\u0119 fantastyczn\u0105 \u2013 na skutek uderzenia meteorytu w 1908 roku z syberyjskiego epicentrum rozrasta si\u0119 w stron\u0119 Europy tytu\u0142owy L\u00f3d, a nieziemskie anio\u0142y Mrozu \u2013 \u201elute\u201d nawiedzaj\u0105 kolejne miasta, \u201ezamra\u017caj\u0105c\u201d Histori\u0119. G\u0142\u00f3wny bohater powie\u015bci, Benedykt Gieros\u0142awski, na zlecenie carskiego Ministerium Zimy udaje si\u0119 na Syberi\u0119 w poszukiwaniu ojca \u2013 sternika Historii i powiernika \u201elutych\u201d. Od tego spotkania zale\u017ce\u0107 ma dalszy bieg dziej\u00f3w, na bohatera spada wi\u0119c odpowiedzialno\u015b\u0107 za wyb\u00f3r spo\u015br\u00f3d konkuruj\u0105cych ze sob\u0105 propozycji rozwoju historii, reprezentowanych przez zwalczaj\u0105ce si\u0119 stronnictwa. Stawk\u0105 w tej grze jest m.in. niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski, utrzymanie b\u0105d\u017a obalenie rosyjskiej hegemonii oraz przysz\u0142o\u015b\u0107 caratu.<\/p>\n

Druga podobizna w alabastrze <\/em>Huberatha przedstawia rzeczywisto\u015b\u0107, w kt\u00f3rej cesarstwo rzymskie nie upad\u0142o w 467 roku, lecz rozwin\u0119\u0142o si\u0119 w jesz\u00adcze pot\u0119\u017cniejsze imperium. Z kolei Redli\u0144ski bierze na warsztat najnowsz\u0105 histori\u0119 Polski \u2013 w kontrowersyjnym Krfotoku <\/em>genera\u0142 Jaruzelski nie wprowadza stanu wojennego, co skutkuje wkroczeniem Rosjan i wyniszczaj\u0105c\u0105 wojna. Poci\u0105g do podr\u00f3\u017cy <\/em>Andrzeja Barta traktuje o misji dw\u00f3ch \u015bmia\u0142k\u00f3w, kt\u00f3rzy cofaj\u0105 si\u0119 w czasie do pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku, by zg\u0142adzi\u0107 ma\u0142oletniego Hitlera i zapobiec nazizmowi. Przedsi\u0119wzi\u0119cie nie ko\u0144czy si\u0119 jednak sukcesem i bieg historii w og\u00f3lnym kszta\u0142cie nie zostaje radykalnie zmieniony. W powie\u015bci Lewandowskiego tytu\u0142owa Joanna d\u2019Arc nie ginie na stosie, lecz zostaje wys\u0142ana na now\u0105 wypraw\u0119 i trafia do Polski. Jej losy wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z losami W\u0142adys\u0142awa, syna kr\u00f3la Jagie\u0142\u0142y (kr\u00f3lowa Jadwiga nie umar\u0142a w po\u0142ogu i urodzi\u0142a dziedzica). To \u015bwiat, gdzie m.in. nie dosz\u0142o do bitwy pod Grunwaldem. W Alterland <\/em>Marcina Wolskiego (mo\u017cna rzec: czo\u0142owego przedstawiciela gatunku) mamy do czynienia z dwiema alternatywnymi wizjami dziej\u00f3w. W wersji pierwszej, pesymistycznej, PRL nie upada, gdy\u017c nie istnieje Solidarno\u015b\u0107 (m\u0142ody Lech Wa\u0142\u0119sa zosta\u0142 zabity), a agresywny Zwi\u0105zek Sowiecki rozpoczyna w 1989 roku ekspansj\u0119 na zachodni\u0105 Europ\u0119. W wersji drugiej na skutek innego rozstrzygni\u0119cia wojny (udany zamach na Hitlera, porozumienie Niemc\u00f3w z aliantami i Polakami oraz wsp\u00f3lny marsz na ZSRR) Polska lat 60. to bogaty, rozwini\u0119ty kraj, odgrywaj\u0105cy rol\u0119 lokalnego lidera. Z kolei w dwutomowej powie\u015bci Krzy\u017cacki poker <\/em>Dariusza Spychalskiego Polska w latach 50. XX wieku jest jedn\u0105 z cz\u0119\u015bci Rzeczpospolitej Trojga Narod\u00f3w \u2013 \u015bwiatowego mocarstwa. Nad Morzem Ba\u0142tyckim rozci\u0105ga si\u0119 zale\u017cne od Rzeczypospolitej Pa\u0144stwo Krzy\u017cackie, d\u0105\u017c\u0105ce do usamodzielnienia. Z kolei Europa Zachodnia w wyniku zaniechania pomocy dla Wiednia w 1683 roku zosta\u0142a opanowana przez Imperium Osma\u0144skie i podzielona na emiraty. Natomiast w utworze Ragnarok <\/em>Marcina Mortki mamy do czynienia z naje\u017ad\u017acami z P\u00f3\u0142nocy. XX-wieczni potomkowie Wiking\u00f3w opanowuj\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Europy oraz zyskuj\u0105 posiad\u0142o\u015bci w Afryce i Ameryce P\u00f3\u0142nocnej. Zadra <\/em>Krzysztofa Piskorskiego nawi\u0105zuje do epoki napoleo\u0144skiej \u2013 w 1819 roku cesarstwo Napoleona nadal istnieje i dzi\u0119ki niezwyk\u0142emu wynalazkowi jest pot\u0119\u017cniejsze ni\u017c kiedykolwiek. Cesarz Francuz\u00f3w restytuuje Kr\u00f3lestwo Polskie pod ber\u0142em J\u00f3zefa Poniatowskiego.<\/p>\n

Do rozwoju i popularyzacji gatunku w du\u017cym stopniu przyczyni\u0142 si\u0119 zainaugurowany w 2009 roku projekt Narodowego Centrum Kultury pod tytu\u0142em \u201eZwrotnice czasu: historie alternatywne\u201d. Przedsi\u0119wzi\u0119cie to mia\u0142o pocz\u0105tkowo form\u0119 otwartego konkursu literackiego, kt\u00f3ry polega\u0142 na dopisywaniu dalszych w\u0105tk\u00f3w do historii naszkicowanych przez wybitnych autor\u00f3w s-f. J\u0119zyk historii alternatywnych, zar\u00f3wno dla autor\u00f3w wyj\u015bciowych zacz\u0105tk\u00f3w opowiada\u0144 (Lecha J\u0119czmyka, Macieja Parowskiego, Marcina Wolskiego i Szczepana Twardocha), jak i uczestnik\u00f3w konkursu okaza\u0142 si\u0119 niezwykle uniwersalny; pokaza\u0142, jak w spos\u00f3b ciekawy opowiada\u0107 o skomplikowanych procesach historycznych, ale tak\u017ce politycznych i spo\u0142ecznych<\/em>[26]<\/sup><\/a>. Wychodz\u0105c naprzeciw ogromnemu zainteresowaniu alternatywnymi scenariuszami dziej\u00f3w, NCK postanowi\u0142o wyda\u0107 seri\u0119 ksi\u0105\u017ckow\u0105 \u201eZwrotnice czasu\u201d, w kt\u00f3rej ukazuj\u0105 si\u0119 powie\u015bci znanych tw\u00f3rc\u00f3w fantastyki. Nie jest to wbrew pozorom jedynie neutralny eksperyment literacki, ale projekt z pewn\u0105 misj\u0105, maj\u0105cy na celu popularyzacj\u0119 wiedzy historycznej: Konwencja historii alternatywnych przede wszystkim zaprasza czytelnik\u00f3w do poznawania prawdziwych dziej\u00f3w w\u0142asnego kraju, a tak\u017ce historii powszechnej. Jest zatem ciekawym i anga\u017cuj\u0105cym poznawczo narz\u0119dziem edukacyjnym. Wa\u017cne jest to zw\u0142aszcza, gdy \u015bwiadomo\u015b\u0107 historyczna m\u0142odego pokolenia pozostawia wiele do \u017cyczenia. Studiowanie dziej\u00f3w w\u0142asnego narodu i pa\u0144stwa wp\u0142ywa na konsolidacj\u0119 wsp\u00f3lnoty, a co za tym idzie \u2013 tworzy wi\u0119zi mi\u0119dzypokoleniowe. Pozwala te\u017c spojrze\u0107 na histori\u0119 nie tylko jak na nielogiczny ci\u0105g geopolitycznych zdarze\u0144, ale tak\u017ce jak na problem moralny i historiozoficzny<\/em>. Jak pisz\u0105 dalej inicjatorzy projektu: Niepodwa\u017calnym atutem historii alternatywnych jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 zmiany perspektywy patrzenia na histori\u0119. Kluczowe dla tej konwencji pytanie \u201eco by by\u0142o, gdyby?\u201d pozwala wyobrazi\u0107 sobie r\u00f3\u017cne mo\u017cliwo\u015bci rozwoju wypadk\u00f3w, a tak\u017ce wydoby\u0107 na \u015bwiat\u0142o dzienne postaci pojawiaj\u0105ce si\u0119 zwykle (w prawdziwych dziejach) na drugim, a nawet trzecim planie. Ten popularny w \u015bwiecie science fiction i political fiction zabieg pozwala czytelnikowi cieszy\u0107 si\u0119 ze zwyci\u0119stwa tam, gdzie w autentycznej historii mia\u0142a miejsce pora\u017cka, i doznawa\u0107 sromoty pora\u017cki tam, gdzie w rzeczywisto\u015bci mia\u0142 miejsce triumf. Dystans, kt\u00f3rego si\u0119 w\u00f3wczas do\u015bwiadcza, swobodnie mo\u017ce aspirowa\u0107 do miana katharsis XXI wieku. Nie wspominaj\u0105c ju\u017c o psychologicznym aspekcie kompensacji, istotnym szczeg\u00f3lnie w przypadku narod\u00f3w tak do\u015bwiadczonych cierpieniem jak Polacy<\/em>[27]<\/sup><\/a>.<\/em><\/p>\n

W pierwszym tomie serii \u2013 w powie\u015bci Burza. Ucieczka z Warszawy \u201940 <\/em>Macieja Parowskiego[28]<\/sup><\/a> \u2013 tytu\u0142owa burza parali\u017cuje ofensyw\u0119 niemieckich wojsk we wrze\u015bniu 1939 roku, a proroctwo jasnowidza Stefana Ossowieckiego (wizja niemieckiej okupacji, oboz\u00f3w koncentracyjnych itd.) motywuje polskich przyw\u00f3dc\u00f3w do skuteczniejszego dzia\u0142ania (warto nadmieni\u0107, \u017ce pancernik Schleswig-Holstein zostaje zatopiony przez za\u0142og\u0119 Westerplatte i dwie dru\u017cyny polskich \u017cywych torped). Wojna ko\u0144czy si\u0119 po kilku miesi\u0105cach, Hitler zostaje zes\u0142any na Wysp\u0119 \u015awi\u0119tej Heleny, a Polska awansuje na pozycj\u0119 \u015bwiatowego mocarstwa i centrum kulturalnego, do kt\u00f3rego \u015bci\u0105gaj\u0105 gwiazdy filmowe, wybitni pisarze i politycy. R\u00f3wnie optymistyczn\u0105 wizj\u0119 kre\u015bli Marcin Wolski w powie\u015bci Wallenrod <\/em>(II tom serii)[29]<\/sup><\/a>. Na skutek innowacyjnej terapii marsza\u0142ek Pi\u0142sudski nie umiera w 1935 roku i prowadzi Polsk\u0119 ku zwyci\u0119stwu w II wojnie \u015bwiatowej. Najpierw sprzymierza si\u0119 z Hitlerem, by u jego boku pokona\u0107 ZSRR, a nast\u0119pnie za pomoc\u0105 s\u0142u\u017cb wywiadowczych (tytu\u0142owego Wallenroda, a wi\u0119c niezwyk\u0142ej agentki polskiego wywiadu rozpracowuj\u0105cej nazistowskie struktury) przechytrzy\u0107 niewygodnego sojusznika.<\/p>\n

Z kolei Szczepan Twardoch, podobnie jak wcze\u015bniej Spychalski i Lewandowski, podejmuje tematyk\u0119 krzy\u017cack\u0105. Powie\u015b\u0107 Wieczny Grunwald<\/em>[30]<\/sup><\/a>, kt\u00f3ra znacznie odbiega od tradycyjnego schematu fabularnego historii alternatywnej, rozpoczyna si\u0119 \u015bmierci\u0105 g\u0142\u00f3wnego bohatera w bitwie pod Grunwaldem. Paszko, nie\u015blubny syn Kazimierza Wielkiego, niejako z za\u015bwiat\u00f3w snuje retrospektywn\u0105 narracj\u0119, przedstawiaj\u0105c dzieje swego nieszcz\u0119snego \u017cywota. R\u00f3wnolegle z t\u0105 opowie\u015bci\u0105 pojawiaj\u0105 si\u0119 niezliczone wersje alternatywnych historii Polski (w jednej z nich stuletni Hans Frank w\u0142ada istniej\u0105cym nadal Generalnym Gubernatorstwem), a tak\u017ce alternatywna rzeczywisto\u015b\u0107, w kt\u00f3rej tytu\u0142owy wieczny Grunwald to permanentna polsko-niemiecka wojna. Jako czwarty tom serii zosta\u0142a wydana kolejna powie\u015b\u0107 Marcina Wolskiego \u2013 Jedna przegrana bitwa<\/em>[31]<\/sup><\/a>, w kt\u00f3rej autor kre\u015bli konsekwencje przegranej przez Polak\u00f3w bitwy warszawskiej w 1920 roku. W wyniku bolszewickiego triumfu fala rewolucji zalewa niemal ca\u0142\u0105 Europ\u0119. W chwili gdy rozpoczyna si\u0119 akcja utworu, a wi\u0119c w latach 60. XX w., pa\u0144stwa Starego Kontynentu wchodz\u0105 w sk\u0142ad Europejskiego Zwi\u0105zku Socjalistycznych Republik, zwanego potocznie Eurosoc. Sytuacja w poszczeg\u00f3lnych krajach europejskich rz\u0105dzonych przez marionetkowych przyw\u00f3dc\u00f3w sterowanych z Moskwy przypomina realia PRL-owskie. Z kolei w Quietus<\/em>[32]<\/sup><\/a> Jacek Inglot projektuje alternatywn\u0105 wizj\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa, kt\u00f3re \u2013 wykorzenione w Rzymie przez Juliana Apostat\u0119 \u2013 odradza si\u0119 jako przera\u017caj\u0105ca religia miecza w Japonii oraz jako religia mi\u0142o\u015bci w Wenedii, czyli przedpiastowskiej Polsce.<\/p>\n

<\/p>\n

Mira\u017c<\/em>[33]<\/sup><\/a> Zbigniewa Wojnarowskiego to kolejne odst\u0119pstwo od schematu historii alternatywnej. Utw\u00f3r sk\u0142ada si\u0119 z sze\u015bciu opowie\u015bci, kt\u00f3rych akcja rozgrywa si\u0119 na przestrzeni kolejnych dekad XX wieku i skupiona jest wok\u00f3\u0142 tytu\u0142owego kina \u201eMira\u017c\u201d. Koncept zastosowany przez autora polega na po\u0142\u0105czeniu dw\u00f3ch porz\u0105dk\u00f3w: historycznego i filmowego. Dramatyczna historia XX wieku pokazana zostaje przez pryzmat jednostkowego losu poszczeg\u00f3lnych postaci, do\u015bwiadczaj\u0105cych kolejno kryzysu w mi\u0119dzywojniu, hitlerowskiej okupacji, stalinowskiego terroru czy stanu wojennego. Przed\u0142u\u017ceniem koszmaru historii staje si\u0119 ingerencja nadnaturalnych si\u0142 maj\u0105cych swe \u017ar\u00f3d\u0142o w kinie \u2013 \u201ewynalazku szatana\u201d. Sposoby kreowania narracji filmowej znajduj\u0105 odzwierciedlenie w rzeczywisto\u015bci bohater\u00f3w: ksi\u0119gowy Laudyn zaczyna postrzega\u0107 \u015bwiat wy\u0142\u0105cznie w odcieniach szaro\u015bci, jakby sta\u0142 si\u0119 bohaterem czarno-bia\u0142ego filmu; Mundek prze\u017cywa najtrudniejszy okupacyjny czas dzi\u0119ki dublerowi, kt\u00f3ry wielokrotnie ginie zamiast niego; Pawe\u0142 przez ingerencj\u0119 cenzury zostaje \u201ewyci\u0119ty\u201d ze swej biografii; Marek trafia do \u015bwiata b\u0119d\u0105cego po\u0142\u0105czeniem rzeczywisto\u015bci stanu wojennego oraz uciele\u015bnionych narodowych mit\u00f3w i symboli itd. Mo\u017cliwo\u015bci filmowej narracji staj\u0105 si\u0119 tu podstaw\u0105 wszelkich zniekszta\u0142caj\u0105cych reprezentacji i jednocze\u015bnie narz\u0119dziem kreacji alternatywnych wersji historii.<\/p>\n

W powie\u015bci Fausteria<\/em>[34]<\/sup><\/a> Wojciecha Szydy \u015bwiaty rzeczywisty i alternatywny przeplataj\u0105 si\u0119 nawzajem. W pierwszym mamy do czynienia z motywem faustycznym, realizuj\u0105cym si\u0119 w biografii g\u0142\u00f3wnej bohaterki, m\u0142odej malarki. W historii alternatywnej poznajemy rzeczywisto\u015b\u0107 b\u0119d\u0105c\u0105 piek\u0142em na ziemi, \u015bwiatem stalinowskiego terroru, tortur i g\u0142odu \u2013 jak si\u0119 okazuje, to wynik historii bez \u015bwi\u0119tej Faustyny i Bo\u017cego mi\u0142osierdzia. Z kolei Ogie\u0144<\/em>[35]<\/sup><\/a> \u0141ukasza Orbitowskiego \u0142\u0105czy form\u0119 dramatu oraz wsp\u00f3\u0142czesnego horroru. Autor nak\u0142ada na siebie dwie p\u0142aszczyzny czasowe \u2013 ostatnie dni legendarnego \u201eOgnia\u201d, czyli J\u00f3zefa Kurasia, jednego z \u201e\u017co\u0142nierzy wykl\u0119tych\u201d i dow\u00f3dc\u00f3w podziemia antykomunistycznego, oraz tera\u017aniejsz\u0105 histori\u0119 skonfliktowanych ze sob\u0105 braci. W le\u015bnej chatce pe\u0142nej duch\u00f3w przesz\u0142o\u015bci tocz\u0105 si\u0119 spory postaci wsp\u00f3\u0142czesnych i tych z za\u015bwiat\u00f3w. Dwie najnowsze publikacje z serii \u2013 Orze\u0142 bielszy ni\u017c go\u0142\u0119bica<\/em>[36]<\/sup><\/a> Konrada Lewandowskiego i Gambit Wielopolskiego<\/em>[37]<\/sup><\/a> Adama Przechrzty \u2013 traktuj\u0105 o alternatywnych losach powstania styczniowego.<\/p>\n

Z innych powsta\u0142ych niedawno utwor\u00f3w warto jeszcze wymieni\u0107 Widma <\/em>\u0141ukasza Orbitowskiego (2012)[38]<\/sup><\/a>, b\u0119d\u0105ce symulacj\u0105 powojennych los\u00f3w Krzysztofa Baczy\u0144skiego (poeta nie zgin\u0105\u0142, gdy\u017c w alternatywnej historii powstanie warszawskie nie wybuch\u0142o), oraz kolejn\u0105 powie\u015b\u0107 Marcina Wolskiego \u2013 Mocarstwo<\/em> (2012)[39]<\/sup><\/a>, w kt\u00f3rej wsp\u00f3\u0142czesna Polska jest tytu\u0142owym \u015bwiatowym mocarstwem, Niemcy w wyniku wojny europejskiej lat 1940-1947 podzielone zosta\u0142y na ma\u0142e pa\u0144stewka, a w miejsce Zwi\u0105zku Sowieckiego istniej\u0105 dwie Rosje przedzielone murem.<\/p>\n

Trzeba doda\u0107, \u017ce w Polsce historie alternatywne s\u0105 domen\u0105 nie tylko tw\u00f3rc\u00f3w literatury pi\u0119knej. Coraz wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 zyskuj\u0105 analizy kontrfaktyczne dokonywane przez profesjonalnych historyk\u00f3w i publicyst\u00f3w. Mo\u017cna w tym kontek\u015bcie wymieni\u0107 prac\u0119 Paw\u0142a Wieczorkiewicza, Marka Urba\u0144skiego i Arkadiusza Ekierta Dylematy historii. Nos Kleopatry, czyli co by by\u0142o, gdyby…<\/em> (2004); ksi\u0105\u017ck\u0119 Andrzeja Sowy i Janusza Osicy Alternatywna historia. Co by by\u0142o, gdyby… <\/em>(2005); Stulecie chaosu <\/em>Witolda Or\u0142owskiego (2006) oraz kontrowersyjny Pakt Ribbentrop\u2013Beck <\/em>Piotra Zychowicza (2012)[40]<\/sup><\/a>. Poniewa\u017c w publikacjach tych alternatywne scenariusze dziej\u00f3w tworzone s\u0105 w oparciu o ogromn\u0105 wiedz\u0119 autor\u00f3w pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 naukow\u0105 argumentacj\u0105, z wykorzystaniem fachowego aparatu poj\u0119ciowego, rozwa\u017cania w nich zawarte stanowi\u0105 nie tylko intelektualn\u0105 rozrywk\u0119, ale te\u017c cenne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji na temat historycznych proces\u00f3w, postaci i rozmaitych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, kulis dziejowych wydarze\u0144.<\/p>\n

Ogromna popularno\u015b\u0107 historii alternatywnych poci\u0105ga za sob\u0105 zainteresowanie metodami ich tworzenia. Na portalach internetowych po\u015bwi\u0119conych temu zagadnieniu[41]<\/sup><\/a> odnajdujemy nawet \u201epraktyczne porady\u201d, jak nale\u017cy pisa\u0107 utwory tego rodzaju. Wskaz\u00f3wki przeznaczone do prywatnej literackiej zabawy okazuj\u0105 si\u0119 przydatnym materia\u0142em, pozwalaj\u0105cym zrekonstruowa\u0107 podstawowe poj\u0119cia, kategorie, struktury, tropy tworz\u0105ce zaplecze teoretyczne historii alternatywnych. Wobec niewielkiej jak dot\u0105d liczby opracowa\u0144 literaturoznawczych dotycz\u0105cych tego tematu[42]<\/sup><\/a> badaczowi przychodzi z pomoc\u0105 internetowa spo\u0142eczno\u015b\u0107 entuzjast\u00f3w.<\/p>\n

Podstawowym terminem odnosz\u0105cym si\u0119 do struktury historii alternatywnej jest tzw. point of divergence <\/em>(POD), czyli moment rozszczepienia, rozej\u015bcia si\u0119 dr\u00f3g historii rzeczywistej i alternatywnej: \u015bwiat alternatywny pasuje do naszego \u015bwiata, a\u017c do punktu rozej\u015bcia, w kt\u00f3rym po raz pierwszy zaczyna si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107 i kieruje si\u0119 na alternatywn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 historii<\/em>[43]<\/sup><\/a>. Tworzenie historii alternatywnej jako operacja my\u015blowa opiera si\u0119 na trzech podstawowych elementach: uzasadnieniu danego scenariusza (\u201ejustification\u201d) \u2013 a wi\u0119c oparciu symulowanych zdarze\u0144 na pewnych przes\u0142ankach, okre\u015bleniu momentu zmiany (POD) oraz projektowaniu mo\u017cliwych w\u0105tk\u00f3w, rozga\u0142\u0119zie\u0144 historii (\u201eramifications\u201d)[44]<\/sup><\/a>. Wydaje si\u0119, \u017ce wybierane przez polskich autor\u00f3w \u201epunkty rozej\u015bcia\u201d wyznaczaj\u0105 katalog tych wydarze\u0144, kt\u00f3re w rodzimej \u015bwiadomo\u015bci historycznej zajmuj\u0105 miejsca szczeg\u00f3lne; to zdarzenia wyj\u0105tkowe, prze\u0142omowe (cz\u0119sto kontrowersyjne), podlegaj\u0105ce w narracjach i pami\u0119ci zbiorowej silnej ideologizacji \u2013 s\u0142u\u017c\u0105 one kszta\u0142towaniu narodowej to\u017csamo\u015bci, staj\u0105 si\u0119 baz\u0105 dla narodowych mit\u00f3w itd. Powie\u015bciowe historie alternatywne nie s\u0105 zatem neutralnym eksperymentem my\u015blowym. Wyb\u00f3r danego faktu i symulacja jego potencjalnych konsekwencji to operacje wyposa\u017cone w ideologiczne nadkodowanie. Kre\u015blenie alternatywnej wizji zdarze\u0144 odbija stosunek autora do rzeczywistego biegu dziej\u00f3w, a literacki eksperyment wpisuje si\u0119 w dyskusje i spory na temat danego zdarzenia, decyzji, postaci.<\/p>\n

Ujawnia si\u0119 tym samym funkcja kompensacyjna historii alternatywnych, przejawiaj\u0105ca si\u0119 np. w projektowaniu Polski jako pot\u0119\u017cnego mocarstwa, pokazywaniu zwyci\u0119stwa zamiast pora\u017cki, ale tak\u017ce w sankcjonowaniu historii rzeczywistej i podkre\u015blaniu zas\u0142ug Polak\u00f3w w kszta\u0142towaniu dziej\u00f3w europejskich na zasadzie \u201egdyby nie my…\u201d (motyw bitwy warszawskiej, bitwy pod Wiedniem). Historie alternatywne s\u0142u\u017c\u0105 tak\u017ce rewizji i reinterpretacji przesz\u0142o\u015bci. Wykroczenie poza tradycyjn\u0105 konwencj\u0119 opowiadania o minionych zdarzeniach oraz poza ustalon\u0105, \u201ekanonicz\u0105\u201d, interpretacj\u0119 danego zjawiska pozwala wydoby\u0107 jego nowe aspekty i znaczenia. Znane i cenione postacie historyczne bywaj\u0105 str\u0105cane z piedesta\u0142u, odbr\u0105zawiane, demitologizowane, a ich rola ulega pomniejszeniu. Z drugiej strony negatywni lub kontrowersyjni bohaterowie dziejowego teatru mog\u0105 zosta\u0107 zrehabilitowani i docenieni, np. dzi\u0119ki ukazaniu innego kierunku dla ich dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3ry okazuje si\u0119 jeszcze mniej korzystny dla rozwoju wypadk\u00f3w itp.<\/p>\n

Nale\u017cy jednocze\u015bnie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c polscy autorzy ch\u0119tnie si\u0119gaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c po dzieje powszechne, a wi\u0119c b\u0142\u0119dne by\u0142oby twierdzenie, \u017ce kieruj\u0105 si\u0119 jedynie dora\u017anymi, kompensacyjnymi czy rozliczeniowymi motywacjami. Motorem historii alternatywnych jest przede wszystkim refleksja historiozoficzna. Prezentowanie niezrealizowanych mo\u017cliwo\u015bci wydobywa potencja\u0142 okre\u015blonych zjawisk i si\u0142 historycznych: narod\u00f3w, religii, ideologii itp. Wiele z przywo\u0142anych przeze mnie powie\u015bci skupia si\u0119 w\u0142a\u015bnie na ukazywaniu niespodziewanej pot\u0119gi, hegemonii i ekspansji wybranych pa\u0144stw i system\u00f3w (bolszewicy w zachodniej Europie; Imperium Rzymskie, kt\u00f3re nie upad\u0142o; podboje Skandynaw\u00f3w czy Imperium Osma\u0144skiego), a z drugiej strony \u2013 pora\u017cki rzeczywistych g\u0142\u00f3wnych si\u0142 historycznych (\u015bwiat bez chrze\u015bcija\u0144stwa, lata czterdzieste bez dominacji III Rzeszy itp.). Takie schematy fabularne w nomenklaturze w\u0142a\u015bciwej historiom alternatywnym obs\u0142uguje para poj\u0119\u0107: \u201ealternate history wank\u201d <\/em>\u2013 \u201ealternate history screw\u201d[45]<\/sup><\/a>. Na podobnej zasadzie funkcjonuje opozycja trop\u00f3w: \u201ebalkanize me\u201d <\/em>oraz \u201espace filling empire\u201d[46]<\/sup><\/a>, oznaczaj\u0105cych odpowiednio \u2013 podzia\u0142 imperi\u00f3w (np. rozcz\u0142onkowanie III Rzeszy czy wyodr\u0119bnienie dw\u00f3ch Rosji u Wolskiego) oraz szeroko zakrojon\u0105 ekspansj\u0119, dos\u0142ownie \u201eimperium wype\u0142niaj\u0105ce przestrze\u0144\u201d (bolszewicki Eurosoc). Oczywi\u015bcie wykorzystywanie tych trop\u00f3w cz\u0119sto prowadzi\u0107 mo\u017ce do pewnej banalizacji, powielania klisz i konstruowania historii alternatywnej na podstawie s\u0142abo uzasadnionych przes\u0142anek. Wymienione wcze\u015bniej publikacje prezentuj\u0105 r\u00f3\u017cny poziom literacki. O kunszcie autora decyduje zwykle umiej\u0119tno\u015b\u0107 wy\u0142amywania si\u0119 ze schemat\u00f3w, stosowania oryginalnych chwyt\u00f3w, a tak\u017ce stworzenie bogatego zaplecza historiozoficznego.<\/p>\n

Chronologiczna sekwencja zdarze\u0144 w powie\u015bci (\u201etimeline\u201d) przyjmuje przewa\u017cnie wyra\u017an\u0105 struktur\u0119 przyczynowo-skutkow\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna opisa\u0107 za pomoc\u0105 modelu domina, kuli \u015bnie\u017cnej (jedno wydarzenie powoduje lawin\u0119 skutk\u00f3w) czy te\u017c wywodz\u0105cego si\u0119 z teorii chaosu tzw. efektu motyla[47]<\/sup><\/a>. Modyfikacja biegu dziej\u00f3w zale\u017cy czasem od pojedynczego zdarzenia, decyzji, a czasem od pewnego zespo\u0142u czynnik\u00f3w, kt\u00f3re niejednokrotnie nie s\u0105 nawet bezpo\u015brednio przedstawione. \u201eMoment rozszczepienia\u201d mo\u017ce by\u0107 te\u017c rezultatem ingerencji element\u00f3w fantastycznych, magii, zjawisk niezgodnych z prawami fizyki. Zasady rz\u0105dz\u0105ce alternatywnym \u015bwiatem opieraj\u0105 si\u0119 cz\u0119sto na za\u0142o\u017ceniach fizyki kwantowej, teorii wzgl\u0119dno\u015bci, \u015bwiat\u00f3w r\u00f3wnoleg\u0142ych i na rozmaitych, cz\u0119sto z\u0142o\u017conych, systemach filozoficzno-naukowych (np. teoria wielo\u015bci rzeczywisto\u015bci Chwistka w Burzy<\/em>, logika tr\u00f3jwarto\u015bciowa Kotarbi\u0144skiego w Lodzie<\/em>, hylemorfizm Arystotelesa w Innych pie\u015bniach <\/em>Dukaja[48]<\/sup><\/a>).<\/p>\n

Interpretacji warstwy zdarzeniowej powie\u015bci towarzyszy\u0107 musi sta\u0142e odwo\u0142ywanie si\u0119 do historii rzeczywistej. Porz\u0105dek historii alternatywnej nie traci bowiem kontaktu z porz\u0105dkiem historii autentycznej, wci\u0105\u017c pozostaje z nim w pewnej relacji, co wi\u0119cej, zachodzi mi\u0119dzy nimi interakcja. Elementem wsp\u00f3lnym s\u0105 oczywi\u015bcie postacie historyczne, ale tak\u017ce pewne znane nam z naszej przesz\u0142o\u015bci wypadki, kt\u00f3re mog\u0105 zaistnie\u0107 w linii alternatywnej mimo poprzedzaj\u0105cej je mutacji historii. Powie\u015bciowa wersja \u015bwiata wyposa\u017cona zostaje zatem w swego rodzaju \u201esta\u0142e\u201d i \u201ezmienne\u201d historycznej rzeczywisto\u015bci, a konsekwencj\u0105 tego s\u0105 r\u00f3\u017cnorodne \u201eprzep\u0142ywy\u201d motyw\u00f3w. Niekt\u00f3re przetransponowane elementy zostaj\u0105 w historii alternatywnej zmodyfikowane, jednak\u017ce w taki spos\u00f3b, kt\u00f3ry pozwala czytelnikom na ich rozpoznanie. Na przyk\u0142ad odwr\u00f3ceniu ulegaj\u0105 role wygranego i przegranego, ciemi\u0119\u017cyciela i ciemi\u0119\u017conego, ale jednocze\u015bnie sam model relacji, jej szczeg\u00f3\u0142owe warunki pozostaj\u0105 podobne (USA okupowane przez Niemcy i Japoni\u0119, kultura japo\u0144ska jako obiekt aspiracji Amerykan\u00f3w-tubylc\u00f3w w Cz\u0142owieku z Wysokiego Zamku<\/em>); pewne postacie, mimo zupe\u0142nie zmienionych okoliczno\u015bci, nie wychodz\u0105 poza ramy roli, kt\u00f3r\u0105 przypisa\u0142a im historia (Goebbels w roli sekretarza radzieckiej propagandy w Jednej przegranej bitwie<\/em>). Cz\u0119stym zabiegiem stosowanym w utworach tego gatunku jest stworzenie tzw. podw\u00f3jnie \u015blepej historii alternatywnej (\u201edouble-blind what if\u201d), polegaj\u0105cej na tym, \u017ce bohater powie\u015bci \u017cyj\u0105cy w \u015bwiecie alternatywnym (ATL \u2013 \u201ealternate timeline\u201d) snuje wizj\u0119 odmiennego przebiegu wydarze\u0144, kt\u00f3ry stanowi tak naprawd\u0119 realizacj\u0119 rzeczywistej historii (OTL \u2013 \u201eour timeline\u201d)[49]<\/sup><\/a>. Cz\u0119sto taki bohater jest w jakim\u015b sensie postaci\u0105 wyj\u0105tkow\u0105 (np. choruje psychicznie, zosta\u0142 do\u015bwiadczony traumatycznymi zdarzeniami), posiada dar widzenia tego, czego nie zauwa\u017caj\u0105 inni (Janek w Widmach<\/em>, Anto\u015b Powstaniec w Burzy<\/em>). Czasem jednak mo\u017ce to by\u0107 kto\u015b przypadkowy, do\u015bwiadczaj\u0105cy jednorazowej epifanii (japo\u0144ski biznesmen w Cz\u0142owieku z Wysokiego Zamku<\/em>). Innym razem historia rzeczywista znajduje odbicie w fikcyjnych dzie\u0142ach malarskich, literackich, filmowych powstaj\u0105cych w alternatywnej rzeczywisto\u015bci (Burza<\/em>).<\/p>\n

Uog\u00f3lniaj\u0105c, mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce s\u0105 to momenty, w kt\u00f3rych przez \u015bwiat przedstawiony prze\u015bwituje historia prawdziwa, rzeczywisto\u015b\u0107 autora i czytelnika. Postrzeganie historii w kategoriach materia\u0142u literackiego (modyfikacje \u201efabu\u0142\u201d, \u201edopisywanie dalszych los\u00f3w\u201d postaciom itp.) sprawia, \u017ce zwi\u0105zki mi\u0119dzy przesz\u0142o\u015bci\u0105 rzeczywist\u0105 a alternatywn\u0105 przypominaj\u0105 relacje intertekstualne w literaturze. Materia historii rzeczywistej stanowi swego rodzaju prototekst, z kt\u00f3rego historia alternatywna czerpie motywy, dokonuj\u0105c ich rekontekstualizacji, rewizji i reinterpretacji. Mi\u0119dzy \u201etekstem\u201d historii a tekstem powie\u015bci zachodzi wi\u0119c interakcja, wzajemnie si\u0119 one o\u015bwietlaj\u0105.<\/p>\n

Na poz\u00f3r mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce wygodnych podstaw metodologicznych i narz\u0119dzi opisu historii alternatywnej dostarcza postmodernistyczna historiografia, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 obiektywna przesz\u0142o\u015b\u0107 nie istnieje, a historia stanowi jedynie przedmiot konstrukcji. Nic bardziej mylnego. Tworzenie alternatywnej wersji dziej\u00f3w musi wyrasta\u0107 z przekonania, \u017ce istnieje jaka\u015b historia prawdziwa, b\u0119d\u0105ca punktem odniesienia. Czytelnicy, aby w\u0142a\u015bciwie odebra\u0107 zaproponowan\u0105 przez autora gr\u0119, powinni przecie\u017c zna\u0107 autentyczny przebieg przesz\u0142ych zdarze\u0144 (nieraz takie dokszta\u0142canie z historii nast\u0119puje r\u00f3wnolegle z czytaniem powie\u015bci) \u2013 aby poj\u0105\u0107 wyra\u017con\u0105 w utworze wizj\u0119 historiozoficzn\u0105 musz\u0105 dysponowa\u0107 pewnym zespo\u0142em informacji i w\u0142asnych przekona\u0144. Zatem by\u0107 mo\u017ce \u2013 paradoksalnie \u2013 w czasach ponowoczesnego relatywizmu poznawczego historie alternatywne, dzia\u0142aj\u0105c na zasadzie negatywu, pozwol\u0105 przywr\u00f3ci\u0107 warto\u015b\u0107 zdezawuowanej kategorii faktu.<\/p>\n

Poka\u017c przypisy<\/span>    (\u21b5 returns to text)<\/p>\n
    \n
  1. A. Demandt: Historia nieby\u0142a<\/em>. Warszawa 1999, s. 20.\u21b5<\/a><\/li>\n
  2.  What If<\/em>. Ed. Robert Cowley. New York 2001.\u21b5<\/a><\/li>\n
  3.  Cyt. za Marek Wo\u017aniak: Przesz\u0142o\u015b\u0107 jako przedmiot konstrukcji. O roli wyobra\u017ani w badaniach historycznych. <\/em>Lublin 2010, s. 198.\u21b5<\/a><\/li>\n
  4.  Tam\u017ce, s. 198.\u21b5<\/a><\/li>\n
  5.  Tam\u017ce, s. 200.\u21b5<\/a><\/li>\n
  6.   Gavriel Rosenfeld: Why do we ask \u201ewhat if?\u201d Reflections on the function of alternate history<\/em> (cyt. za M. Wo\u017aniak, dz. cyt., ss. 202-203).\u21b5<\/a><\/li>\n
  7. M. Wo\u017aniak, dz. cyt., ss. 238-239.\u21b5<\/a><\/li>\n
  8.  Tam\u017ce, s. 245.\u21b5<\/a><\/li>\n
  9.  \u201eUchronia\u201d, czyli czas, kt\u00f3rego nie ma (analogicznie do poj\u0119cia utopii).\u21b5<\/a><\/li>\n
  10. Zob. Karen Hellekson: The Alternate History: Refiguring Historical Time<\/em>; Piotr Krywak: Moda na \u201egdybanie\u201d. <\/em>Historie alternatywne<\/em>. \u201eKonspekt\u201d 2007, nr 1 (28); portal uchronia.net: Oldest Alternate Histories.\u21b5<\/a><\/li>\n
  11. Zob.: Exploring the Benefits of the Alternate History Genre \/ W poszukiwaniu po\u017cyteczno\u015bci gatunku historii alternatywnej<\/em>. Red. Z. W\u0105sik, M. Oziewicz, J. Deszcz-Tryhubczak. Wroc\u0142aw 2011.\u21b5<\/a><\/li>\n
  12. J. C. Squire: If It Had Happened Otherwise: Lapses Into Imaginary History<\/em>. London 1931.\u21b5<\/a><\/li>\n
  13. L. Sprague de Camp: Jankes w Rzymie<\/em>.Prze\u0142. R. Januszewski, 1991.\u21b5<\/a><\/li>\n
  14. W. Moore: Bring The Jubilee<\/em>. New York 1953; P. K. Dick: Cz\u0142owiek z Wysokiego Zamku<\/em>. Prze\u0142. L. J\u0119czmyk. Warszawa 1981 (The Man from the High Castle<\/em>. New York 1962); N. Spinrad: The Iron Dream<\/em>. New York 1972; R. Sobel: For Want of a Nail. If Burgoyne Had Won at Saratoga<\/em>. <\/em>New York 1973; K. Amis: Alteracja<\/em>. Prze\u0142. P. Znaniecki. Pozna\u0144 1994 (The Alteration<\/em>. London 1976); R. Harris: Vaterland<\/em>. Prze\u0142. A. Szulc. Warszawa 1997 (Fatherland<\/em>. London 1992).\u21b5<\/a><\/li>\n
  15. Okres mi\u0119dzywojenny to czas przyspieszonego umasowienia, rozwoju prasy wysokonak\u0142adowej i literatury popularnej. Zob. Agnieszka Haska, Jerzy Stachowicz: \u015ani\u0105c o pot\u0119dze<\/em>. Warszawa 2012, ss. 11-12.\u21b5<\/a><\/li>\n
  16. M. Wierzbi\u0144ski: Zdobycie Gda\u0144ska<\/em>. Warszawa 1922.\u21b5<\/a><\/li>\n
  17. E. Ligocki: Gdyby pod Radzyminem<\/em>. Warszawa 1927.\u21b5<\/a><\/li>\n
  18. A. S\u0142onimski: Torpeda czasu<\/em>.Warszawa, 1967.\u21b5<\/a><\/li>\n
  19. T. Parnicki: Muza dalekich podr\u00f3\u017cy<\/em>.Warszawa 1970.\u21b5<\/a><\/li>\n
  20. Ten\u017ce: Sam wyjd\u0119 bezbronny; powie\u015b\u0107 historyczno-fantastyczna w trzech cz\u0119\u015bciach<\/em>. Warszawa 1985.\u21b5<\/a><\/li>\n
  21. O. Scott Card: Opowie\u015bci o Alvinie Stw\u00f3rcy <\/em>(cykl). Warszawa 1993-2004.\u21b5<\/a><\/li>\n
  22. P. Dunin-W\u0105sowicz: Rycerstwo mleczne kontra mi\u0119sne<\/em>. \u201ePolityka\u201d 2010, nr 35 (2771).\u21b5<\/a><\/li>\n
  23. W szkicu tym zajmuj\u0119 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie powie\u015bciami, warto jednak odnotowa\u0107, \u017ce r\u00f3wnolegle z powstawaniem powie\u015bciowych historii alternatywnych pojawiaj\u0105 si\u0119 liczne opowiadania, na analiz\u0119 kt\u00f3rych nie ma tu miejsca. Ich autorami w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci s\u0105 wymienieni przeze mnie powie\u015bciopisarze, ale tak\u017ce tw\u00f3rcy tacy jak: Andrzej Pilipiuk, Rafa\u0142 Ziemkiewicz, Romuald Pawlak czy Andrzej Sapkowski.\u21b5<\/a><\/li>\n
  24. M. Lepianka: I w nast\u0119pnym dniu<\/em>. Warszawa 1996; J. Dukaj: Xavras Wy\u017cryn<\/em>. Warszawa 1997; M. S. Huberath: Druga podobizna w alabastrze<\/em>. Pozna\u0144 1997; E. Redli\u0144ski: Krfotok<\/em>. Warszawa 1998; A. Bart: Poci\u0105g do podr\u00f3\u017cy<\/em>. Warszawa 1999; K. T. Lewandowski: Kr\u00f3lowa Joanna d\u2019Arc: powie\u015b\u0107 fantastyczna<\/em>. Warszawa 2000; M. Wolski: Alterland<\/em>. Warszawa 2005; D. Spychalski: Krzy\u017cacki poker<\/em>. Lublin 2005; M. Mortka: Ragnarok 1940<\/em>. Lublin 2007; J. Dukaj: L\u00f3d<\/em>. Krak\u00f3w 2007; K. Piskorski: Zadra<\/em>. Warszawa 2008.\u21b5<\/a><\/li>\n
  25. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c w specyficznej nomenklaturze, jaka wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d mi\u0142o\u015bnik\u00f3w i znawc\u00f3w allohistorii, przebieg wydarze\u0144 historii alternatywnej cz\u0119\u015bciej okre\u015blany bywa w\u0142a\u015bnie mianem \u201escenariusza\u201d (\u201escenario\u201d) ni\u017c \u201efabu\u0142y\u201d czy \u201enarracji\u201d. Termin ten w metaforyczny spos\u00f3b oddaje charakter relacji warstwy zdarzeniowej powie\u015bci do rzeczywisto\u015bci \u2013 wizja projektowana przez tekst stanowi niezrealizowany scenariusz, kt\u00f3ry istnieje tylko na papierze.\u21b5<\/a><\/li>\n
  26. www.zwrotniceczasu.nck.pl\/index.html (06.07.2012).\u21b5<\/a><\/li>\n
  27. Tam\u017ce.\u21b5<\/a><\/li>\n
  28. M. Parowski: Burza. Ucieczka z Warszawy \u201940<\/em>. Warszawa 2010 (powie\u015b\u0107 jest literack\u0105 wersj\u0105 komiksu z 1990 roku tworzonego przez Macieja Parowskiego i Krzysztofa Gawronkiewicza).\u21b5<\/a><\/li>\n
  29. M. Wolski: Wallenrod<\/em>. Warszawa 2010.\u21b5<\/a><\/li>\n
  30. S. Twardoch: Wieczny Grunwald. Powie\u015b\u0107 zza ko\u0144ca czas\u00f3w<\/em>. Warszawa 2010.\u21b5<\/a><\/li>\n
  31. M. Wolski: Jedna przegrana bitwa<\/em>.Warszawa 2010.\u21b5<\/a><\/li>\n
  32. J. Inglot: Quietus<\/em>. Warszawa 2010.\u21b5<\/a><\/li>\n
  33. Z. Wojnarowski: Mira\u017c<\/em>. Warszawa 2011.\u21b5<\/a><\/li>\n
  34. W. Szyda: Fausteria. Powie\u015b\u0107 antyhagiograficzna<\/em>. Warszawa 2011.\u21b5<\/a><\/li>\n
  35. \u0141. Orbitowski: Ogie\u0144<\/em>. Warszawa 2012.\u21b5<\/a><\/li>\n
  36. K. T. Lewandowski: Orze\u0142 bielszy ni\u017c go\u0142\u0119bica<\/em>. Warszawa 2013.\u21b5<\/a><\/li>\n
  37. A. Przechrzta: Gambit Wielopolskiego<\/em>. Warszawa 2013.\u21b5<\/a><\/li>\n
  38. \u0141. Orbitowski: Widma<\/em>. Krak\u00f3w 2012.\u21b5<\/a><\/li>\n
  39. M. Wolski: Mocarstwo<\/em>. Pozna\u0144 2012.\u21b5<\/a><\/li>\n
  40. P. Wieczorkiewicz, M. Urba\u0144ski, A. Ekiert: Dylematy historii. Nos Kleopatry, czyli co by by\u0142o, gdyby…<\/em> Warszawa 2004; J. Osica, A. Sowa: Alternatywna historia. Co by by\u0142o, gdyby…<\/em> Warszawa 2005; W. Or\u0142owski: Stulecie chaosu: alternatywne dzieje XX wieku<\/em>. Warszawa 2006; P. Zychowicz: Pakt Ribbentrop\u2013Beck,<\/em> czyli jak Polacy mogli u boku III Rzeszy pokona\u0107 Zwi\u0105zek Sowiecki<\/em>. Pozna\u0144 2012.\u21b5<\/a><\/li>\n
  41. Zob. www.wiki.alternatehistory.com; www.althistory.wikia.com; www.uchronia.net (11.01.2013).\u21b5<\/a><\/li>\n
  42. W\u015br\u00f3d dost\u0119pnych publikacji mo\u017cna wymieni\u0107 prac\u0119 Karen Hellekson: The Alternate History: Refiguring Historical Time<\/em>. Kent 2001 lub tom zbiorowy Exploring the Benefits of Alternate History Genre<\/em>, dz. cyt.\u21b5<\/a><\/li>\n
  43. www.wiki.alternatehistory.com\/doku.php\/alternate_history_faq (11.01.2013).\u21b5<\/a><\/li>\n
  44. www.althistory.wikia.com (11.01.2013).\u21b5<\/a><\/li>\n
  45. www.tvtropes.org\/pmwiki\/pmwiki.php\/Main\/AlternateHistoryTropes (11.01.2013).\u21b5<\/a><\/li>\n
  46. Tam\u017ce.\u21b5<\/a><\/li>\n
  47. www.althistory.wikia.com (11.01.2013).\u21b5<\/a><\/li>\n
  48. J. Dukaj: Inne pie\u015bni<\/em>. Krak\u00f3w 2008.\u21b5<\/a><\/li>\n
  49. www.wiki.alternatehistory.com\/doku.php\/alternate_history_faq (11.01.2013).\u21b5<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Nie bez powodu s\u0142ynny aforyzm Blaise\u2019a Pascala sta\u0142 si\u0119 mottem dla wszystkich tw\u00f3rc\u00f3w, entuzjast\u00f3w i badaczy historii alternatywnych. Koncept, w my\u015bl kt\u00f3rego anatomiczny szczeg\u00f3\u0142 decyduj\u0105cy o urodzie egipskiej w\u0142adczyni stanowi\u0107 mia\u0142by jednocze\u015bnie czynnik sprawczy dziejowych wypadk\u00f3w, jest tyle\u017c \u017cartobliwy, co modelowy dla my\u015blenia o historii w kategoriach probabilistycznych. <\/p>\n","protected":false},"author":265,"featured_media":13781,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[529,7321,484,1834],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[14197],"yoast_head":"\nMagdalena G\u00f3recka, (Nie)mo\u017cliwe scenariusze<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Magdalena G\u00f3recka: \u015awiadomo\u015b\u0107, \u017ce czasem pojedynczy, nawet drobny i niepozorny fakt mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 lawin\u0119 skutk\u00f3w i tym samym skierowa\u0107 dzieje na nowe tory, prowokuje do nieszablonowej refleksji.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/06\/akcent-niemozliwe-scenariusze-okladki-2013-06-19.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/06\/akcent-niemozliwe-scenariusze-okladki-2013-06-19.jpg\",\"width\":999,\"height\":774,\"caption\":\"Niemo\u017cliwe scenariusze \u2013 ok\u0142adki ksi\u0105\u017cek\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent\",\"name\":\"Magdalena G\u00f3recka, (Nie)mo\u017cliwe scenariusze\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2013-06-19T10:07:06+00:00\",\"dateModified\":\"2021-01-12T13:59:11+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/e3fcaed0fb236c933f7b78deb93a0eeb\"},\"description\":\"Magdalena G\u00f3recka: \u015awiadomo\u015b\u0107, \u017ce czasem pojedynczy, nawet drobny i niepozorny fakt mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 lawin\u0119 skutk\u00f3w i tym samym skierowa\u0107 dzieje na nowe tory, prowokuje do nieszablonowej refleksji.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"(Nie)mo\u017cliwe scenariusze\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/e3fcaed0fb236c933f7b78deb93a0eeb\",\"name\":\"Magdalena G\u00f3recka\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/magdalena-gorecka\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Magdalena G\u00f3recka, (Nie)mo\u017cliwe scenariusze","description":"Magdalena G\u00f3recka: \u015awiadomo\u015b\u0107, \u017ce czasem pojedynczy, nawet drobny i niepozorny fakt mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 lawin\u0119 skutk\u00f3w i tym samym skierowa\u0107 dzieje na nowe tory, prowokuje do nieszablonowej refleksji.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/06\/akcent-niemozliwe-scenariusze-okladki-2013-06-19.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/06\/akcent-niemozliwe-scenariusze-okladki-2013-06-19.jpg","width":999,"height":774,"caption":"Niemo\u017cliwe scenariusze \u2013 ok\u0142adki ksi\u0105\u017cek"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent","name":"Magdalena G\u00f3recka, (Nie)mo\u017cliwe scenariusze","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent#primaryimage"},"datePublished":"2013-06-19T10:07:06+00:00","dateModified":"2021-01-12T13:59:11+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/e3fcaed0fb236c933f7b78deb93a0eeb"},"description":"Magdalena G\u00f3recka: \u015awiadomo\u015b\u0107, \u017ce czasem pojedynczy, nawet drobny i niepozorny fakt mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 lawin\u0119 skutk\u00f3w i tym samym skierowa\u0107 dzieje na nowe tory, prowokuje do nieszablonowej refleksji.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/magdalena-gorecka-niemozliwe-scenariusze-historie-alternatywne-akcent#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"(Nie)mo\u017cliwe scenariusze"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/e3fcaed0fb236c933f7b78deb93a0eeb","name":"Magdalena G\u00f3recka","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/magdalena-gorecka"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13766"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/265"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13766"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13766\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":49340,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13766\/revisions\/49340"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13781"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13766"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13766"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13766"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=13766"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=13766"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}