{"id":17344,"date":"2013-12-11T17:00:08","date_gmt":"2013-12-11T16:00:08","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=17344"},"modified":"2013-12-12T10:27:19","modified_gmt":"2013-12-12T09:27:19","slug":"renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach","title":{"rendered":"Spadamy we wszystkich kierunkach"},"content":{"rendered":"<p><strong>Mariusz Koryci\u0144ski<\/strong><strong>: Mam przed sob\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119<em> <\/em><em>Nasze pojedynki o romantyzm <\/em>z 1995 roku, kt\u00f3ra dokumentuje konferencj\u0119 pod tym samym tytu\u0142em, zorganizowan\u0105 w IBL PAN dwa lata wcze\u015bniej. Czytam wypowied\u017a Marii Janion:<em> <\/em>\u201ePani Renata Lis powiedzia\u0142a, \u017ce nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o ja wewn\u0119trznym Chateaubrianda jako o czym\u015b jednolitym, bo on sam wielokrotnie m\u00f3wi, \u017ce to ja przyczepia si\u0119 do ludzi, kt\u00f3rzy umieraj\u0105, do pejza\u017c\u00f3w itd.\u201d<em> <\/em>Wypowiedzia\u0142a pani te s\u0142owa podczas zaj\u0119\u0107 prowadzonych przez Mari\u0119 Janion. Jak dzi\u015b wspomina pani tamte \u201epojedynki o romantyzm\u201d; jak pani wspomina g\u0142\u00f3wnego \u201ewojownika\u201d z tamtych czas\u00f3w \u2013 Mari\u0119 Janion?<\/strong><\/p>\n<p><strong>Renata Lis<\/strong>: Si\u0119ga pan do mojej prehistorii, to by\u0142o tak dawno temu, \u017ce w\u0142a\u015bciwie w innym \u017cyciu. Na zaj\u0119cia Marii Janion chodzi\u0142am dobrych kilka lat, zacz\u0119\u0142am na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, bodaj\u017ce na drugim roku studi\u00f3w, mimo \u017ce by\u0142o to seminarium magisterskie. Interesowa\u0142 mnie romantyzm, a Maria Janion by\u0142a znawczyni\u0105 epoki, zar\u00f3wno w jej polskim, jak europejskim wydaniu. Seminarium to mia\u0142o swoj\u0105 legend\u0119, wywodz\u0105c\u0105 si\u0119 z czas\u00f3w PRL-u, kiedy Maria Janion uczy\u0142a w Wy\u017cszej Szkole Pedagogicznej w Gda\u0144sku. Wykszta\u0142ci\u0142a kadry dla wydzia\u0142u filologicznego przysz\u0142ego uniwersytetu, dzisiaj jej dawni studenci s\u0105 docentami i profesorami. Zapisem tamtych gda\u0144skich zaj\u0119\u0107 s\u0105 <em>Transgresje<\/em>, seria komentowanych antologii na tematy graniczne \u2013 szale\u0144stwo, seks, \u015bmier\u0107 itd. \u2013 oparta w du\u017cym stopniu na niedost\u0119pnej wtedy w Polsce literaturze, g\u0142\u00f3wnie francuskiej. Gda\u0144ska legenda, kultywowana przez jej bohaterk\u0119, z czasem wr\u0119cz mitologia, chyba nigdy nie przystawa\u0142a do rzeczywisto\u015bci warszawskiej, jednak na studentach i tak wywiera\u0142a wra\u017cenie: mi\u0142o by\u0142o \u017cy\u0107 w przekonaniu, \u017ce uczestniczy si\u0119 w czym\u015b wyj\u0105tkowym, w wielkim projekcie o\u015bwiatowym, kt\u00f3ry odwr\u00f3ci bieg dziej\u00f3w\u2026 Ja te\u017c temu ulega\u0142am, w pewnej chwili nawet bardzo. Atmosfera panowa\u0142a mocno sekciarska, pami\u0119tam tak\u0105 <em>quasi<\/em>-maso\u0144sk\u0105 zabaw\u0119-nie-zabaw\u0119 w Towarzystwo z Wie\u017cy (motyw z powie\u015bci Goethego <em>Wilhelm Meiste<\/em><em>r<\/em>); polega\u0142a ona na tym, \u017ce niekt\u00f3rzy studenci Marii Janion, wybrani przez ni\u0105 sam\u0105 (by\u0142am w tym gronie), mieli do niej mniej oficjalny dost\u0119p, m.in. w czasie poseminaryjnych obiad\u00f3w w kawiarni na ostatnim pi\u0119trze Pa\u0142acu Staszica.<\/p>\n<figure id=\"attachment_17358\" aria-describedby=\"caption-attachment-17358\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach\/renata-lis-sic\/\" rel=\"attachment wp-att-17358\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-17358\" title=\"Renata Lis (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawnictwa Sic!)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/renata-lis-sic-540x359.jpg\" alt=\"Renata Lis (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawnictwa Sic!)\" width=\"540\" height=\"359\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/renata-lis-sic-540x359.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/renata-lis-sic-576x383.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/renata-lis-sic.jpg 800w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-17358\" class=\"wp-caption-text\">Renata Lis (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawnictwa Sic!)<\/figcaption><\/figure>\n<p><strong>Przez \u017co\u0142\u0105dek do serca Marii Janion?<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n<p>Te obiady wygl\u0105da\u0142y tak, \u017ce Maria Janion w swoim granatowym \u201emundurze\u201d z fularem jad\u0142a obiad, a my siedzieli\u015bmy nad jak\u0105\u015b herbat\u0105 czy kanapk\u0105, bo jako studenci nie mieli\u015bmy pieni\u0119dzy (<em>\u015bmiech<\/em>). Nie by\u0142 to zreszt\u0105 jedyny przejaw feudalizmu w naszych stosunkach. W czasie tych bardzo d\u0142ugich obiad\u00f3w (seminarium zaczyna\u0142o si\u0119 o dziesi\u0105tej, ko\u0144czy\u0142o ko\u0142o pierwszej, a z Pa\u0142acu wychodzili\u015bmy cz\u0119sto o czwartej, pi\u0105tej po po\u0142udniu) toczy\u0142y si\u0119 rozmowy na r\u00f3\u017cne tematy, nie tylko literackie, r\u00f3wnie\u017c spo\u0142eczno-polityczne i osobiste, kt\u00f3re nierzadko przybiera\u0142y posta\u0107 intensywnej perswazji. Profesor Janion chyba nieszczeg\u00f3lnie lubi\u0142a sytuacje, kiedy jej studenci do\u015bwiadczali czego\u015b, co mog\u0142oby doprowadzi\u0107 ich do \u017cycia rodzinnego: m\u0105\u017c, \u017cona \u2013 zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce takie pomys\u0142y by\u0142y wykpiwane, wyra\u017anie to pami\u0119tam. Sama zosta\u0142am kiedy\u015b niemal zgilotynowana werbalnie (przez Mari\u0119 Janion i koleg\u00f3w), poniewa\u017c nie chcia\u0142am uzna\u0107 ca\u0142kowitego bezsensu Powstania Warszawskiego. Kiedy indziej zn\u00f3w narazi\u0142am si\u0119 pomys\u0142em wyjazdu nad Jezioro Bode\u0144skie, \u017ceby \u017cy\u0107 tam we wsp\u00f3lnocie antropozof\u00f3w, pracowa\u0107 w ziemi, medytowa\u0107. Bywa\u0142am za to wysy\u0142ana na zebrania Unii Pracy, mia\u0142 to by\u0107 szczeg\u00f3lny przywilej, wy\u017cszy stopie\u0144 wtajemniczenia. Byli\u015bmy kszta\u0142towani w bardzo okre\u015blony spos\u00f3b, mieli\u015bmy zasili\u0107 szeregi rewolucji lewicowo-liberalnej oraz wykona\u0107 konkretne zadania na polu historii literatury, m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o tym w zasadzie otwarcie. Mam wra\u017cenie, \u017ce my sami, z naszymi osobowo\u015bciami, zainteresowaniami, potrzeb\u0105 dociekania prawdy, liczyli\u015bmy si\u0119 w gruncie rzeczy ma\u0142o, cho\u0107 z pozoru wygl\u0105da\u0142o to inaczej.<\/p>\n<div id='gallery-1' class='gallery galleryid-17344 gallery-columns-4 gallery-size-thumbnail'><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach\/renata-lis-sic'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/renata-lis-sic-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Renata Lis (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawnictwa Sic!)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-17358\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17358'>\n\t\t\t\tRenata Lis (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawnictwa Sic!)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach\/renata-lis-reka-flauberta-sic-2011'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/renata-lis-reka-flauberta-sic-2011-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Renata Lis, \u201eR\u0119ka Flauberta\u201d, wydawnictwo Sic!, 2011 (\u017cr\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawnictwa Sic!)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-17357\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17357'>\n\t\t\t\tRenata Lis, \u201eR\u0119ka Flauberta\u201d, wydawnictwo Sic!, 2011 (\u017cr\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawnictwa Sic!)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach\/okladka'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/ok\u0142adka-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\u201eODRA\u201d nr 11\/2013 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Miesi\u0119cznika \u201eODRA\u201d)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-17349\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17349'>\n\t\t\t\t\u201eODRA\u201d nr 11\/2013 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Miesi\u0119cznika \u201eODRA\u201d)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n<p><strong>Troch\u0119 to smutne\u2026<\/strong><\/p>\n<p>Dlatego wielu moich koleg\u00f3w z tamtych lat, ludzi wybitnych, pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej, mniej czy bardziej dramatycznie, ale jednak si\u0119 z Mari\u0105 Janion rozsta\u0142o. Mo\u017ce nawet m\u00f3wi\u0119 to tak\u017ce w ich imieniu?\u2026 Kiedy my\u015bl\u0119 dzisiaj o tamtym seminarium, to po stronie korzy\u015bci umieszczam \u2013 tylko i a\u017c \u2013 w\u0142a\u015bnie t\u0119 solidn\u0105 lekcj\u0119 romantyzmu, zw\u0142aszcza europejskiego, jak\u0105 odebra\u0142am tam w ci\u0105gu pierwszych semestr\u00f3w, zanim profesor Janion zmieni\u0142a zainteresowania intelektualne: co tydzie\u0144 s\u0142uchali\u015bmy jej erudycyjnego wyk\u0142adu, czytali\u015bmy po kolei najwa\u017cniejsze dzie\u0142a Goethego, Rousseau, Chateaubrianda, rozmawiali\u015bmy o tym bez po\u015bpiechu i bez zwi\u0105zku z jak\u0105kolwiek dora\u017ano\u015bci\u0105. Prosz\u0119 sobie wyobrazi\u0107: to by\u0142o miejsce, gdzie przez p\u00f3\u0142 roku albo d\u0142u\u017cej mo\u017cna by\u0142o studiowa\u0107 same <em>Pami\u0119tniki zza grobu<\/em>! Jestem przekonana, \u017ce nie by\u0142oby to mo\u017cliwe nigdzie indziej. Nie by\u0142o te\u017c mo\u017cliwe \u2013 niestety \u2013 nigdy potem. Chcia\u0142abym to prze\u017cy\u0107 jeszcze raz i \u017ceby to si\u0119 nigdy nie ko\u0144czy\u0142o\u2026<\/p>\n<p><strong>W<em> <\/em><\/strong><strong><em>R\u0119ce<\/em><\/strong><strong> <em>Flauberta <\/em>pisze pani, \u017ce<em> <\/em>Flaubert \u201ena\u015bladowa\u0142 Chateaubrianda, kt\u00f3rego w ko\u0144cu musia\u0142 w sobie przezwyci\u0119\u017cy\u0107, jeden z wielu obcych g\u0142os\u00f3w, \u017ceby zosta\u0107 sob\u0105 samym\u201d<em>. <\/em>Czytaj\u0105c pani ksi\u0105\u017ck\u0119 tak\u017ce mo\u017cna doszukiwa\u0107 si\u0119 \u201edzia\u0142ania w niej\u201d obcych g\u0142os\u00f3w. Czy b\u0119d\u0105 nimi g\u0142osy Jaros\u0142awa Marka Rymkiewicza i Ryszarda Przybylskiego? I czy mia\u0142a pani z nimi problem; innymi s\u0142owy: czy \u201eprzezwyci\u0119\u017ca\u0142a\u201d pani te obce g\u0142osy \u2013 pisz\u0105c?<\/strong><\/p>\n<p>To jest sytuacja wsp\u00f3lna dla wielu pisarzy znajduj\u0105cych si\u0119 na pocz\u0105tku drogi. Trudno\u015b\u0107 tkwi w tym, \u017ce te g\u0142osy wcale nie s\u0105 obce, przeciwnie, one s\u0105 w\u0142a\u015bnie bardzo bliskie, pozornie bardzo \u201eswoje\u201d \u2013 to s\u0105 g\u0142osy, kt\u00f3re nas ukszta\u0142towa\u0142y, poniewa\u017c wyra\u017caj\u0105 co\u015b z naszego do\u015bwiadczenia i czyni\u0105 to w spos\u00f3b, kt\u00f3ry do nas przemawia. Ich \u201eprzezwyci\u0119\u017cenie\u201d nie mo\u017ce wi\u0119c polega\u0107 na ca\u0142kowitej eliminacji, nie mo\u017ce oznacza\u0107 amputacji \u2013 chodzi tu raczej o tw\u00f3rcze przyswojenie, organiczn\u0105 modyfikacj\u0119 i maksymaln\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 stylu. Nie bardzo wierz\u0119 w pisarzy, kt\u00f3rzy wymy\u015blaj\u0105 sw\u00f3j j\u0119zyk od zera \u2013 to si\u0119 uda\u0142o z dobrym skutkiem chyba tylko Flaubertowi. Zreszt\u0105 on tak\u017ce mia\u0142 swoje wzorce stylu \u2013 staro\u017cytne. Wi\u0119c tak, ma pan racj\u0119, wymieniaj\u0105c nazwiska Jaros\u0142awa Marka Rymkiewicza i Ryszarda Przybylskiego \u2013 ich pisarstwo rzeczywi\u015bcie mnie inspirowa\u0142o, by\u0142o dla mnie punktem wyj\u015bcia i zarazem drog\u0105 wyj\u015bcia: od nauki o literaturze w kierunku samej literatury. J\u0119zyk Marii Janion, wprawdzie wyrazisty, ale przecie\u017c ci\u0119\u017cki, prze\u0142adowany najr\u00f3\u017cniejsz\u0105 terminologi\u0105 i tysi\u0105cami odniesie\u0144, jakby pozszywany z nieprzystaj\u0105cych element\u00f3w, zupe\u0142nie nie nadawa\u0142by si\u0119 do takich cel\u00f3w jak moje. Wyb\u00f3r j\u0119zyka, w kt\u00f3rym b\u0119dzie si\u0119 pisa\u0107, jest decyzj\u0105 kluczow\u0105. W j\u0119zyku jest wszystko: wszystkie mo\u017cliwo\u015bci i wszystkie ograniczenia. Teraz ucz\u0119 si\u0119 raczej od pisarzy, kt\u00f3rymi si\u0119 zajmuj\u0119 \u2013 od Flauberta, Bunina. Bunin zreszt\u0105 te\u017c uczy\u0142 si\u0119 od Flauberta. Uwa\u017cam, \u017ce wszyscy prozaicy powinni uczy\u0107 si\u0119 od Flauberta. Mi\u0119dzy innymi dlatego o nim napisa\u0142am.<\/p>\n<p><strong>Co Bunin zawdzi\u0119cza Flaubertowi?<\/strong><\/p>\n<p>Dyscyplin\u0119, precyzj\u0119, zrozumienie wagi szczeg\u00f3\u0142u i opisu, obrazowo\u015b\u0107. Z tym \u017ce taki szczeg\u00f3\u0142 czy opis musi by\u0107 wiarygodny, sprawdzony: kiedy\u015b Bunin odkry\u0142, \u017ce w tek\u015bcie Gorkiego bzy i lipy kwitn\u0105 jednocze\u015bnie \u2013 i to by\u0142 definitywny koniec Gorkiego w jego oczach. Drwi\u0142 te\u017c z Czechowa, \u017ce ten umie\u015bci\u0142 wi\u015bniowy sad pod oknami dworu \u2013 w Rosji nigdy si\u0119 tak nie robi\u0142o, bo drzewka wi\u015bniowe uchodzi\u0142y za nieestetyczne i sadzono je zawsze w pewnej odleg\u0142o\u015bci od domu. Notowa\u0142 zaobserwowane szczeg\u00f3\u0142y na u\u017cytek przysz\u0142ych opowiada\u0144 \u2013 mog\u0142y to by\u0107 na przyk\u0142ad kolory nieba albo fakt, \u017ce na Wielkanoc ksi\u0119\u017cyc bywa w pe\u0142ni. Od Flauberta przej\u0105\u0142 te\u017c, jak s\u0105dz\u0119, pewn\u0105 chropowato\u015b\u0107, jakby niedoskona\u0142o\u015b\u0107 j\u0119zyka (zamierzon\u0105) i zarazem muzyczno\u015b\u0107 frazy, wyczucie rytmu w prozie. Tego nie by\u0142o u To\u0142stoja, kt\u00f3ry by\u0142 mu najbli\u017cszy spo\u015br\u00f3d pisarzy rosyjskich, czyta\u0142 go bez ko\u0144ca, ka\u017cd\u0105 jego ksi\u0105\u017ck\u0119 przeczyta\u0142 kilkadziesi\u0105t razy w \u017cyciu. I jeszcze bezosobowo\u015b\u0107, Flaubertowska <em>id<\/em><em>\u00e9<\/em><em>e fixe<\/em> \u2013 Bunin uwa\u017ca\u0142, \u017ce ka\u017cdy utw\u00f3r literacki musi mie\u0107 w\u0142asn\u0105 aur\u0119, kt\u00f3ra \u00a0n i e \u00a0jest aur\u0105 autora. Ta aura powinna by\u0107 silna; im silniejsza aura, tym lepszy tekst.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p><strong><em>R\u0119k\u0119 Flauberta<\/em><\/strong><strong> czyta si\u0119 jednym tchem. Ma na to wp\u0142yw jej eseistyczny charakter. Chcia\u0142bym zapyta\u0107, jak ocenia pani wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 humanistyk\u0119? Czy naukowcom zale\u017cy na porozumieniu z czytelnikami? Czy wr\u0119cz przeciwnie: humani\u015bci zamykaj\u0105 si\u0119 we w\u0142asnym \u015bwiecie i pisz\u0105 jedynie dla siebie i dla innych naukowc\u00f3w?<\/strong><\/p>\n<p>Je\u015bli chodzi o prace powstaj\u0105ce na wydzia\u0142ach filologicznych polskich uniwersytet\u00f3w, to najwy\u017cej ceni\u0119 edytorstwo. Na drugim miejscu jest u mnie biografistyka i inne ksi\u0105\u017cki z historii literatury oraz \u017cycia literackiego. Za ca\u0142kowicie zb\u0119dne uwa\u017cam natomiast popisy interpretacyjne, w kt\u00f3rych np. Mi\u0142osza \u201eczyta si\u0119\u201d poprzez Derrid\u0119 albo w kontek\u015bcie kanibalizmu, co podobno ostatnio jest w modzie. To szkodliwe bzdury i wyrzucone pieni\u0105dze na etaty czy granty. Opr\u00f3cz tego nadal powstaje sporo prac o charakterze przyczynkarskim, pisanych niedobrym j\u0119zykiem przez ludzi ewidentnie niezdolnych, dla koleg\u00f3w po fachu albo na wym\u0119czony stopie\u0144. To wszystko nie s\u0142u\u017cy komunikacji, nie buduje wsp\u00f3lnej \u015bwiadomo\u015bci, nie opowiada nawet ciekawych historii \u2013 je\u015bli o czym\u015b m\u00f3wi, to tylko o post\u0119puj\u0105cej alienacji i depresji coraz bardziej marginalnego \u015brodowiska. Oczywi\u015bcie istniej\u0105 chlubne wyj\u0105tki, sama znam i ceni\u0119 kilka takich os\u00f3b, ale nie zmienia to niestety obrazu ca\u0142o\u015bci, zw\u0142aszcza \u017ce ksi\u0105\u017cki tych wyj\u0105tkowych badaczy z regu\u0142y i tak nie przebijaj\u0105 si\u0119 poza mury uczelni. Taka \u201ehumanistyka\u201d nie jest rozmow\u0105, le\u017cy na antypodach hermeneutyki, w istocie nie jest wi\u0119c \u017cadn\u0105 humanistyk\u0105.<\/p>\n<figure id=\"attachment_17357\" aria-describedby=\"caption-attachment-17357\" style=\"width: 527px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach\/renata-lis-reka-flauberta-sic-2011\/\" rel=\"attachment wp-att-17357\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-full wp-image-17357\" title=\"Renata Lis, \u201eR\u0119ka Flauberta\u201d, wydawnictwo Sic!, 2011 (\u017cr\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawnictwa Sic!)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/renata-lis-reka-flauberta-sic-2011.jpg\" alt=\"Renata Lis, \u201eR\u0119ka Flauberta\u201d, wydawnictwo Sic!, 2011 (\u017cr\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawnictwa Sic!)\" width=\"527\" height=\"800\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-17357\" class=\"wp-caption-text\">Renata Lis, \u201eR\u0119ka Flauberta\u201d, wydawnictwo Sic!, 2011 (\u017cr\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawnictwa Sic!)<\/figcaption><\/figure>\n<p><strong>M\u00f3wi pani o post\u0119puj\u0105cej alienacji i depresji \u015brodowiska. Czy wynikaj\u0105 one z zatracenia umiej\u0119tno\u015bci komunikacji? Czy s\u0105 jeszcze inne tego przyczyny?<\/strong><\/p>\n<p>Widzi pan, jest mi bardzo trudno o tym m\u00f3wi\u0107, poniewa\u017c ja si\u0119 w tym \u015brodowisku nie obracam. Nigdy nie pracowa\u0142am na uniwersytecie, nie widz\u0119 tam dla siebie miejsca. Jestem wolnym strzelcem i uwa\u017cam si\u0119 raczej za pisark\u0119 ni\u017c badaczk\u0119. Wi\u0119c nie mam bezpo\u015bredniego wgl\u0105du w te sprawy \u2013 to, co m\u00f3wi\u0119 w odpowiedzi na pana pytanie, to moje partyzanckie wnioski z wybi\u00f3rczych lektur, przypadkowych znajomo\u015bci i opowie\u015bci z drugiej r\u0119ki. Nie chcia\u0142abym za daleko i\u015b\u0107 t\u0105 drog\u0105, porywa\u0107 si\u0119 na jakie\u015b uog\u00f3lnienia, g\u0142\u0119bsze diagnozy.<\/p>\n<p><strong>A mo\u017ce niekt\u00f3rzy naukowcy nazbyt poddaj\u0105 si\u0119 panuj\u0105cym w humanistyce modom? <\/strong><\/p>\n<p>Skoro pan naciska, to tak, wydaje mi si\u0119, \u017ce moda na pewno odgrywa tu wa\u017cn\u0105 rol\u0119. S\u0142ysza\u0142am, \u017ce tak\u017ce granty wyznaczaj\u0105 teraz kierunki bada\u0144 \u2013 robi si\u0119 to, za co p\u0142ac\u0105, a reszta le\u017cy od\u0142ogiem, nawet je\u015bli ma znaczenie priorytetowe dla naszej kultury. Tak\u017ce og\u00f3lny poziom wykszta\u0142cenia bardzo si\u0119 teraz obni\u017cy\u0142. Ponadto niewystarczaj\u0105co wykwalifikowana i ma\u0142o uzdolniona kadra akademicka ma tendencj\u0119 powiela\u0107 si\u0119 na tym samym lub ni\u017cszym poziomie, nigdy na wy\u017cszym. Upad\u0142 etos pracy na uczelni jako misji, powo\u0142ania. W pewnym stopniu wci\u0105\u017c dzia\u0142a te\u017c selekcja negatywna. Ale najwa\u017cniejszy jest chyba og\u00f3lny stan \u015bwiadomo\u015bci w naszym kraju, rozpad wsp\u00f3lnoty duchowej, brak og\u00f3lnej idei dotycz\u0105cej tego, kim jeste\u015bmy i kim mamy tutaj w Polsce by\u0107 \u2013 teraz i w przysz\u0142o\u015bci. Ca\u0142o\u015b\u0107 nie istnieje, wi\u0119c jak odnosi\u0107 si\u0119 do niej w my\u015bleniu, w humanistyce? Jak ma my\u015ble\u0107 kto\u015b, kto nie wie, kim jest? W takich warunkach trudno znale\u017a\u0107 punkt podparcia, wyznaczy\u0107 kierunki, zwa\u017cy\u0107 zagadnienia. Jak w wierszu R\u00f3\u017cewicza \u2013 spadamy we wszystkich kierunkach. I tego stanu rzeczy nie zmieni nawet najwi\u0119ksza armia in\u017cynier\u00f3w, kt\u00f3rych niekt\u00f3rzy chcieliby teraz produkowa\u0107 na masow\u0105 skal\u0119 \u2013 zamiast \u201enikomu niepotrzebnych\u201d humanist\u00f3w.<\/p>\n<p><strong>Zapytam wi\u0119c troch\u0119 prowokacyjnie: kim pani jest, pani Renato? Innymi s\u0142owy: gdzie pani znajduje dla siebie punkt oparcia; gdzie powinni go szuka\u0107 m\u0142odzi ludzie, by da\u0107 odp\u00f3r modom i post\u0119puj\u0105cemu rozpadowi?<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n<p>Nie mam dla nikogo recepty, w tych sprawach ka\u017cdy jest sam (zreszt\u0105 nie tylko w tych). I nie da si\u0119 w pojedynk\u0119 wymy\u015bli\u0107 narracji dla ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty. To si\u0119 odbywa jako\u015b inaczej, bardziej organicznie. A je\u015bli si\u0119 nie odbywa, to znaczy, \u017ce organizm choruje. Co do mnie samej, to wydaje mi si\u0119 \u2013 dzisiaj \u2013 \u017ce pytanie o to\u017csamo\u015b\u0107 zawsze pozostaje otwarte, \u017ce nawet powinno takie by\u0107, dop\u00f3ki \u017cyjemy. To\u017csamo\u015b\u0107 raz na zawsze okre\u015blon\u0105 m\u00f3g\u0142by mie\u0107 nieboszczyk, cho\u0107 nie jestem tego pewna, albo cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zamieni\u0142 siebie w narz\u0119dzie ideologii. O to\u017csamo\u015bci \u2013 tej wci\u0105\u017c si\u0119 kszta\u0142tuj\u0105cej, \u017cywej \u2013 mog\u0119 te\u017c powiedzie\u0107, \u017ce ma struktur\u0119 cebuli, \u017ce s\u0105 w niej r\u00f3\u017cne warstwy, kt\u00f3re dochodz\u0105 do g\u0142osu w r\u00f3\u017cnych sytuacjach. Ja na przyk\u0142ad jestem jednocze\u015bnie c\u00f3rk\u0105 swojej matki, pisark\u0105 i\u2026 No w\u0142a\u015bnie, z trudem przechodzi mi przez gard\u0142o zdanie \u201eJestem Polk\u0105\u201d. Mam wra\u017cenie, \u017ce kiedy je wypowiadam, wk\u0142adam cudze ubranie, czemu\u015b zaprzeczam, co\u015b trac\u0119. K\u0142ami\u0119.<\/p>\n<p><strong>Polsko\u015b\u0107 pani\u0105 uwiera?<\/strong><\/p>\n<p>Nie gardz\u0119 polsko\u015bci\u0105, nie wstydz\u0119 si\u0119 jej, nie o to tu chodzi. Po prostu w moim przypadku s\u0142owo \u201ePolka\u201d nie oddaje rzeczywisto\u015bci. Nie tylko dlatego, \u017ce pewne elementy kanonicznej polsko\u015bci s\u0105 mi skrajnie obce, cho\u0107by ten typ religijno\u015bci, kt\u00f3ry (w odr\u00f3\u017cnieniu od chrze\u015bcija\u0144stwa jako tradycji duchowej) nazywam \u201eko\u015bci\u00f3\u0142kiem\u201d. Na pewno pan to nie raz w Polsce s\u0142ysza\u0142: p\u00f3j\u015b\u0107 do ko\u015bci\u00f3\u0142ka, czy by\u0142a\u015b w ko\u015bci\u00f3\u0142ku, itd.<\/p>\n<p><strong>Ostatnio pyta\u0142a mnie o to babcia&#8230;<\/strong><\/p>\n<p>M\u00f3j polski dziadek te\u017c tak m\u00f3wi\u0142, co niedziela pyta\u0142, czy by\u0142am w ko\u015bci\u00f3\u0142ku. Na d\u017awi\u0119k tego s\u0142owa dostaj\u0119 wysypki. Nie odnajduj\u0119 si\u0119 te\u017c w narracji budowanej bezrefleksyjnie z patriotycznych klisz, cho\u0107 po swojemu, na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 szanuj\u0119 polsk\u0105 tradycj\u0119 i poczuwam si\u0119 do elementarnej lojalno\u015bci wobec Polski i Polak\u00f3w.<\/p>\n<p>Moja to\u017csamo\u015b\u0107 \u201enarodowa\u201d istotnie jest eklektyczna. Ze strony ojca mam rodzin\u0119 pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem polsk\u0105, mazowieck\u0105: dziadek Lis, kolejarz, by\u0142 \u017co\u0142nierzem Armii Krajowej, do \u015bmierci czci\u0142 Marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego i nie mia\u0142 \u017cadnych pretensji do II Rzeczpospolitej, a w dodatku strasznie mnie rozpieszcza\u0142, mi\u0119dzy innymi dlatego po dzi\u015b dzie\u0144 nie pozwalam nikomu w mojej obecno\u015bci wiesza\u0107 ps\u00f3w na Armii Krajowej ani na Marsza\u0142ku. Ani na Powstaniu Warszawskim. Ze strony matki mam natomiast ca\u0142y Wsch\u00f3d. Moi pradziadkowie z tej strony pochodz\u0105 z okolic Daugavpilsu (prababcia) i z Bras\u0142awszczyzny (pradziadek). Zabawne, \u017ce dop\u00f3ki istnia\u0142o tam Imperium Rosyjskie, moi pradziadkowie byli s\u0105siadami niemal przez miedz\u0119: pradziadek Jurkian (nazwisko ormia\u0144skie) wsiada\u0142 w poci\u0105g w Turmontach i za godzin\u0119 by\u0142 ju\u017c w Daugavpilsie (D\u017awi\u0144sku). Potem, po traktacie ryskim z roku 1921, z tych s\u0105siaduj\u0105cych ze sob\u0105 powiat\u00f3w zrobi\u0142y si\u0119 dwa pa\u0144stwa. Ale to dygresja. Wi\u0119c w roku 1916 ci moi pradziadkowie z zapad\u0142ych Kres\u00f3w wyjechali na Ural \u2013 pradziadek (po s\u0142u\u017cbie wojskowej, kt\u00f3r\u0105 odby\u0142 w carskiej lejbgwardii, i po wojnie rosyjsko-japo\u0144skiej, w kt\u00f3rej bra\u0142 udzia\u0142) pracowa\u0142 jako kolejarz i obj\u0119\u0142a go przymusowa ewakuacja zwi\u0105zana z natarciem niemieckim w ramach pierwszej wojny. I tam w\u0142a\u015bnie, na \u015arodkowym Uralu, urodzi\u0142a si\u0119 moja babcia, matka mojej matki. I ta babcia \u2013 ju\u017c w \u201ePolsce\u201d, do kt\u00f3rej pradziadkowie \u201ewr\u00f3cili\u201d w roku 1921, chocia\u017c wcze\u015bniej nigdy jej nie widzieli \u2013 wysz\u0142a za m\u0105\u017c za Ukrai\u0144ca, mojego dziadka. Moja mama zawsze by\u0142a troch\u0119 \u201erosyjska\u201d, oczywi\u015bcie tylko w sensie kulturowym, ale jednak te r\u00f3\u017cnice by\u0142y zauwa\u017calne, wp\u0142ywa\u0142y na mnie i do dzisiaj we mnie s\u0105.<\/p>\n<p><strong>Oby\u0142o si\u0119 bez tar\u0107 w rodzinie?<\/strong><\/p>\n<p>M\u00f3j dom rodzinny by\u0142 polem z trudem skrywanego konfliktu kultur: centralnie-polskiej i kresowo-rosyjskiej. Przy czym to raczej kultura centralnie-polska czu\u0142a si\u0119 zagro\u017cona przez t\u0119 kresowo-rosyjsk\u0105. Ja mam w sobie jedn\u0105 i drug\u0105 i z \u017cadnej nie chc\u0119 zrezygnowa\u0107, chocia\u017c to mi utrudnia \u017cycie \u2013 nie mog\u0119 przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do \u017cadnej wsp\u00f3lnoty, bo do \u017cadnej nie pasuj\u0119, zawsze co\u015b wystaje, co\u015b przeszkadza. I teraz powiem panu co\u015b strasznego \u2013 dobrze mi z tym!<\/p>\n<p><strong>To wida\u0107! Skoro m\u00f3wimy o przenikaniu i \u0142\u0105czeniu si\u0119 z pozoru odmiennych rzeczy\u2026 W ksi\u0105\u017cce po\u015bwi\u0119conej Flaubertowi pisze pani o ogromnym wp\u0142ywie jego tw\u00f3rczo\u015bci na r\u00f3\u017cne dziedziny sztuki. Pami\u0119tam nasz\u0105 rozmow\u0119 o Tarkowskim w kontek\u015bcie Flauberta. Powiedzia\u0142a pani wtedy, \u017ce Tarkowski raczej by si\u0119 nie spodoba\u0142 Flaubertowi. Dlaczego?<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n<p>My\u015bl\u0119, \u017ce niekoniecznie podoba\u0142yby mu si\u0119 te d\u0142ugie, zaanga\u017cowane monologi, sam by sobie na to w powie\u015bci nigdy nie pozwoli\u0142. Nie ma zreszt\u0105 \u017cadnego bezpo\u015bredniego zwi\u0105zku mi\u0119dzy Flaubertem a Tarkowskim, poza tym, \u017ce ja bardzo lubi\u0119 obu. Mo\u017cna oczywi\u015bcie doszukiwa\u0107 si\u0119 mi\u0119dzy nimi jakich\u015b podobie\u0144stw \u2013 na pewno w sakralnym stosunku do sztuki, mo\u017ce te\u017c w pojmowaniu roli artysty, w wizyjno\u015bci, dba\u0142o\u015bci o detale, perfekcyjnej kompozycji. Tylko po co? Mam wra\u017cenie, \u017ce z takiego por\u00f3wnania niewiele wyniknie. Na szcz\u0119\u015bcie nie trzeba wybiera\u0107 \u2013 Tarkowski czy Flaubert.<\/p>\n<p><strong>Pami\u0119ta pani pierwsze spotkanie z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Tarkowskiego?<\/strong><\/p>\n<p>Kiedy chodzi\u0142am do liceum, a wi\u0119c w drugiej po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych, w Warszawie dzia\u0142a\u0142 Edukacyjny Dyskusyjny Klub Filmowy, za\u0142o\u017cy\u0142a go i prowadzi\u0142a Jolanta S\u0142obodzian, wspania\u0142a osoba z pasj\u0105, z wykszta\u0142cenia re\u017cyser filmowy i scenarzystka, p\u00f3\u017aniej odebra\u0142a sobie \u017cycie. S\u0142ysza\u0142 pan o niej? Boj\u0119 si\u0119, \u017ce nikt ju\u017c o pani Joli nie pami\u0119ta. To tam obejrza\u0142am po raz pierwszy ca\u0142\u0105 klasyk\u0119 kina, w tym Tarkowskiego. I nie tylko obejrza\u0142am \u2013 pani Jola zaprasza\u0142a do nas krytyk\u00f3w filmowych, m.in. Andrzeja Wernera, Tadeusza Sobolewskiego, zaprasza\u0142a te\u017c re\u017cyser\u00f3w: Konwickiego, Kie\u015blowskiego, Magdalen\u0119 \u0141azarkiewicz, Wajd\u0119. Przed filmem by\u0142 zawsze wyk\u0142ad, po filmie dyskusja, i ani jednego, ani drugiego nie wolno by\u0142o opuszcza\u0107. Czasem te\u017c wyje\u017cd\u017cali\u015bmy, pami\u0119tam na przyk\u0142ad wyjazd do Wroc\u0142awia \u2013 na konspiracyjne spotkanie z J\u00f3zefem Piniorem, W\u0142adys\u0142awem Frasyniukiem i \u201eMajorem\u201d Waldemarem Fydrychem, tym od Pomara\u0144czowej Alternatywy. Ten klub to by\u0142o co\u015b niesamowitego, prawdziwie formuj\u0105ce do\u015bwiadczenie. I to wszystko w PRL-u.<\/p>\n<p><strong>Jak wygl\u0105da\u0142y te konspiracyjne spotkania?<\/strong><\/p>\n<p>Wiem, \u017ce to mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 dziwnie, bo co ma klub filmowy do Piniora, Frasyniuka i Fydrycha? Odpowied\u017a jest prosta: pani Jola S\u0142obodzian mia\u0142a wobec nas powa\u017cne ambicje wychowawcze, chcia\u0142a nas wychowywa\u0107 jako ludzi, w ca\u0142o\u015bci, a nie tylko pokazywa\u0107 nam filmy. Robi\u0142a to tak, jak umia\u0142a. Stara\u0142a si\u0119 przybli\u017ca\u0107 nam r\u00f3\u017cne opcje, r\u00f3\u017cne drogi, cho\u0107 oczywi\u015bcie czerpa\u0142a z w\u0142asnych kontakt\u00f3w, co troch\u0119 zaw\u0119\u017ca\u0142o spektrum. Z Piniorem, Frasyniukiem i Fydrychem, kt\u00f3rych zna\u0142a osobi\u015bcie, mieli\u015bmy porozmawia\u0107, \u017ceby dzi\u0119ki temu spr\u00f3bowa\u0107 dok\u0142adniej okre\u015bli\u0107 w\u0142asn\u0105 postaw\u0119 polityczn\u0105. Dzia\u0142o si\u0119 to w atmosferze wolno\u015bci i szacunku dla indywidualnych poszukiwa\u0144, dla waha\u0144 i w\u0105tpliwo\u015bci, nikt nikogo nie naciska\u0142 i nie indoktrynowa\u0142, nikt nie oczekiwa\u0142, \u017ce zapiszemy si\u0119 do partii albo \u017ce opowiemy si\u0119 po czyjej\u015b stronie. Sam wyjazd te\u017c by\u0142 oczywi\u015bcie dobrowolny. Pani Jola chcia\u0142a tylko pozna\u0107 p\u00f3\u017aniej nasze zdanie, by\u0142a ciekawa, co my\u015blimy. Pami\u0119tam, \u017ce na mnie najwi\u0119ksze wra\u017cenie wywar\u0142 wtedy \u2013 mia\u0142am siedemna\u015bcie lat \u2013 J\u00f3zef Pinior.<\/p>\n<p><strong>Podczas jednej z kolacji u Flauberta go\u015bcie zabawiali si\u0119 rozmowami o najdziwniejszych halucynacjach, jakie mieli w \u017cyciu. Pani Renato, zapytam na koniec: jaka by\u0142a pani najdziwniejsza halucynacja?<\/strong><strong> <\/strong><\/p>\n<p>Nie miewam halucynacji, na og\u00f3\u0142 jestem trze\u017awa. Ale ostatnio czyta\u0142am dzienniki Bunina z okresu drugiej wojny \u015bwiatowej, w kt\u00f3rych on pilnie \u015bledzi wielomiesi\u0119czne niemieckie naloty na Angli\u0119. A nad moim domem co trzy minuty przelatuj\u0105 samoloty, bardzo nisko i g\u0142o\u015bno. I po tej lekturze, kiedy si\u0119 nad czym\u015b zamy\u015bli\u0142am i kiedy z tego zamy\u015blenia zn\u00f3w wyrwa\u0142 mnie huk samolotu, przez sekund\u0119 by\u0142am absolutnie pewna, \u017ce to nalot. Dosta\u0142am nawet g\u0119siej sk\u00f3rki.<em><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ca\u0142o\u015b\u0107 nie istnieje, wi\u0119c jak odnosi\u0107 si\u0119 do niej w my\u015bleniu, w humanistyce? Jak ma my\u015ble\u0107 kto\u015b, kto nie wie, kim jest? W takich warunkach trudno znale\u017a\u0107 punkt podparcia, wyznaczy\u0107 kierunki, zwa\u017cy\u0107 zagadnienia. Jak w wierszu R\u00f3\u017cewicza \u2013 spadamy we wszystkich kierunkach. <\/p>\n","protected":false},"author":385,"featured_media":17349,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[65],"tags":[2426,484,2425,2311,665,2424],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[2423,2312],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v18.7 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Spadamy we wszystkich kierunkach<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Renata Lis odpowiada na pytania Mariusza Koryci\u0144skiego dotycz\u0105ce stanu polskiej humanistyki i rozpadu wsp\u00f3lnoty duchowej w Polsce.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/ok\u0142adka.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/ok\u0142adka.jpg\",\"width\":\"563\",\"height\":\"800\",\"caption\":\"\u201eODRA\u201d nr 11\/2013 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Miesi\u0119cznika \u201eODRA\u201d)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach\",\"name\":\"Spadamy we wszystkich kierunkach\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2013-12-11T16:00:08+00:00\",\"dateModified\":\"2013-12-12T09:27:19+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/af717f53a0f017430022dd0ecd86e567\"},\"description\":\"Renata Lis odpowiada na pytania Mariusza Koryci\u0144skiego dotycz\u0105ce stanu polskiej humanistyki i rozpadu wsp\u00f3lnoty duchowej w Polsce.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Spadamy we wszystkich kierunkach\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/af717f53a0f017430022dd0ecd86e567\",\"name\":\"Renata Lis\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/renata-lis\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Spadamy we wszystkich kierunkach","description":"Renata Lis odpowiada na pytania Mariusza Koryci\u0144skiego dotycz\u0105ce stanu polskiej humanistyki i rozpadu wsp\u00f3lnoty duchowej w Polsce.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/ok\u0142adka.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/ok\u0142adka.jpg","width":"563","height":"800","caption":"\u201eODRA\u201d nr 11\/2013 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Miesi\u0119cznika \u201eODRA\u201d)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach","name":"Spadamy we wszystkich kierunkach","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach#primaryimage"},"datePublished":"2013-12-11T16:00:08+00:00","dateModified":"2013-12-12T09:27:19+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/af717f53a0f017430022dd0ecd86e567"},"description":"Renata Lis odpowiada na pytania Mariusza Koryci\u0144skiego dotycz\u0105ce stanu polskiej humanistyki i rozpadu wsp\u00f3lnoty duchowej w Polsce.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2013\/renata-lis-spadamy-we-wszystkich-kierunkach#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Spadamy we wszystkich kierunkach"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/af717f53a0f017430022dd0ecd86e567","name":"Renata Lis","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/renata-lis"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17344"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/385"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17344"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17344\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/17349"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17344"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17344"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17344"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=17344"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=17344"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}