![\"Raymond](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/raymond-queneau-sto-tysiecy-miliardow-wierszy-540x359.jpg\" "\\"Raymond")
<\/a>Problem, o kt\u00f3rym pisze Howe wrzuca nas w sam \u015brodek \u017cywio\u0142u liberatury i ka\u017ce zada\u0107 sobie pytanie: czym <\/strong>jest ksi\u0105\u017cka? Albo inaczej \u2013 czym jest dzie\u0142o literackie? Czy tekst literacki ogranicza si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do s\u0142\u00f3w (kodu), kt\u00f3rym pos\u0142uguje si\u0119 autor? Gdzie ko\u0144cz\u0105 si\u0119 kompetencje literata (autora), a gdzie zaczyna si\u0119 rola wydawcy (edytora)? Klasycznie definiowana forma literacka (za S\u0142ownikiem termin\u00f3w literackich<\/em> S\u0142awi\u0144skiego) zak\u0142ada \u201eokre\u015blony spos\u00f3b u\u0142o\u017cenia s\u0142\u00f3w i zda\u0144\u201d, jednak\u017ce ca\u0142kowicie pomija aspekt graficzny. Przy tak rozumianym poj\u0119ciu formy, praca autor dzie\u0142a literackiego ko\u0144czy si\u0119 w momencie przes\u0142ania do wydawnictwa maszynopisu (czy te\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u2013 komputeropisu). Wszystkie dalsze decyzje odno\u015bnie wydania tekstu podejmuje wydawca. Owszem, bywa, \u017ce w przypadku doboru ok\u0142adki, a tak\u017ce w kwestiach technicznych wydawca konsultuje si\u0119 z autorem, jednak\u017ce, po pierwsze, nie jest to praktyka powszechna, po drugie, autor rzadko kiedy ma g\u0142os decyduj\u0105cy. W tym kontek\u015bcie dzie\u0142o literackie sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci \u2013 esencjonalnej, w postaci abstrakcyjnego kodu j\u0119zykowego, kt\u00f3ry mo\u017ce podlega\u0107 dowolnej obr\u00f3bce graficznej (ilo\u015b\u0107 stron, czcionka, uk\u0142ad tekstu na stronie itp.), a tak\u017ce remediacji (mo\u017ce by\u0107 wydany w formie papierowej, elektronicznej, d\u017awi\u0119kowej itp.) i z drugiego elementu, przygodnego, pozbawionego (pozornie) znaczenia, czyli wszystkiego, co sk\u0142ada si\u0119 na ikoniczno-materialny aspekt konkretnej publikacji. Geneza ca\u0142ego projektu liberackiego opiera si\u0119 na sprzeciwie wobec tego dualizmu. Jednak\u017ce zanim o historii samego poj\u0119cia, dwa s\u0142owa o jego prehistorii.<\/p>\n \u201eNIC NIE B\u0118DZIE MIA\u0141O MIEJSCA OPR\u00d3CZ MIEJSCA\u201d[2]<\/sup><\/a><\/span>\u00a0(RIEN N’AURA EU LIEU QUE LE LIEU) \u2013 <\/em>to zdanie znajduje si\u0119 w centralnym punkcie poematu St\u00e9phane’a Mallarm\u00e9 Rzut ko\u015b\u0107mi nigdy nie zniesie przypadku<\/em>. Ten p\u00f3\u017any poemat francuskiego poety, dopiero w 1914 roku zosta\u0142 wydany w kszta\u0142cie jaki zaplanowa\u0142 dla niego autor. W 2005 roku ukaza\u0142 si\u0119 w tej samej formie jako 3 tom serii \u201eLiberatura\u201d w wydawnictwie Ha!art. Decyzja o wydaniu akurat tego tekstu i to w takiej postaci, jest niezwykle znacz\u0105cym gestem redaktor\u00f3w serii. Po dw\u00f3ch wcze\u015bniejszych pozycjach autorstwa Katarzyny Bazarnik i Zenona Fajfera, tw\u00f3rc\u00f3w i teoretyk\u00f3w liberatury (o nich za chwil\u0119), w serii liberackiej ukazuje si\u0119 dzie\u0142o jednego z najwybitniejszych poet\u00f3w nowoczesno\u015bci. Cel tego przedsi\u0119wzi\u0119cia by\u0142 dwojaki: po pierwsze chodzi\u0142o o pokazanie, \u017ce liberatura nie jest \u015bwie\u017co wykoncypowanym poj\u0119ciem o lokalnym zasi\u0119gu, lecz opisuje bardzo znacz\u0105cy, ale zazwyczaj pomijany nurt w historii literatury. Strategia ta znalaz\u0142a swoje rozwini\u0119cia w dalszych losach serii, gdy wydawano dzie\u0142a takich pisarzy jak James Joyce, Raymond Queneau czy Georges Perec. Fajfer i Bazarnik wskazuj\u0105 cz\u0119sto tak\u017ce na tw\u00f3rc\u00f3w-prekursor\u00f3w liberatury z odleglejszych epok, takich jak Dante czy Laurence Sterne. Po drugie, chodzi o odzyskanie, czy te\u017c wyzyskanie tych jako\u015bci tekst\u00f3w, kt\u00f3rych zazwyczaj nie uwzgl\u0119dnia si\u0119 w procesie wydawniczym. Rzut ko\u015b\u0107mi<\/em> z 2005 jest czwartym polskim wydaniem tego poematu, ale jednocze\u015bnie pierwszym, w kt\u00f3rym z tak\u0105 pieczo\u0142owito\u015bci\u0105 oddano zamys\u0142 graficzny autora. Micha\u0142 Pawe\u0142 Markowski we wst\u0119pie do poematu okre\u015bli\u0142 to w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy: \u201echodzi o lektur\u0119 jako do\u015bwiadczenie oka, jako trening spojrzenia, chodzi o uk\u0142ad disposition<\/em>, poematu, kt\u00f3ry wymusi na czytelniku okre\u015blon\u0105 pozycj\u0119 <\/em>do zaj\u0119cia, kt\u00f3ra z kolei nie okre\u015bli zanadto, z g\u00f3ry, znaczenia poematu\u201d[3]<\/sup><\/a><\/span>.<\/p>\n Rzut ko\u015b\u0107mi<\/em> to poezja, kt\u00f3ra rozgrywa si\u0119 w czasie i przestrzeni bia\u0142ej kartki papieru. Jej przedmiotem jest sam proces wy\u0142aniania si\u0119 poezji z nico\u015bci \u2013 kt\u00f3ra ukazana jest tu za pomoc\u0105 bia\u0142ych plam pomi\u0119dzy czerni\u0105 rozmaitych czcionek. Polski termin edytorski okre\u015blaj\u0105cy t\u0119 przestrze\u0144 mianem \u201e\u015bwiat\u0142a\u201d nabiera tu nowych znacze\u0144. U\u0142o\u017cenie s\u0142\u00f3w, sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na poemat, a tak\u017ce wielko\u015b\u0107 i rodzaj czcionek ma kluczowe znaczenie. Ich zmiana (jak to mia\u0142o miejsce w przypadku poprzednich wyda\u0144, nie tylko polskich) fundamentalnie wp\u0142ywa na znaczenie ca\u0142ego utworu. Albo inaczej \u2013 przestrze\u0144 (a w\u0142a\u015bciwie czasoprzestrze\u0144) wpisana w poemat sama jest znaczeniem \u2013 r\u00f3wnorz\u0119dnym i koresponduj\u0105cym z sensem kodu j\u0119zykowego. Przyk\u0142ad[4]<\/sup><\/a><\/span>: pierwsze s\u0142owa poematu to \u201eRZUT KO\u015a\u0106MI\u201d, kt\u00f3re pojawiaj\u0105 si\u0119 na stronie recto<\/em>, natomiast strona verso <\/em>pozostaje pusta. Dopiero na nast\u0119pnej stronie recto <\/em>pojawia si\u0119 dalsza cz\u0119\u015b\u0107 poematu: \u201eNIGDY […]\u201d. Poprzednie wydania cz\u0119sto pomija\u0142y t\u0119 pust\u0105 stron\u0119, uznaj\u0105c j\u0105 za niewa\u017cn\u0105, mimo \u017ce jej znacznie jest kluczowe \u2013 oznacza przestrze\u0144, pustk\u0119, kt\u00f3ra z jednej strony oddziela rzut ko\u015bci od jego wyniku, z drugiej, jest przestrzeni\u0105, kt\u00f3rej wielka opowie\u015b\u0107 o katastrofie okr\u0119tu i tekstu mo\u017ce si\u0119 wy\u0142oni\u0107. Jest to w\u0142a\u015bnie kluczowa cecha liberatury \u2013 stworzenie miejsca dla przestrzeni, w kt\u00f3rej mo\u017ce wydarzy\u0107 si\u0119 literatura.<\/p>\n <\/p>\n Poj\u0119cie liberatury po raz pierwszy pojawi\u0142o si\u0119 w tek\u015bcie Zenona Fajfera Liberatura. Aneks do s\u0142ownika termin\u00f3w literackich<\/em>[5]<\/sup><\/a><\/span>.<\/em> W swoim manife\u015bcie autor postulowa\u0142 \u201eponowne zrewidowanie takich poj\u0119\u0107 jak forma, czas i przestrze\u0144, dzie\u0142o literackie i ksi\u0105\u017cka\u201d[6]<\/sup><\/a><\/span>. Efektem tego mia\u0142o by\u0107 stworzenie czwartego, obok epiki, liryki i dramatu, rodzaju literackiego, w sk\u0142ad kt\u00f3rego wchodzi\u0142by gatunki i dzie\u0142a uwzgl\u0119dniaj\u0105ce na r\u00f3wni z tekstem tak\u017ce materialno\u015b\u0107 samego no\u015bnika. Jak dopowiada nieco bu\u0144czucznie[7]<\/sup><\/a><\/span>\u00a0Fajfer, cel liberatury to dzie\u0142o totalne, Ksi\u0119ga, kt\u00f3ra obejmowa\u0142by ca\u0142\u0105 ksi\u0119g\u0119, \u201ew kt\u00f3rej wszystkie elementy, nie tylko tekst \u2013 b\u0119d\u0105 mie\u0107 znacznie\u201d[8]<\/sup><\/a><\/span>. Po raz pierwszy Fajfer nazwa\u0142 \u201eliberatur\u0105\u201d utw\u00f3r \u201eOka-leczenie\u201d, autorstwa swojego i Katarzyny Bazarnik. <\/em>Ten tom o tr\u00f3jdzielnej strukturze wydany zosta\u0142 jako jedna ksi\u0105\u017cka. Zdaniem Bazarnik, kt\u00f3ra, podobnie jak Fajfer, jednocze\u015bnie wsp\u00f3\u0142tworzy i opisuje zjawisko liberatury, Oka-leczenie <\/em>jest niemal\u017ce archetypicznym przyk\u0142adem dla tego rodzaju praktyki literackiej, wyznaczaj\u0105c tym samym kanon dla innych utwor\u00f3w liberackich. <\/em>Bazarnik[9]<\/sup><\/a><\/span>\u00a0<\/em>wyprowadza z Oka-leczenia <\/em>osiem najwa\u017cniejszych cech liberackich. O cz\u0119\u015bci z nich by\u0142a ju\u017c mowa wcze\u015bniej, warto jednak dla porz\u0105dku wymieni\u0107 je wszystkie: 1) typograficzne i niewerbalne \u015brodki wyrazu (np. poemat-znak, uk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 w s\u0142owo DENAT \u2013 Oka-leczenie <\/em>opowiada histori\u0119 \u015bmierci i narodzin); 2) przestrzenna organizacja tekstu; 3) ikoniczno\u015b\u0107 (struktura tekstu, kt\u00f3ra odpowiada strukturze \u015bwiata przedstawionego); 4) autorefleksyjno\u015b\u0107 (tekst jest \u015bwiadomy tego, \u017ce jest drukiem); 5) hybrydyczno\u015b\u0107\/polimedialno\u015b\u0107; 6) interaktywno\u015b\u0107 (udzia\u0142 odbiorcy w formu\u0142owaniu sensu poprzez wyb\u00f3r strategii czytania); 7) materialno\u015b\u0107 (znaczenie dla utworu ma tworzywo, z kt\u00f3rego zrobiony jest jego no\u015bnik, np. szk\u0142o albo kamie\u0144); 8) specyfika medium (dzie\u0142a liberackiego nie mo\u017cna przenie\u015b\u0107 na inne medium, np. zdigitalizowa\u0107, aczkolwiek mo\u017cliwa jest e-liberatura, jednak\u017ce, zn\u00f3w, utwory powsta\u0142e w medium elektronicznym nie mog\u0105 funkcjonowa\u0107 w formie analogowej). Nie ka\u017cde dzie\u0142o liberackie musi posiada\u0107 wszystkie osiem cech \u2013 s\u0105 to raczej kategorie, kt\u00f3re, je\u015bli dominuj\u0105 w tek\u015bcie, znacz\u0105co zak\u0142\u00f3caj\u0105 samooczywisto\u015b\u0107 istnienia i funkcjonowania takiego utworu w ramach klasycznej teorii tekstu i formy literackiej.<\/p>\n Liberatura, w swojej kr\u00f3tkiej historii (historii poj\u0119cia, historia zjawiska, jak pokazuje praktyka wydawnicza linii Liberatura w Ha!arcie, jest znacznie d\u0142u\u017csza) doczeka\u0142a si\u0119 bardzo wielu definicji. Wynika to zapewne z owej autorefleksyjej cechy, o kt\u00f3rej by\u0142a mowa. Najprostsz\u0105 definicj\u0105 (cho\u0107 przez swoj\u0105 enigmatyczno\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c kontrowersyjn\u0105), jest ta zaproponowana przez Wojciecha Kalag\u0119, kt\u00f3ra m\u00f3wi, \u017ce \u201eksi\u0105\u017cka nie zawiera utworu, nie przechowuje go ani nie nakrywa swym odzieniem \u2013 ksi\u0105\u017cka [\u2026] jest <\/em>utworem\u201d[10]<\/sup><\/a><\/span>.<\/p>\n W tak zarysowanym projekcie liberatury \u0142atwo dostrzec pewn\u0105 utopijno\u015b\u0107, z kt\u00f3rej zreszt\u0105 zdaje sobie jego tw\u00f3rca, gdy m\u00f3wi, \u017ce jego celem jest dzie\u0142o sztuki \u201eniemo\u017cliwie doskona\u0142e\u201d[11]<\/sup><\/a><\/span>. Schodz\u0105c na nieco ni\u017cszy poziom dyskursu, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce tym co nap\u0119dza dotychczasow\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 liberack\u0105 jest jej wewn\u0119trzna sprzeczno\u015b\u0107. Aby j\u0105 zobrazowa\u0107, powr\u00f3\u0107my do Susan Howe i problem\u00f3w edytorskich z wydaniem Autobiografii <\/em>Sheparda. Jakich kategorii u\u017cy\u0107 przy podejmowaniu decyzji o zawarciu w dziele 86 pustych kartek? W przypadku Rzutu ko\u015b\u0107mi <\/em>sytuacja pozornie wygl\u0105da pro\u015bciej \u2013 mamy wyra\u017anie zaznaczon\u0105 intencj\u0119 autora. Co jednak w przypadku, gdy wola tw\u00f3rcy w \u017caden spos\u00f3b nie zosta\u0142a wyartyku\u0142owana? Nawet je\u017celi zosta\u0142a, sk\u0105d mamy pewno\u015b\u0107 czy autor ca\u0142kowicie zapanowa\u0142 nad materialno\u015bci\u0105 swojego dzie\u0142a (mo\u017cemy spokojnie za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce pe\u0142na kontrola nie jest mo\u017cliwa)? Co jest intencjonalne, a co nie? Czy spos\u00f3b stawiania liter na papierze ma znaczenie? Je\u015bli tak, to czy plama atramentu te\u017c? Zagi\u0119cie rogu kartki? Przetarcie papieru? Ten \u0142a\u0144cuch pyta\u0144 mo\u017ce ci\u0105gn\u0105\u0107 si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107, nieub\u0142aganie kieruj\u0105c nas ku idiomatycznej i pozbawionej znaczenia materialno\u015bci (w rozumieniu de Mana). Bo skoro wszystko mo\u017ce by\u0107 intencjonalne, to nic takie nie jest. Je\u017celi wszystko mo\u017ce znaczy\u0107, to znaczenie w og\u00f3le nie istniej. Dlatego te\u017c dzie\u0142o liberackie, jak ka\u017cde dzie\u0142o totalne, musi pozosta\u0107 niesko\u0144czone, gdy\u017c<\/p>\n <\/p>\n CHO\u0106BY NAWET WYS\u0141ANY W OKOLICZNO\u015aCIACH WIECZNYCH<\/p>\n Z DNA MORSKIEJ KATASTROFY<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n RZUT KO\u015a\u0106MI <\/strong><\/p>\n NIGDY\u00a0 <\/strong><\/p>\n NIE ZNIESIE <\/strong><\/p>\n PRZYPADKU<\/strong><\/p>\n <\/p>\n<\/div>\n <\/p>\n<\/div>\n <\/p>\n<\/div>\n <\/p>\n<\/div>\n <\/p>\n<\/div>\n <\/p>\n<\/div>\n <\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n Czym jest ksi\u0105\u017cka? Albo inaczej \u2013 czym jest dzie\u0142o literackie? Czy tekst literacki ogranicza si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do s\u0142\u00f3w (kodu), kt\u00f3rym pos\u0142uguje si\u0119 autor? Gdzie ko\u0144cz\u0105 si\u0119 kompetencje literata (autora), a gdzie zaczyna si\u0119 rola wydawcy (edytora)? <\/p>\n","protected":false},"author":293,"featured_media":18724,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[2553,1874,484,2018,2551],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[2016],"yoast_head":"\n![\"Wiersz](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/Wiersz-Liberty-Poem-duetu-Bazarnik-Fajfer-na-Tajwanie-2011-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Wiersz](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/wiersz-liberty-poem-duetu-bazarnik-fajfer-na-koszulkach-w-czasie-occupy-wall-street-w-nowym-jorku-2011-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Zenon](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/zenon-fajfer-liberatura-czyli-literatura-totalna-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Zenon](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/zenon-fajfer-spogladajac-przez-ozonowa-dziure-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Zenon](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/zenon-fajfer-dwadziescia-jeden-liter-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Tekst](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/tekst-zalozycielski-liberatury-1999-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Czytelnia](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/czytelnia-liberatury-na-europejskim-kongresie-kultury-wroclaw-2011-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Herta](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/herta-muller-straznik-bierze-swoj-grzebien-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Bryan](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/b-s-johnson-nieszczesni-400x240.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Katarzyna](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/katarzyna-bazarnik-zenon-fajfer-o-patrzenie-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Katarzyna](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/katarzyna-bazarnik-zenon-fajfer-oka-leczenie-prototyp-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Katarzyna](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/katarzyna-bazarnik-zenon-fajfer-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Raymond](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/raymond-queneau-sto-tysiecy-miliardow-wierszy-80x80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t2.<\/h2>\n
![\"Katarzyna](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/katarzyna-bazarnik-zenon-fajfer-o-patrzenie-540x404.jpg\" "\\"Katarzyna")
<\/a>3.<\/h2>\n
![\"Katarzyna](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/katarzyna-bazarnik-zenon-fajfer-oka-leczenie-prototyp-540x394.jpg\" "\\"Katarzyna")
<\/a>4.<\/h2>\n
\n