W dodatku A do eseju O poj\u0119ciu historii<\/em> Walter Benjamin stwierdza, \u017ce istot\u0105 historyzmu jest ustalanie zwi\u0105zku przyczynowego mi\u0119dzy wydarzeniem z przesz\u0142o\u015bci. Historyczno\u015bci danego faktu nie okre\u015bla si\u0119 poprzez miejsce w \u0142a\u0144cuchu przyczyn i skutk\u00f3w. Odwrotnie \u2013 to miejsce jest mu nadawane ex-post, w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki historykowi, kt\u00f3rego praca polega na ustalaniu relacji mi\u0119dzy czasem tera\u017aniejszym i przesz\u0142ym. \u201eHistoryk, kt\u00f3ry bierze to spostrze\u017cenie za punkt wyj\u015bcia, rezygnuje z przepuszczenia ci\u0105gu wydarze\u0144 przez palce niczym r\u00f3\u017ca\u0144ca. Ujmuje konstelacj\u0119, kt\u00f3ra wytworzy\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy jego w\u0142asn\u0105 epok\u0105 a pewn\u0105 \u015bci\u015ble okre\u015blon\u0105 epok\u0105 wcze\u015bniejsz\u0105\u201d[1]<\/sup><\/a><\/span>. Poj\u0119cie historii w s\u0142owniku autora Pasa\u017cy <\/em>odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119. W refleksji nad tym, jak mo\u017cliwe jest istnienie przesz\u0142o\u015bci w tera\u017aniejszo\u015bci, skupiaj\u0105 si\u0119 wszystkie w\u0105tki jego pisarstwa.<\/p>\n Propozycja Benjamina jest niezwykle istotna, jako \u017ce idzie w poprzek XX-wiecznemu my\u015bleniu o historii. W sporze mi\u0119dzy esencjonalistycznym i konstruktywistycznym podej\u015bciem do przesz\u0142o\u015bci, Benjamin zabiera trzeci, zupe\u0142nie odmienny g\u0142os. Czerpi\u0105c z tradycji \u017cydowskiej, wprowadza kategori\u0119 czasu mesja\u0144skiego, kt\u00f3ry pozwala pomy\u015ble\u0107 o problemie historii zupe\u0142nie inaczej. W tezie XIV przytaczanego ju\u017c eseju m\u00f3wi o tym, \u017ce historia jest konstruktem, na kt\u00f3ry nie sk\u0142ada si\u0119 czas jednorodny i pusty, lecz \u201eczas wype\u0142niony Teraz\u201d. Owo \u201eTeraz\u201d jest momentem, w kt\u00f3rym \u017cyje historyk, nawlekaj\u0105cy kolejne paciorki swojego r\u00f3\u017ca\u0144ca. Chwile te, z kt\u00f3rych sk\u0142ada si\u0119 gmach przesz\u0142o\u015b\u0107, mo\u017cna swobodnie cytowa\u0107. Skrz\u0119tnie korzystaj\u0105 z tego politycy wszystkich epok. Przesz\u0142o\u015b\u0107, zdaniem Benjamina, mo\u017cna cytowa\u0107 tak, jak moda cytuje minione stroje. Jednak praktyka ta nie jest czym\u015b niewinnym. Benjamin nazywa j\u0105 \u201etygrysim skokiem w przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d, kt\u00f3ry dokonuje si\u0119 na arenie zarz\u0105dzanej przez klas\u0119 panuj\u0105c\u0105.<\/p>\n Jest jednak nadzieja, twierdzi Benjamin, kt\u00f3ra pochodzi z \u201emesja\u0144skich okruch\u00f3w\u201d zawartych w ka\u017cdym \u201eTeraz\u201d. \u201eDana jest nam s\u0142aba mesja\u0144ska si\u0142a\u201d, m\u00f3wi na pocz\u0105tku eseju. T\u0119 si\u0142\u0119 mo\u017cna wykorzysta\u0107 do tego, aby uchwyci\u0107 prawdziwy obraz przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3ry \u201eprzemyka w u\u0142amku chwili\u201d. \u00d3w dialektyczny obraz, b\u0119d\u0105cy swoistym owocem kolizji przesz\u0142o\u015bci i naszego \u201eTeraz\u201d, pozwala na zatrzymanie, chwilowe zawieszenie biegu czasu, w kt\u00f3rym mo\u017ce przejawi\u0107 si\u0119 prawda o przesz\u0142o\u015bci. Jest to moment o kt\u00f3rym marzy anio\u0142 historii ze s\u0142ynnej benjaminowskiej ekfrazy obrazu Paula Klee: \u201echcia\u0142by mo\u017ce zatrzyma\u0107 si\u0119, pobudzi\u0107 umar\u0142ych i z\u0142\u0105czy\u0107 to co rozbite. Lecz od raju wieje wicher, kt\u00f3ry zapl\u0105ta\u0142 mu si\u0119 w skrzyd\u0142a, \u017ce anio\u0142 nie mo\u017ce ju\u017c ich z\u0142o\u017cy\u0107\u201d[2]<\/sup><\/a><\/span>. Anio\u0142, gnany wichrem wiej\u0105cym od raju, widzi za sob\u0105 wy\u0142\u0105cznie pasmo ruin. W tej metaforze zawiera si\u0119 w pe\u0142ni zadanie, kt\u00f3re, zdaniem Benjamina, stoi przed ka\u017cdym, kto chcia\u0142by pozna\u0107 prawd\u0119 o historii. \u201eWyobra\u017cenia post\u0119pu rodzaju ludzkiego nie spos\u00f3b oddzieli\u0107 od wyobra\u017cenia jej biegu w ramach czasu jednorodnego i pustego. Podstaw\u0119 krytyki wyobra\u017cenia post\u0119pu jako takiego stanowi\u0107 musi krytyka owego biegu\u201d[3]<\/sup><\/a><\/span>.<\/p>\n II<\/strong><\/p>\n Powy\u017cszy zarys pogl\u0105d\u00f3w Benjamina na kwesti\u0119 historii i mo\u017cliwo\u015bci jej poznania jest niezb\u0119dny, aby m\u00f3wi\u0107 o ksi\u0105\u017cce Simony \u0160krabec Geografia wyobra\u017cona. Koncepcje Europy \u015arodkowej w XX wieku.<\/em> Autorka, z pochodzenia S\u0142owenka, na co dzie\u0144 pracuje na uniwersytecie w Barcelonie, przez co przyjmuje pozycj\u0119 po\u015brednika kulturowego (jest tak\u017ce t\u0142umaczk\u0105). Swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 napisa\u0142a po katalo\u0144sku, co si\u0142\u0105 rzeczy zmusza j\u0105 do przyj\u0119cia okre\u015blonej perspektywy, zbli\u017conej do tej, kt\u00f3r\u0105 zajmowali jedni z g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w jej ksi\u0105\u017cki, czyli Mi\u0142osz i Kundera.<\/p>\n \u0160krabec tekst o kategorii Europy \u015arodkowej rozpoczyna w\u0142a\u015bnie od odwo\u0142ania si\u0119 do refleksji Benjamina, kt\u00f3ry to w du\u017cej mierze okre\u015bla jej horyzont my\u015blenia na temat historii i geografii politycznej tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata. We wst\u0119pie autorka proponuje, \u017ceby \u201ewyobrazi\u0107 sobie, \u017ce termin \u00bbEuropa \u015arodkowa\u00ab to rodzaj stanowiska archeologicznego\u201d. Z przyj\u0119cia takiej metodologii p\u0142ynie szereg konsekwencji.<\/p>\n Po pierwsze, autorka stosuje chronologi\u0119 zst\u0119puj\u0105c\u0105. Sw\u00f3j tekst zaczyna od prze\u0142omu wieku XX i XXI, opisuj\u0105c wojn\u0119 domow\u0105 w by\u0142ej Jugos\u0142awii, a tak\u017ce jej konsekwencje polityczno-spo\u0142eczne zwi\u0105zane z rozszerzaniem Unii Europejskiej na wsch\u00f3d. Konsekwentnie cofa si\u0119 w czasie, opisuj\u0105c kolejno epok\u0119 komunizmu, II wojny \u015bwiatowej, okres mi\u0119dzy wojenny i na ko\u0144cu I wojn\u0119 oraz upadek Cesarstwa Austro-W\u0119gierskiego.<\/p>\n Po drugie, perspektywa ta pozwala na mo\u017cliwie szerokie sformu\u0142owanie problemu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy problemu Europy \u015arodkowej ju\u017c od pocz\u0105tku wpada w pu\u0142apk\u0119 \u201eesencjonaln\u0105\u201d, pr\u00f3buj\u0105c z g\u00f3ry zdefiniowa\u0107 czym jest obiekt badany, czyli dookre\u015bli\u0107 termin \u201eEuropa \u015arodkowa\u201d. Metoda archeologiczna \u0160krabec polega na odkopywaniu coraz to g\u0142\u0119bszych poj\u0119ciowych warstw, kt\u00f3re stopniowo uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 swoist\u0105 konstelacj\u0119 znacze\u0144.<\/p>\n Po trzecie, mo\u017ce najwa\u017cniejsze, taki spos\u00f3b my\u015blenia o tym regionie-poj\u0119ciu pozwala, zgodnie z propozycj\u0105 Benjamina, zerwa\u0107 z zamkni\u0119t\u0105 logik\u0105 przyczynowo-skutkow\u0105, kt\u00f3ra umieszcza histori\u0119 na zamkni\u0119tej osi determinizmu. \u201eDop\u00f3ki historia postrzegana b\u0119dzie jako tekst [tu zapewne nale\u017ca\u0142oby doprecyzowa\u0107 o jak\u0105 koncepcj\u0119 tekstu chodzi \u2013 dop. M. S.], jako nasza w\u0142asna opowie\u015b\u0107, jako narracja o nas samych, dop\u00f3ty b\u0119dziemy zamkni\u0119ci w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym ko\u015bci zosta\u0142y rzucone, bez mo\u017cliwo\u015bci wyboru. B\u0119dziemy zmuszeni spogl\u0105da\u0107 na przesz\u0142o\u015b\u0107 z umieszczonej na ko\u0144cu perspektywy s\u0105du ostatecznego\u201d[4]<\/sup><\/a><\/span>. \u0160krabec pr\u00f3buje unikn\u0105\u0107 tej perspektywy, wedle kt\u00f3rej na przesz\u0142o\u015b\u0107 patrzy si\u0119 jako na sko\u0144czony, konsekwentny \u0142a\u0144cuch zdarze\u0144, kt\u00f3rego tera\u017aniejszo\u015b\u0107 jest bezpo\u015brednim wynikiem.<\/p>\n Benjamin pisa\u0142 o historii w og\u00f3le, swoje postulaty kieruj\u0105c w stron\u0119 praktyki uprawiania dyskurs\u00f3w historycznych jako takich. \u0160krabec, bior\u0105c go na patrona swojej rozprawy, podkre\u015bla, i\u017c jego tezy maj\u0105 szczeg\u00f3lne zastosowanie w przypadku, gdy m\u00f3wimy o Europie \u015arodkowej. Dzieje si\u0119 tak, gdy\u017c region ten przez wieki poddawany by\u0142 silnej opresji ze strony imperialnych pot\u0119g tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata \u2013 Rosji ze wschodu oraz Austrii i Niemiec z zachodu.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n III<\/strong><\/p>\n Dyskurs o Europie \u015arodkowej de facto <\/em>traktuje o pewnej metaforze, w kt\u00f3rej, jak poucza klasyczna poetyka, suma sens\u00f3w element\u00f3w sk\u0142adowych nie r\u00f3wna si\u0119 znaczeniu nowego poj\u0119cia. Wyj\u015bciowa teza \u0160krabec zak\u0142ada, i\u017c wszelkie pytanie typu: \u201eczym jest Europa \u015arodkowa?\u201d, s\u0105 pozbawione sensu. Definicji tego poj\u0119cia funkcjonuje, jak wylicza autorka, kilkana\u015bcie. Ka\u017cda z nich formu\u0142owana jest inaczej, gdy\u017c powstawa\u0142a w innej epoce i by\u0142a tworzona przez r\u00f3\u017cnych graczy politycznych \u2013 jedno co je \u0142\u0105czy, to partykularny charakter. Europa \u015arodkowa jako poj\u0119cie narodzi\u0142a si\u0119 w 1915 roku, gdy imperium Habsburg\u00f3w chyli\u0142o si\u0119 ku upadkowi. Sytuacj\u0119 t\u0119 postanowili wykorzysta\u0107 Niemcy, konstruuj\u0105c termin \u201eMitteleuropa\u201d, b\u0119d\u0105cy podwalin\u0105 pod p\u00f3\u017aniejsz\u0105 nazistowsk\u0105 polityk\u0119 kolonizacyjn\u0105.<\/p>\n Jak wida\u0107 ju\u017c sama geneza tego poj\u0119cia zawiera w sobie dwie powa\u017cne skazy. Po pierwsze, ma ono charakter strategiczny \u2013 s\u0142u\u017cy wy\u0142\u0105cznie zakre\u015bleniu pewnego obszaru geograficznego, kt\u00f3ry ma sta\u0107 cenn\u0105 przestrzeni\u0105 \u017cyciow\u0105 dla obywateli niemieckiej Rzeszy. Po drugie, przestrze\u0144 okre\u015blana tym poj\u0119ciem nie zawiera \u017cadnego pozytywnego projektu to\u017csamo\u015bciowego. Wr\u0119cz przeciwnie \u2013 w opinii niemieckich ideolog\u00f3w I po\u0142owy XX wieku ludzie zamieszkuj\u0105cy Mitteleurop\u0119 reprezentuj\u0105 ras\u0119 po\u015bledni\u0105, w najlepszym razie wymagaj\u0105c\u0105 cywilizacyjnego wsparcia, w najgorszym nadaj\u0105c\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do eksterminacji.<\/p>\n Im dalej w wiek XX, tym bardziej kwestia ta komplikuje si\u0119 \u2013 nowy podzia\u0142 Europy, kt\u00f3ry nast\u0105pi\u0142 po II wojnie \u015bwiatowej doprowadzi\u0142 do skrajnej polaryzacji, nie tylko naszego kontynentu, ale i ca\u0142ego \u015bwiata. W rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej mo\u017ce istnie\u0107 tylko Wsch\u00f3d i Zach\u00f3d, tak zniuansowany konstrukt jak Europa \u015arodkowa, kt\u00f3ry nie by\u0142 w stanie nawet wyznaczy\u0107 precyzyjnie swoich granic, musia\u0142 zosta\u0107 usuni\u0119ty z mapy politycznej. Intelektuali\u015bci z tej cz\u0119\u015bci Europy, kt\u00f3rzy wyemigrowali na Zach\u00f3d (Kundera, Mi\u0142osz) cz\u0119sto odnosili si\u0119 do tego poj\u0119cia. Jednak\u017ce ich my\u015blenie mia\u0142o przede wszystkim charakter kulturowy \u2013 Europa \u015arodkowa to przestrze\u0144 pewnej kultury, a nie byt historyczny, geograficzny, ani tym bardziej polityczny. Co wi\u0119cej, udowadniali oni, \u017ce takie kraje jak Polska czy Czechy nies\u0142usznie znalaz\u0142y si\u0119 po tamtej stronie \u017celaznej kurtyny, gdy\u017c od wiek\u00f3w nale\u017ca\u0142y do cywilizacji Zachodu. Tym samym Europa \u015arodkowa po raz kolejny pozbawiona zosta\u0142a indywidualnego charakteru \u2013 w tym uj\u0119ciu chodzi\u0142o wy\u0142\u0105cznie o wskazanie na odr\u0119bno\u015b\u0107 kulturow\u0105 od Zwi\u0105zku Radzieckiego, co automatycznie przekszta\u0142ca\u0142o si\u0119 w argument na rzecz asymilacji z Zachodem.<\/p>\n Nowe rozdanie na mapie politycznej \u015bwiata, kt\u00f3re nast\u0105pi\u0142o po 1989 roku niewiele zmieni\u0142o w tej kwestii. Ten dziwny pas kraj\u00f3w rozci\u0105gaj\u0105cy si\u0119 pomi\u0119dzy Ba\u0142tykiem i Adriatykiem wci\u0105\u017c nie doczeka\u0142 si\u0119 \u017cadnej, cho\u0107by cz\u0119\u015bciowo sp\u00f3jnej, to\u017csamo\u015bci kulturowej, o politycznej nie wspominaj\u0105c. \u0160krabec doskonale obrazuje ten fakt przywo\u0142uj\u0105c map\u0119 Europy, kt\u00f3ra znajduje si\u0119 na unijnych banknotach \u2013 kontur kontynentu na nich zarysowany obejmuje wy\u0142\u0105cznie kraje cz\u0142onkowskie, poza nimi zieje pustka, a ca\u0142o\u015b\u0107 sprawia wra\u017cenie, jakby od wschodu Europ\u0119 oblewa\u0142 ocean. Innym przyk\u0142adem jest do\u015b\u0107 popularne w Austrii przekonanie, \u017ce Europa \u015arodkowa to termin wy\u0142\u0105cznie meteorologiczny, okre\u015blaj\u0105cy krainy geograficzne, kt\u00f3re cz\u0119sto zasnute s\u0105 szarymi, deszczowymi chmurami.<\/p>\n IV<\/strong><\/p>\n Ca\u0142y ten proces \u017cmudnego rekonstruowania \u2013 cho\u0107 lepsza by\u0142aby zapewne archeologiczna metafora odkopywania \u2013 poj\u0119cia \u201eEuropa \u015arodkowa\u201d prowadzi autork\u0119 do kilku konkluzji. Po pierwsze, termin ten nie daje si\u0119 okre\u015bli\u0107 w spos\u00f3b pozytywny, to znaczy nie mo\u017cna stworzy\u0107 jego sp\u00f3jnej i mo\u017cliwie wyczerpuj\u0105cej definicji (w przeciwie\u0144stwie do Europy Zachodniej czy te\u017c, do pewnego stopnia, Europy Wschodniej). Nie oznacza to jednak, \u017ce Europa \u015arodkowa nie istnieje \u2013 chodzi raczej o to, \u017ce konstrukt ten wymyka si\u0119 narz\u0119dziom j\u0119zykowym i kryteriom politycznym, kt\u00f3re, po\u017cyczywszy z Zachodu, staramy si\u0119 na tym gruncie u\u017cy\u0107. Co wi\u0119cej, to rozmycie i niesprecyzowanie mo\u017ce stanowi\u0107 podstaw\u0119 dla pewnego projektu, polegaj\u0105cego na przeformu\u0142owaniu, w duchu benjaminowskiego historyzmu mesja\u0144skiego, elementarnych kategorii politycznych wsp\u00f3\u0142czesnej Europy. W Europie \u015arodkowej tkwi bowiem swoisty potencja\u0142, pewien rezerwuar energii, kt\u00f3ry Europa mog\u0142aby wykorzysta\u0107. Zdaniem \u0160krabec \u017cadna inna cz\u0119\u015b\u0107 Europy (a mo\u017ce i \u015bwiata) nie zosta\u0142a tak g\u0142\u0119boko przeorana przez histori\u0119, dlatego te\u017c praca archeologa na tym obszarze ma szczeg\u00f3lne znaczenie.<\/p>\n Tym, czego brakuje w ksi\u0105\u017cce \u0160krabec, to odniesienie do sfery ekonomicznej, kt\u00f3ra przecie\u017c w r\u00f3wnie du\u017cym stopniu wp\u0142ywa na rzeczywisto\u015b\u0107 jak kultura, j\u0119zyk czy religia. Dlatego te\u017c lektur\u0119 eseju S\u0142owenki warto uzupe\u0142ni\u0107 o artyku\u0142 (a tak\u017ce o dyskusj\u0119, kt\u00f3r\u0105 wywo\u0142a\u0142) Giorgio Agambena Imperium \u0142aci\u0144skie powinno kontratakowa\u0107<\/em>, kt\u00f3ry, do pewnego stopnia, podejmuje w\u0105tek tam, gdzie \u0160krabec go ko\u0144czy. Chodzi tu przede wszystkim o to, jak mo\u017cna przeformu\u0142owa\u0107 dzi\u015b my\u015blenie o Europie jako wsp\u00f3lnocie, nie bior\u0105c pod uwag\u0119 wy\u0142\u0105cznie kategorii ekonomicznych. Postideologiczno\u015b\u0107, kt\u00f3ra w opinii obu autor\u00f3w definiuje nasz\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, opiera si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na cynicznej, kapitalistycznej grze, w kt\u00f3rej dominuj\u0105 oczywi\u015bcie najsilniejsi. Europa \u015arodkowa, kt\u00f3r\u0105 proponuje \u0160krabec, stwarza alternatyw\u0119 dla my\u015blenia o wsp\u00f3lnocie europejskiej. Podstawowym problem w obu przypadkach jest u\u015bwiadomienie sobie, \u017ce geografia wyobra\u017cona to co\u015b zupe\u0142nie innego ni\u017c geografia wymy\u015blona.<\/p>\n Europa \u015arodkowa, kt\u00f3r\u0105 proponuje \u0160krabec, stwarza alternatyw\u0119 dla my\u015blenia o wsp\u00f3lnocie europejskiej. Podstawowym problem w obu przypadkach jest u\u015bwiadomienie sobie, \u017ce geografia wyobra\u017cona to co\u015b zupe\u0142nie innego ni\u017c geografia wymy\u015blona.<\/p>\n","protected":false},"author":293,"featured_media":19428,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[2614,484,489,2612,2613],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[2016],"yoast_head":"\n![\"Simona](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/simona-skrabec-geografia-wyobrazona-miedzynarodowe-centrum-kultury-krakow-2013-001-540x401.jpg\" "\\"Simona")
<\/a>![\"Simona](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/simona-skrabec-geografia-wyobrazona-miedzynarodowe-centrum-kultury-krakow-2013-002.jpg\" "\\"Simona")
<\/a>\n