Oksana Zabu\u017cko<\/strong>: Przez d\u0142ugi czas sama nie zna\u0142am na to pytanie odpowiedzi, a\u017c do momentu, kiedy Muzeum<\/em> porzuconych sekret\u00f3w <\/em>ukaza\u0142o si\u0119 w angielskim przek\u0142adzie w \u201eAmazonCrossing\u201d i zacz\u0119li je czyta\u0107 Amerykanie, kt\u00f3rzy w odr\u00f3\u017cnieniu od nas, w dzieci\u0144stwie nie bawili si\u0119 w \u201esekrety\u201d, dla kt\u00f3rych fenomen \u201epowie\u015bci europejskiej\u201d jest \u2013 w pewnym sensie \u2013 egzotyczny (nie wspominaj\u0105c ju\u017c o jakiej\u015b tam Ukrainie, kt\u00f3rej nie wida\u0107 nawet na mapie!). To wtedy wszystko si\u0119 wyja\u015bni\u0142o. Najtrafniej odpowiedzia\u0142a na to pytanie na swoim blogu czytelniczka z Kalifornii: Muzeum\u2026 <\/em>to powie\u015b\u0107 o sile stereotyp\u00f3w. M\u00f3wi\u0105c pro\u015bciej: o tym, \u017ce \u201etak naprawd\u0119 wszystko by\u0142o nie tak\u201d. \u017be o czymkolwiek by wspomnie\u0107 \u2013 o historii naszego kraju, rodziny, naszym w\u0142asnym \u017cyciu \u2013 zawsze mamy do czynienia z rzeczywisto\u015bci\u0105 dla nas (i za nas!) kiedy\u015b i przez kogo\u015b \u201eskonstruowan\u0105\u201d. Podczas gdy z tego samego materia\u0142u mo\u017cna skonstruowa\u0107 inn\u0105, cho\u0107 r\u00f3wnie autentyczn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. I \u017ce ta niesko\u0144czono\u015b\u0107 \u015bwiat\u00f3w (tak \u2013 \u201esekret\u00f3w\u201d!) jest wewn\u0105trz nas, tak samo jak brak \u201egotowych odpowiedzi\u201d, jest czym\u015b, co cz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny zaczyna sobie u\u015bwiadamia\u0107, i na co psychologicznie nie jest jeszcze got\u00f3w.<\/p>\n I tym sposobem ta licz\u0105ca siedemset stron powie\u015b\u0107 wychodzi poza ramy historii wy\u0142\u0105cznie o Ukrai\u0144cach\u2026<\/strong><\/p>\n Czu\u0107 to w powietrzu, taki Zeitgeist<\/em>. Julian Barnes w Poczuciu kresu<\/em> opisa\u0142 to samo w odniesieniu do jednego \u017cycia ludzkiego, co ja w bardziej skomplikowany, wielos\u0142owny i niewygodny spos\u00f3b (spad\u0142y na mnie jeszcze megatony surowego, \u201ekulturowo nieprzepracowanego\u201d materia\u0142u!) pr\u00f3bowa\u0142am opisa\u0107 \u015bledz\u0105c losy trzech pokole\u0144. Dos\u0142ownie opad\u0142y mi r\u0119ce, kiedy doczyta\u0142am powie\u015b\u0107 Barnesa do momentu, w kt\u00f3rym okazuje si\u0119, \u017ce jego Adrian (i nawet to samo imi\u0119, jak tu nie wierzy\u0107 w plato\u0144ski eidos!) tak\u017ce pozostawi\u0142 na \u015bwiecie syna, tak\u017ce \u2013 kalek\u0119, cho\u0107 w innym sensie ni\u017c m\u00f3j Bucha\u0142ow\u2026 Zniszczono te\u017c dziennik Adriana \u2013 tak samo, jak spraw\u0119 mojego bohatera: s\u0105 rzeczy, kt\u00f3rych nigdy si\u0119 nie dowiemy, ale kt\u00f3re przez to nie przestan\u0105 na nas oddzia\u0142ywa\u0107. W Muzeum\u2026<\/em> po pierwsze chodzi\u0142o mi w\u0142a\u015bnie o to. Oczywi\u015bcie, im wi\u0119kszy dystans kulturowy czytelnika do reali\u00f3w ukrai\u0144skich (bo lokalny czytelnik w nich po prostu grz\u0119\u017anie, dywaguj\u0105c nad ka\u017cdym szczeg\u00f3\u0142em, w\u0142\u0105cznie z \u201ea kto by\u0142 pierwowzorem dla tego i tego obrazu\u201d), tym bardziej widoczna staje si\u0119 ukryta intencja autorska, moja osobista motywacja, kt\u00f3ra trzyma\u0142a mnie przez tych siedemset stron tekstu. Tak, moim zdaniem, mo\u017cna wyt\u0142umaczy\u0107 sukces ksi\u0105\u017cki, a wszystko inne \u2013 kunszt, konstrukcja, forma \u2013 to ju\u017c sprawa krytyki.<\/p>\n Dostrzega pani r\u00f3\u017cnice w odczytywaniu Muzeum porzuconych sekret\u00f3w<\/em> w Czechach, Polsce i Niemczech. A jak by\u0142o w Rosji?<\/strong><\/p>\n Przek\u0142ad na rosyjski to oddzielna historia: powie\u015b\u0107 ukaza\u0142a si\u0119 drukiem ju\u017c na pocz\u0105tku lata, bez zapowiedzi, bez prezentacji, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce \u201ew konspiracji\u201d; zosta\u0142a za to opatrzona przedziwnym postscriptum na stronie z prawami autorskimi: \u201eOpinia redakcji mo\u017ce r\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 od opinii autorskiej\u201d (sic!). Oczywi\u015bcie, chodzi o autorskie Pos\u0142owie<\/em>, przecie\u017c reszta tekstu \u2013 to jakby nie patrze\u0107 \u2013 \u201eopinia\u201d nie autora, a bohater\u00f3w\u2026 Wiem, \u017ce Rosjanie kupuj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, chocia\u017c w prasie nie ukaza\u0142y si\u0119 \u017cadne recenzje \u2013 mam wra\u017cenie, \u017ce wydawca j\u0105 \u201eukry\u0142\u201d, chc\u0105c unikn\u0105\u0107 medialnego rozg\u0142osu. Chocia\u017c jeszcze dwa lata temu najwa\u017cniejszy rosyjski magazyn literacki \u201eNowyj Mir\u201d przedrukowa\u0142 pierwsze cztery cz\u0119\u015bci Muzeum\u2026<\/em> i nawet przyzna\u0142 wtedy t\u0142umaczce nagrod\u0119 za najlepszy utw\u00f3r prozatorski. To sytuacja wyj\u0105tkowa, poniewa\u017c czasopismo zazwyczaj nagradza rosyjskich pisarzy, a nie t\u0142umaczy. Nawet pojawi\u0142y si\u0119 do\u015b\u0107 ciekawe recenzje tych \u201erozdzia\u0142\u00f3w\u201d\u2026 Ale wtedy Ukraina jeszcze nie podpisywa\u0142a umowy z Uni\u0105 Europejsk\u0105 (jak wiadomo, do tej pory na podpisa\u0142a \u2013 Red.), a prowadz\u0105cy rosyjskie wiadomo\u015bci nie m\u00f3wili: \u201eA teraz o wydarzeniach na ukrai\u0144skim froncie\u201d (verbatim!<\/em>); tak\u017ce walka Kliczko \u2013 Powietkin nie zmienia\u0142a si\u0119 w show pod tytu\u0142em \u201ebitwa rosyjskiego \u017co\u0142nierza ze zdrajc\u0105 Mazep\u0105\u201d. To, co dzieje si\u0119 teraz w rosyjskiej przestrzeni informacyjnej wok\u00f3\u0142 Ukrainy, nie mo\u017cna nazwa\u0107 inaczej ni\u017c psychoz\u0105. I dlatego mo\u017cna zrozumie\u0107 polityk\u0119 wydawcy. Chyba naprawd\u0119 nie warto wnosi\u0107 pochodni do domu wariat\u00f3w.<\/p>\n Mnie osobi\u015bcie zdziwi\u0142o, \u017ce w Polsce, gdzie wielu Polakom dalej z trudem przychodzi s\u0142ucha\u0107 o partyzantach UPA, to przyj\u0119cie by\u0142o a\u017c tak dobre \u2013 znalaz\u0142y si\u0119 entuzjastyczne recenzje i Angelus…<\/strong><\/p>\n Wiem, \u017ce narzekacie na to, \u017ce Polacy \u201eoduczaj\u0105 si\u0119 czyta\u0107\u201d, ale, prosz\u0119 mi wierzy\u0107, dla mnie polska reakcja na Muzeum\u2026<\/em> (tak samo jak i niemiecka!) to przyk\u0142adowe zachowanie si\u0119 \u201eczytaj\u0105cego narodu\u201d, kiedy literatur\u0119 traktuje si\u0119 jak literatur\u0119, a nie narz\u0119dzie dla politycznych manipulacji w kampanii wyborczej. Na d\u0142ugo przed ukazaniem si\u0119 polskiego przek\u0142adu powie\u015bci m\u00f3wi\u0142am w prasie, \u017ce w\u0142a\u015bnie ten przek\u0142ad jest dla mnie najwa\u017cniejszy ze wszystkich (nb. w wydawnictwie Nowej Europy Wschodniej uka\u017ce si\u0119 m\u00f3j wywiad-rzeka z Izabel\u0105 Chru\u015bli\u0144sk\u0105 pod tytu\u0142em Ukrai\u0144ski palimpsest<\/em>, tam te\u017c to t\u0142umacz\u0119 na wielu stronach!). Oczywi\u015bcie, \u017ce jestem \u015bwiadoma, \u017ce dla polskiego czytelnika UPA niesie zupe\u0142nie inne znaczenia ni\u017c dla ukrai\u0144skiego. Ale Muzeum\u2026<\/em> to nie jest \u201epowie\u015b\u0107 o UPA\u201d; jej w\u0105tek \u201ewojenny\u201d, powi\u0105zany z Hal\u0105 i Adrianem, to przede wszystkim pr\u00f3ba \u201ehistoryczno-psychologicznej odnowy\u201d. Ci ludzie byli inni, ni\u017c my-wsp\u00f3\u0142cze\u015bni, i musia\u0142am ich nie tylko zrozumie\u0107, ale wej\u015b\u0107 w ich sk\u00f3r\u0119, przem\u00f3wi\u0107 ich j\u0119zykiem. My\u015bl\u0119, \u017ce ka\u017cdy pisarz pod\u015bwiadomie pracuje wed\u0142ug metody Stanis\u0142awskiego: kiedy pisa\u0142am scen\u0119 \u015bmierci w kryj\u00f3wce, przez kilka dni po prostu nie mog\u0142am chodzi\u0107; z epizodem dotycz\u0105cym \u015bmierci W\u0142ady w pierwszym rozdziale by\u0142o tak samo\u2026 I to ju\u017c jest inny poziom \u201ekomunikacji mi\u0119dzykulturowej\u201d, ten \u201eod cz\u0142owieka do cz\u0142owieka\u201d, dla kt\u00f3rego pisane (i t\u0142umaczone!) s\u0105 utwory literackie. Zar\u00f3wno polskie recenzje, jak i reakcje polskich czytelnik\u00f3w (dok\u0142adniej \u2013 czytelniczek, poniewa\u017c z Polski pisa\u0142y do mnie, poza kilkoma wyj\u0105tkami, przewa\u017cnie kobiety), i fina\u0142 Angelusa \u2013 to wszystko s\u0105 dla mnie nadzwyczajnie krzepi\u0105ce oznaki, \u017ce literatura w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym jest czego\u015b warta, \u017ce my jeszcze czujemy i odczuwamy siebie nawzajem, na tym w\u0142a\u015bnie poziomie cz\u0105steczkowym \u201eod cz\u0142owieka do cz\u0142owieka\u201d, cho\u0107 zag\u0142usza nas ze wszech stron informacyjna lawina. I kiedy czytasz, zn\u00f3w na blogu (tym razem polskim), jak m\u0142oda czytelniczka pisze o Muzeum porzuconych sekret\u00f3w<\/em> jak o lustrze, w kt\u00f3rym znajome realia nabieraj\u0105 innego wymiaru (\u201eTo, co by\u0142o nasze, dzisiaj ukrai\u0144skie, a przez to wsp\u00f3lne\u2026\u201d), to, m\u00f3j Bo\u017ce, nie tylko dla samego patosu powiedziano, \u017ce rodzi si\u0119 wiara w przysz\u0142o\u015b\u0107! I \u017ce politycy wszystkich kraj\u00f3w, kt\u00f3rzy stawiaj\u0105 mniejsze czy wi\u0119ksze kramy na traumach pami\u0119ci narodowej, niczego nie wsk\u00f3raj\u0105!<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Widz\u0119, \u017ce r\u00f3\u017cnice w recepcji tej powie\u015bci w r\u00f3\u017cnych krajach s\u0105 dla pani wa\u017cne\u2026 <\/strong><\/p>\n Przecie\u017c to nadzwyczaj ciekawy temat: jak r\u00f3\u017cnie czyta si\u0119 w r\u00f3\u017cnych krajach! Dla mnie \u2013 wyj\u0105tkowy, poniewa\u017c nale\u017c\u0119 do tych pisarzy, kt\u00f3rych po angielsku nazywaj\u0105 language writer<\/em>, i moja sk\u0142adnia (w ukrai\u0144skim istnieje nawet termin: \u201ezabu\u017ckowe zdanie\u201d), i zapo\u017cyczona z poezji maniera pisania \u201estrumieniem skojarze\u0144\u201d (nie opis wydarze\u0144, a opis ich prze\u017cywania przez narratora w pierwszej osobie), w miar\u0119 poszerzenia \u201einternetowego sposobu my\u015blenia\u201d (kr\u00f3tki \u201edystans uwa\u017cno\u015bci\u201d, \u201esystem klipowy\u201d), co roku coraz bardziej prowadz\u0105 do \u201esegregacji publiczno\u015bci\u201d. Ju\u017c pojawi\u0142a si\u0119, w r\u00f3\u017cnych krajach, w r\u00f3\u017cnym stopniu zauwa\u017calna, grupa os\u00f3b, dla kt\u00f3rych trudne albo wr\u0119cz niemo\u017cliwe jest czytanie moich tekst\u00f3w \u2013 oni nie maj\u0105 \u201eprzyjemno\u015bci tekstu\u201d, po prostu nie mog\u0105 z\u0142apa\u0107 my\u015bli (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o obrazie!) na tak d\u0142ugim dystansie. Bardzo dobrze wida\u0107 to po opiniach na temat Muzeum\u2026<\/em> na brytyjskim Amazonie: po\u0142owa omawia tu powie\u015b\u0107, po\u0142owa \u2013 stereotypowo skar\u017cy si\u0119, praktycznie takimi samymi s\u0142owami: nie mog\u0142em przeczyta\u0107, nie przebrn\u0105\u0142em, od\u0142o\u017cy\u0142em na takiej i takiej stronie. To nowe zjawisko, takie \u201esprinterskie\u201d, \u201ejednowymiarowe\u201d my\u015blenie, jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych tak nie by\u0142o. Ta powie\u015b\u0107 jest w tym przypadku bardzo dobrym przyk\u0142adem, poniewa\u017c tu \u201emy\u015blenie i obraz\u201d trzeba wytrzyma\u0107 na dystansie siedmiuset stron, a dopiero gdzie\u015b w okolicach czterechsetnej staje si\u0119 jasne, \u017ce wszyscy bohaterowie, o kt\u00f3rych mowa, s\u0105 ze sob\u0105 powi\u0105zani, za\u015b po pi\u0119\u0107setnej stronie wy\u0142ania si\u0119 g\u0142\u00f3wny w\u0119ze\u0142 tematyczny, i tylko na ostatnich dwustu stronach ca\u0142a ta \u201emachina\u201d nabiera pe\u0142nej szybko\u015bci (jak za\u017cartowa\u0142 jeden ukrai\u0144ski dziennikarz: \u201enajlepszy trening na Alzheimera!\u201d). Z moich do\u015bwiadcze\u0144, p\u0142yn\u0105cych z Muzealnego<\/em> feedbacku, wynika, \u017ce najlepsi, je\u015bli idzie o kultur\u0119 czytania s\u0105 Niemcy \u2013 mo\u017ce \u201ebroni\u201d ich tradycja, to, \u017ce w szkole, tak czy inaczej, musz\u0105 obowi\u0105zkowo czyta\u0107 Thomasa Manna i innych \u201eSteiner\u00f3w s\u0142owa\u201d \u2013 nie wiem, nie mnie to os\u0105dza\u0107, ale nie zdziwi\u0119 si\u0119, je\u015bli za trzydzie\u015bci lat Europ\u0105 b\u0119d\u0105 kierowa\u0107 przewa\u017cnie niemieccy stratedzy.<\/p>\n A ja my\u015bla\u0142em, \u017ce to po prostu narracja kobieca i lepiej pani ksi\u0105\u017ck\u0119 czyta si\u0119 w\u0142a\u015bnie kobietom, co bardzo szybko zweryfikowa\u0142em pytaj\u0105c o odczucia po przeczytaniu Muzeum<\/em> moich znajomych. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ta granica przebiega zupe\u0142nie gdzie indziej \u2013 albo w t\u0119 powie\u015b\u0107 wchodzi si\u0119 od razu, albo odrzuca. P\u0142e\u0107 nie ma tu \u017cadnego znaczenia. Nie zdziwi\u0142o to pani? \u00a0A mo\u017ce tak by\u0142o przy okazji Bada\u0144 terenowych nad ukrai\u0144skim seksem<\/em> i Siostro, siostro<\/em>?\u00a0<\/strong><\/p>\n Nie, nie zdziwi\u0142o, zauwa\u017cy\u0142am ju\u017c przy Badaniach terenowych\u2026<\/em>, \u017ce czytelnicy mojej prozy (jak i poezji) nie polaryzuj\u0105 si\u0119 ze wzgl\u0119du na p\u0142e\u0107. Pami\u0119tam dobrze krzyk jednego artysty: \u201eJa ju\u017c potrafi\u0119 ciebie czyta\u0107!\u201d. Muzeum.., <\/em>z regu\u0142y, zajmuje \u201enieprofesjonalnemu czytelnikowi\u201d (bo s\u0105 i tacy, kt\u00f3rzy od pierwszej strony \u201e\u0142api\u0105 fal\u0119\u201d i surfuj\u0105 razem z narratorem, nie zwa\u017caj\u0105c na d\u0142ugo\u015b\u0107 zda\u0144!) oko\u0142o trzydzie\u015bci do pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu stron, by \u201ewci\u0105gn\u0105\u0107 si\u0119 do gry\u201d. Oczywi\u015bcie, \u017ce jest to \u201ekobieca narracja\u201d, i mo\u017ce korzystaj\u0105c z literaturoznawczych definicji \u2013 \u201ekobiece zdanie\u201d; ja, mo\u017cna to zauwa\u017cy\u0107, m\u00f3wi\u0119 tak samo, jak pisz\u0119 \u2013 z wieloma asocjacyjnymi dygresjami w trakcie wypowiedzi. Lubi\u0119 te\u017c, kiedy inni tak m\u00f3wi\u0105. J. D. Salinger g\u0142osi\u0142 ustami jednego ze swych bohater\u00f3w: \u201eDla mnie najciekawsze jest to, co si\u0119 odwleka!\u201d. Bo to sprawia, \u017ce obraz z p\u0142askiego staje si\u0119 \u2013 obj\u0119to\u015bciowy, wielowymiarowy jak przedstawienie 3D. I taka \u201eproza 3D\u201d dla mnie-czytelniczki jest najciekawsza. A \u201em\u0119skie partie\u201d powie\u015bci \u201eweryfikowa\u0142\u201d nie tylko m\u00f3j m\u0105\u017c (jego sugestie i podpowiedzi by\u0142y bardzo pomocne, a kilku moment\u00f3w, zwi\u0105zanych z m\u0119sk\u0105 psychologi\u0105, zupe\u0142nie nie domy\u015bli\u0142abym si\u0119 sama!), ale tak\u017ce kilku innych \u201epierwszych czytelnik\u00f3w\u201d \u2013 m\u0119\u017cczyzn, w r\u00f3\u017cnym wieku i o r\u00f3\u017cnym temperamencie, kt\u00f3rym od czasu do czasu podsuwa\u0142am fragmenty tekst\u00f3w obu Adrian\u00f3w, \u017cywego i martwego\u2026 O pierwszym us\u0142ysza\u0142am niepochlebne: \u201eGadatliwy on co\u015b u ciebie\u201d; ale powiedziane zosta\u0142o to tak jak o realnej osobie, dlatego wi\u0119cej si\u0119 nie przejmowa\u0142am: gadatliwy-niegadatliwy, wa\u017cne, \u017ce rozpoznawalny.<\/p>\n By\u0107 mo\u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani zaczynaj\u0105 rozumie\u0107 kobiety? Rozumiej\u0105 krzywdy, kt\u00f3re od wiek\u00f3w kobietom serwuj\u0105 przez najr\u00f3\u017cniejsze wojny, totalitaryzmy, po seksizm w pracy? W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych problemu nie by\u0142o, ale \u015bwiat si\u0119 zmieni\u0142, zmieni\u0142a si\u0119 Europa \u015arodkowa, zmieni\u0142 si\u0119 w ko\u0144cu \u201ecz\u0142owiek sowiecki\u201d, kt\u00f3rego ju\u017c (chyba) nie ma, poza mentalno\u015bci\u0105 niekt\u00f3rych ludzi\u2026<\/strong><\/p>\n Ale tu, prosz\u0119 spojrze\u0107, wy\u0142ania si\u0119 jeszcze jeden wart zaznaczenia moment. Ju\u017c przy Siostro, siostro<\/em> zauwa\u017cy\u0142am, \u017ce czytelnicy-m\u0119\u017cczy\u017ani powoli ucz\u0105 si\u0119 identyfikacji z moimi bohaterkami \u2013 tak, jak my, kobiety, od zawsze identyfikowa\u0142y\u015bmy si\u0119 z m\u0119skimi bohaterami literatury \u015bwiatowej, pisanej przez m\u0119\u017cczyzn (przecie\u017c \u017cadna z czytelniczek, czytaj\u0105c Hamleta<\/em>, nie uto\u017csamia si\u0119 z Ofeli\u0105 czy Gertrud\u0105, ale z Hamletem!). Proza bezpo\u015bredniego kobiecego g\u0142osu, \u201ez pierwszej osoby\u201d \u2013 to zjawisko, w historii kultury europejskiej, stosunkowo niedawne, a na naszych wschodnioeuropejskich terenach ju\u017c w og\u00f3le m\u0142ode \u2013 w sumie jakie\u015b cztery-pi\u0119\u0107 pokole\u0144. Rozpoznanie za okre\u015bleniem \u201ekobiecego j\u0119zyka\u201d uniwersalno\u015bci do\u015bwiadczenia nie tylko \u201ekobiety\u201d, a cz\u0142owieka, kt\u00f3ry jest kobiet\u0105, poznanie \u201esiebie w Innym\u201d (Innej!) \u2013 to cecha m\u0119skiej dojrza\u0142o\u015bci, kt\u00f3r\u0105 jedynie osobistym do\u015bwiadczeniem, bez pomocy kultury, ci\u0119\u017cko jest osi\u0105gn\u0105\u0107. I w tym, \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani, jak pan m\u00f3wi, zaczynaj\u0105 rozumie\u0107 kobiety (powiedzia\u0142abym: zacz\u0119li je traktowa\u0107 powa\u017cnie, co w naszej cz\u0119\u015bci Europy naprawd\u0119 sta\u0142o si\u0119 dos\u0142ownie na oczach jednego pokolenia; na moich oczach w Ukrainie, wyrasta\u0142o pokolenie m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rzy si\u0119gali po Badania terenowe nad ukrai\u0144skim seksem<\/em>, by zrozumie\u0107 \u201edlaczego moja dziewczyna si\u0119 na mnie gniewa\u201d!) \u2013 w tym, prosz\u0119 mi uwierzy\u0107, ca\u0142a masa literatury, pisanej przez kobiety, odegra\u0142a rol\u0119 poniek\u0105d wa\u017cniejsz\u0105 ni\u017c wszystkie tragiczne wydarzenia XX-wiecznej historii! Bez \u201eg\u0142osu\u201d, udzielonego kobietom przez same kobiety, nikt nie dostrzeg\u0142by, \u017ce uda\u0142o im si\u0119 ten wiek prze\u017cy\u0107 \u2013 jak \u201enie zauwa\u017cono\u201d (zadeptano, jak iskierk\u0119, wrzucon\u0105 w s\u0142om\u0119!) dziennika Marty Hillers Kobieta w Berlinie<\/em>, gdy wydano go po raz pierwszy w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Potrzeba by\u0142o \u201erewolucji feministycznej\u201d lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych, kt\u00f3ra na Zachodzie (a po 1989 roku i na Wschodzie Europy) otworzy\u0142a drzwi kobietom do kulturalnego mainstreamu<\/em>, potrzeba by\u0142o dziesi\u0105tk\u00f3w i dziesi\u0105tk\u00f3w pierwszoplanowych, setek i tysi\u0119cy \u201edrugorz\u0119dnych\u201d autorek, by osi\u0105gn\u0105\u0107 spo\u0142eczny konsensus co do tego, \u017ce \u201ekobiety to te\u017c ludzie\u201d, i w\u0142a\u015bnie wtedy, a\u017c do lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, po wojnie na Ba\u0142kanach, przemoc seksualna, czyniona przez armi\u0119 na terytoriach okupowanych, po raz pierwszy w historii znalaz\u0142a si\u0119 w polu widzenia prawa mi\u0119dzynarodowego\u2026 Dopiero potem, w minionym dziesi\u0119cioleciu nadszed\u0142 czas na Kobiet\u0119 w Berlinie<\/em>. A jakie za nami ci\u0105gn\u0105 si\u0119 masywy \u201enieprzedyskutowanego\u201d, a okropnego, kobiecego do\u015bwiadczenia na tym w\u0142a\u015bnie \u201eniewidocznym froncie prze\u017cycia\u201d, kt\u00f3ry moja Daryna u\u015bwiadamia sobie, kiedy dowiaduje si\u0119 o swojej ci\u0105\u017cy \u2013 to wiedz\u0105 tylko kobiety, i nikt za nas tego nie wypowie.<\/p>\n Zaczynamy dopiero rozumie\u0107 to, co prze\u017cy\u0142o pokolenie naszych bab\u0107. I nawet je\u015bli kiedykolwiek, jak mi wieszczyli polscy krytycy, \u201edostan\u0119 Nobla\u201d, wiem, \u017ce nigdy w \u017cyciu nie osi\u0105gn\u0119 takiego sukcesu, jaki osi\u0105gn\u0119\u0142a moja babcia, kt\u00f3ra w wieku trzydziestu o\u015bmiu lat zosta\u0142a wdow\u0105 z czw\u00f3rk\u0105 dzieci (wszystkich m\u0119\u017cczyzn w rodzinie rozstrzelano, dziadek umar\u0142 na pocz\u0105tku Wielkiego G\u0142odu). Wszyscy prze\u017cyli, wyro\u015bli, wyedukowali si\u0119, wszystkich ocali\u0142a i od NKWD, i od gestapo, i od niemieckich ob\u0142aw \u2013 jakim\u017ce trzeba by\u0142o by\u0107 strategiem, taktykiem, ekonomist\u0105, managerem, psychologiem, ile trzeba si\u0142y woli, m\u0105dro\u015bci i mi\u0142o\u015bci, by osi\u0105gn\u0105\u0107, w absolutnie nieludzkich warunkach, to, co nam dzi\u015b wydaje si\u0119 lekkim i samym przez si\u0119 zrozumia\u0142ym! To po prostu przekracza granice wyobra\u017ani\u2026 Skala tego kobiecego \u201ecichego bohaterstwa\u201d w historii naszych, cytuj\u0105c Timothy Snydera, \u201ekrwawych ziem\u201d jest jeszcze nie wyceniona, historycy jeszcze tu \u201enie doszli\u201d. Napisa\u0142am Muzeum porzuconych sekret\u00f3w<\/em>, mi\u0119dzy innymi, jako ho\u0142d dla wszystkich anonimowych kobiet, kt\u00f3re nie mia\u0142y mo\u017cliwo\u015bci pozostawienia po sobie nawet dziennika\u2026<\/p>\n T\u0142umaczy\u0142a Ula Pieczek<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Skala […] kobiecego \u201ecichego bohaterstwa\u201d w historii naszych, cytuj\u0105c Timothy Snydera, \u201ekrwawych ziem\u201d jest jeszcze nie wyceniona, historycy jeszcze tu \u201enie doszli\u201d. Napisa\u0142am Muzeum porzuconych sekret\u00f3w<\/em>, mi\u0119dzy innymi, jako ho\u0142d dla wszystkich anonimowych kobiet, kt\u00f3re nie mia\u0142y mo\u017cliwo\u015bci pozostawienia po sobie nawet dziennika\u2026<\/p>\n","protected":false},"author":445,"featured_media":20764,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[65],"tags":[484,2812,665,2811],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[2810,2813],"yoast_head":"\n![\"Oksana](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/03\/muzeum-porzuconych-sekretow-2012.jpg\" "\\"Oksana")
<\/a>![\"Oksana](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/03\/oksana-zabuzko-angelus-2013-540x360.jpg\" "\\"Oksana")
<\/a>![\"Oksana](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/03\/oksana-zabuzko-literacka-nagroda-angelus-fot-tomasz-walkow-2013.jpg\" "\\"Oksana")
<\/a>