{"id":20865,"date":"2014-04-02T19:15:31","date_gmt":"2014-04-02T18:15:31","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=20865"},"modified":"2021-01-12T14:28:18","modified_gmt":"2021-01-12T13:28:18","slug":"zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra","title":{"rendered":"Tryumf Bohumila Hrabala"},"content":{"rendered":"

By\u0142o u nas hrabalist\u00f3w wielu i hrabalist\u00f3w wielu jest u nas \u2013 a nie chc\u0119 tu wchodzi\u0107 w \u017cadne kwasy czy w relacje. Jako pilna czytelniczka Hrabala ze sta\u017cem niemal p\u00f3\u0142wiecznym (pojedyncze opowiadania Hrabala by\u0142y drukowane w studenckim czasopi\u015bmie \u201eitd.\u201d w roku 1967), jego t\u0142umaczka (w prze\u0142o\u017conej przeze mnie biografii Hrabala pi\u00f3ra Moniki Zgustovej wpleciono wiele cytat\u00f3w z jego dzie\u0142, kt\u00f3re z braku powi\u0105zania z konkretnym tekstem sama t\u0142umaczy\u0142am, bo szperanie w dotychczasowych t\u0142umaczeniach by\u0142oby \u017cmudne, a termin naciska\u0142), a tak\u017ce jako badaczka czeskiej literatury, postaram si\u0119 cho\u0107 troch\u0119 wyj\u015b\u0107 poza tzw. op\u0142otki. Nie zrobi\u0119 bynajmniej dziury w niebie (Hrabalowskim), wska\u017c\u0119 tylko kilka nurtuj\u0105cych mnie kwestii.<\/p>\n

\"Mural<\/a>
Mural po\u015bwi\u0119cony Hrabalowi w miejscu, gdzie sta\u0142 jego dom, ul. Na Hrazi 24, czyli Na Grobli \u2013 Hrabal dodawa\u0142 \u2013 na \u201eGrobli Wieczno\u015bci\u201d, Praga (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)<\/figcaption><\/figure>\n

Czeska koncepcja \u201elamezonu\u201d<\/strong><\/p>\n

Koncepcj\u0119 \u201elamezonu\u201d \u0142\u0105czy si\u0119 w obiegowej opinii z pisarstwem V\u00e1clava Svobody Plumlovskiego (1872-1956), autora naiwnego (bardzo naiwnego), poety in situ<\/em>, kt\u00f3rego dorobek bywa przedmiotem dywagacji raczej socjologicznych czy kulturoznawczych ni\u017c literackich. Z Bohumilem Hrabalem \u2013 intelektualist\u0105 i genialnym tw\u00f3rc\u0105 \u2013 niewiele ma on jednak wsp\u00f3lnego; nigdy si\u0119 nie znali i nie spotkali, \u017cadne fakty ich nie \u0142\u0105cz\u0105. V\u00e1clava Svobod\u0119 (\u201ePlumlovsk\u00fd\u201d to nazwisko dodane od nazwy miasteczka Plumlov pod Prost\u011bjovem) nikt jako literata nie traktowa\u0142 powa\u017cnie. Jego kulawe rymowanki by\u0142y przedmiotem \u0142agodnych kpinek, obiektem jowialnego humoru, a autor zmar\u0142 w zak\u0142adzie dla ob\u0142\u0105kanych. Za rzekomy dow\u00f3d geniuszu z jego strony uznaje si\u0119 pomys\u0142 \u201elamezonu\u201d (z francuskiego la maison)<\/em>, instytucji, kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107 po\u0142\u0105czeniem ko\u015bcio\u0142a (chramu, \u015bwi\u0105tyni) z gospod\u0105 \u2013 w tej funkcji, jak\u0105 pe\u0142ni hospoda<\/em> w Czechach, czyli nieoficjalnego domu gminnego, \u015bwietlicy. Ze strony Plumlovskiego by\u0142a to jednocze\u015bnie bardzo mocna potrzeba: chodzi\u0142o mu o fizyczne istnienie takiego lokalu, aby poeta (u niego: cz\u0142owiek wyj\u0105tkowy, natchniony) nie by\u0142 pozostawiony sam sobie.<\/p>\n

W \u201elamezonie\u201d poeta go\u015bci codziennie, czuje si\u0119 tu jak w\u015br\u00f3d swoich, odprawia swoje prze\u017cywanie \u015bwiata jak rytua\u0142. D\u0105\u017cno\u015b\u0107 do zachowania tego typu przybytku przejawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w ca\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci Hrabala: u\u015bwi\u0119ca on gospod\u0119 jako miejsce sakralne, wysuwa sugesti\u0119, \u017ce ceremonia\u0142 bycia w gospodzie przypomina rytua\u0142 chrze\u015bcija\u0144skiej mszy. Blisko te\u017c st\u0105d te\u017c do Hrabalowskiej deklaracji, \u017ce ulubione rzeczy zawsze \u015bwi\u0119ci wod\u0105 \u015bwi\u0119con\u0105… \u015bwi\u0119con\u0105 przez samego siebie.<\/p>\n

Jak\u017ce wspania\u0142a jest kultura, kt\u00f3ra swym kr\u0119giem obejmuje zar\u00f3wno prowincjonalnego przyg\u0142upa, szale\u0144ca, jak i wyrafinowanego i b\u0142yskotliwego tw\u00f3rc\u0119\u2026<\/p>\n

Humor jako uniwersum <\/strong><\/p>\n

W artyku\u0142ach o czeskim humorze (nad kt\u00f3rymi moje studia przerodzi\u0107 si\u0119 mia\u0142y kiedy\u015b w ksi\u0105\u017ck\u0119) wielokrotnie natyka\u0142am si\u0119 na twierdzenie, \u017ce \u201ehumor jest najlepszym narz\u0119dziem poznania\u201d. Przewa\u017cnie opinie te dotyczy\u0142y satyry, najcz\u0119\u015bciej satyry politycznej, g\u0142\u00f3wnie chodzi\u0142o w nich o krytyk\u0119 z pozycji socjalnych, cho\u0107 czasem mog\u0142y wskazywa\u0107 na specyfik\u0119 czeskiego \u201eparadoksalnego\u201d surrealizmu. Mo\u017cna jednak to spostrze\u017cenie doprecyzowa\u0107: je\u015bli literatura jest poznaniem, to w\u0142a\u015bnie czeska literatura, cz\u0119\u015bciej ni\u017c inne, realizuje poznanie przez humor, a tak\u017ce cz\u0119\u015bciej jako literatura konstytuuje si\u0119 przez humor (nie zawsze szcz\u0119\u015bliwie).<\/p>\n

Polska kultura, w kt\u00f3rej humor ma swoje ustalone, tradycyjne miejsce, wydaje mi si\u0119 bardziej \u201ekanciasta\u201d od czeskiej, bardziej dos\u0142owna, bez przymru\u017cenia oka. Nawet kpina z topornego patosu czy demonstrowanie dystansu do wznios\u0142o\u015bci wydaj\u0105 si\u0119 ostentacyjne, drwi\u0105co-bolesne. Polscy kabareciarze roz\u015bmieszaj\u0105 publiczno\u015b\u0107, ale sami zbytnio rozbawieni nie s\u0105: sztuczne grymasy robi\u0105 w nadziei, \u017ce krzywe zwierciad\u0142o je uzasadni, nada im sens. Humor jest w naszej kulturze wyra\u017anie, ceremonialnie oddzielony od tragizmu, powagi.<\/p>\n

Natomiast w \u015bwiecie Czech\u00f3w kipi autentyczna rado\u015b\u0107, \u015bmiech, jak to si\u0119 m\u00f3wi, wychodzi z trzewi. Produkcje kabaretowe, monologi typu \u201eHyde Park\u201d r\u00f3wnie jak publiczno\u015b\u0107 ciesz\u0105 swoich autor\u00f3w i aktor\u00f3w, nawet zdolnych amator\u00f3w. Odkryciem ostatniego dziesi\u0119ciolecia sta\u0142 si\u0119 Zden\u011bk Izer, natchniony kawalarz, samorodek aktorski \u2013 z zawodu mechanik samochodowy. Z \u017cart\u00f3w, kt\u00f3re telewidzom prezentuje, naruszaj\u0105c tabu i szargaj\u0105c autorytety, trudno wy\u0142uska\u0107 co\u015b subtelniejszego (ale zdarzaj\u0105 si\u0119 pere\u0142ki \u2013 zastrzegam), u\u015bmia\u0107 si\u0119 jednak mo\u017cna, cho\u0107by si\u0119 cz\u0142owiek wstydzi\u0142, \u017ce go to a\u017c tak \u015bmieszy. Komik\u00f3w si\u0119gaj\u0105cych po \u201edrastyczne\u201d tematy nie brak te\u017c w naszych kana\u0142ach TV, ale raczej reprezentuj\u0105 oni do\u0142y gust\u00f3w, wstydliwe niziny inteligencji. W czeskiej telewizji takie programy z humorem, wzbogacone dowcipami, to nie tylko rozrywka, ale codzienny komentarz.<\/p>\n

S\u0142ynny czeski humor to co\u015b wi\u0119cej ni\u017c ozdoba ludowej proweniencji, to element \u015bwiadomo\u015bci, t\u0142o egzystencjalnego poznania, wbudowanego w widzenie \u015bwiata.<\/p>\n

J\u0119zyk Hrabala<\/strong><\/p>\n

Jak wielokrotnie stwierdzono (cho\u0107 nie zawsze skal\u0119 tego twierdzenia dostatecznie sobie u\u015bwiadamiamy), Hrabalowska proza nie jest w pe\u0142ni przet\u0142umaczalna na polski: w t\u0142umaczeniu zawsze czytelnik\u00f3w co\u015b omija. Co? Ot\u00f3\u017c to, \u017ce jej potoczno\u015b\u0107 konwersacyjna niesie ze sob\u0105 informacje, odcienie, smaczki, kt\u00f3rych polska kolokwialno\u015b\u0107 nie dopuszcza. Nasz intelektualista, \u201ewykszta\u0142ciuch\u201d, kt\u00f3ry czyta Hrabala, inaczej ni\u017c czeski reaguje na drastyczne sformu\u0142owana i gry j\u0119zykowe: np. przet\u0142umaczenie Hrabalowskiego wulgaryzmu na polski wulgaryzm nie za\u0142atwia sprawy odbioru \u015bwiata kreowanego poprzez s\u0142owo, bo u\u017cycie tego s\u0142owa \u2013 tego j\u0119zyka \u2013 nie buduje takiego \u015bwiata, jaki stworzy\u0142 pisarz. Dlatego polskich badaczy Hrabala nale\u017ca\u0142oby podzieli\u0107 na tych, kt\u00f3rzy poznawali jego utwory w oryginale, i na tych, kt\u00f3rzy zapoznawali si\u0119 z nimi tylko w polskich t\u0142umaczeniach. Najcenniejsza jest oczywi\u015bcie znajomo\u015b\u0107 obu tych \u201ewersji\u201d, bo sk\u0142ania do uog\u00f3lnie\u0144 wielce wa\u017cnych i ciekawych. Przytocz\u0119 tu refleksje pani profesor Krystyny Kardyni-Pelik\u00e1novej, polonistki, Polki osiad\u0142ej w Brnie, kt\u00f3ra trafnie to ujmuje: \u201eFascynuje mnie zw\u0142aszcza jego [Hrabala] j\u0119zyk: to p\u0142ynne przechodzenie z potocznego do literackiego i na odwr\u00f3t. Tu si\u0119 okaza\u0142 mistrzem. Odbi\u0142o si\u0119 to potem pozytywnie i na konstrukcji narratora, i w og\u00f3le instrumentacji rodzajowej jego utwor\u00f3w. Tego j\u0119zyk polski nie jest w stanie odda\u0107 w pe\u0142ni. Zbyt du\u017cy rozziew istnieje wci\u0105\u017c tutaj mi\u0119dzy kultur\u0105 wysok\u0105 i nisk\u0105. Ta ostatnia odczuwana b\u0119dzie pewnie jeszcze d\u0142ugo jako \u201ewpadka\u201d wulgarno\u015bci i raczej prowokacja estetyczna ni\u017c charakterystyka po\u015brednia \u015brodowiska, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o satysfakcji estetycznej. Czesi \u00f3w rozziew wspaniale \u0142agodz\u0105 swoim sentymentalizmem (kt\u00f3ry oni raczej widza jako swoisty romantyzm klauna, wy\u015bmiewanego nieudacznika, ale zwyci\u0119\u017caj\u0105cego w momencie swej zdawa\u0142oby si\u0119 ostatecznej kl\u0119ski)\u201d.<\/em><\/p>\n

Mo\u017ce Czesi, zw\u0142aszcza Hrabal, nas r\u00f3wnie\u017c naucz\u0105, jak sobie poradzi\u0107 z t\u0105 nieuniknion\u0105 \u201ewpadk\u0105 wulgarno\u015bci\u201d? Nie przez drwin\u0119 i szyderstwo, nie przez traktowanie jej jak s\u0142abo\u015bci, ale poprzez oswojenie, dowcipn\u0105 pob\u0142a\u017cliwo\u015b\u0107 wobec tej\u017ce wulgarno\u015bci?<\/p>\n

<\/p>\n

 <\/p>\n

Upadek nieudacznika <\/strong><\/p>\n

Monika Zgustov\u00e1, autorka wspomnianej biografii Hrabala, twierdzi, \u017ce swoj\u0105 poetyk\u0119 wyprowadzi\u0142 on z tragikomicznego spojrzenia na \u015bwiat, z przyj\u0119tej przez siebie postawy ironicznego niedowiarka, jak i z g\u0142\u0119bokiego zrozumienia dla niesta\u0142o\u015bci ludzkiej duszy. Jaka jest ludzka dusza? Co jej mo\u017cna wybaczy\u0107, a za co j\u0105 trzeba pot\u0119pi\u0107? Czy niesta\u0142o\u015b\u0107 duszy jest grzeszna? W powie\u015bci Obs\u0142ugiwa\u0142em angielskiego kr\u00f3la<\/em> Hrabal zaskakuje polskich czytelnik\u00f3w uwag\u0105, \u017ce grzechy nie istniej\u0105. Powiada te\u017c, \u017ce nie mo\u017cna nikogo kara\u0107 za to, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 w takim-a-takim roku, a ju\u017c na pewno nie s\u0105 do tego upowa\u017cnieni ludzie urodzeni w \u015bwiecie nowym. Owa powie\u015b\u0107 o nieudaczniku Janie Dzieci\u0119ciu lepiej trafia w mentalno\u015b\u0107 czesk\u0105 ni\u017c przygody Dzidziusia G\u00f3rkiewicza w mentalno\u015b\u0107 polsk\u0105; ta pierwsza dok\u0142adnie odpowiada czeskiemu rozumieniu humanizmu. Zilustrujmy to s\u0142owami fikcyjnego Czecha, J\u00e1ry Cimrmana, sparodiowanego \u201eczeskiego geniusza\u201d (przedmiotem parodii jest cz\u0119ste mistyfikowanie wizerunk\u00f3w zas\u0142u\u017conych Czech\u00f3w przez ich biograf\u00f3w). Ot\u00f3\u017c w jednym z film\u00f3w Zde\u0148ka Sv\u011br\u00e1ka i Ladislava Smoljaka rzeczony J\u00e1ra Cimrman, tym razem jako nauczyciel, na lekcji gimnastyki pokazuje dzieciom, jak powinny pokona\u0107 przeszkod\u0119: \u201ePowiadaj\u0105, \u017ceby za wszelk\u0105 cen\u0119 si\u0119 nie p\u0142aszczy\u0107. Ale ja m\u00f3wi\u0119: mo\u017cesz si\u0119 p\u0142aszczy\u0107, podpe\u0142zn\u0105\u0107… ale potem zn\u00f3w si\u0119 wyprostuj\u201d (t\u0142um. z pami\u0119ci \u2013 Z. T-L.). Taka dewiza \u017cyciowa mo\u017ce by\u0107 zbawcza w nurcie zwrot\u00f3w i \u201eprzekr\u0119t\u00f3w\u201d historii.<\/p>\n

Obs\u0142ugiwa\u0142em angielskiego kr\u00f3la<\/em> jest parabol\u0105 czeskiego, specyficznie, \u201eaksamitnie\u201d filozoficznego podej\u015bcia do historii i do cz\u0142owieka. Czesi jak my maj\u0105 swych nieugi\u0119tych, nieustraszonych bohater\u00f3w narodowych: lecz si\u0142a postawy tych\u017ce cz\u0119sto tkwi w pozornym antybohaterstwie, kt\u00f3re generuje si\u0142\u0119 ich trwania \u2013 si\u0142\u0119 uzyskan\u0105 dzi\u0119ki (inaczej ni\u017c u nas) ugi\u0119ciu si\u0119 przed przeciwno\u015bciami, zamiast nara\u017cania si\u0119 na zniszczenie przez przyboje szalej\u0105cego \u017cywio\u0142u. Takim bohaterem by\u0142 Szwejk Jaroslava Ha\u0161ka; i niedaleki od Szwejka jest Hrabalowski kelner Jan Dzieci\u0119. Mia\u0142 on kiedy\u015b \u201edzieci\u0119ce\u201d wyobra\u017cenie o \u017cyciowych celach \u2013 chcia\u0142 zdoby\u0107 pieni\u0105dze. Nazwisko ma znacz\u0105ce i w jakim\u015b sensie znacz\u0105cy jest jego zaw\u00f3d: kelner, czyli us\u0142uguj\u0105cy, kt\u00f3ry przestrze\u0144 swego ma\u0142ego luksusu buduje sobie z napiwk\u00f3w, otrzymywanych \u201ez grzeczno\u015bci\u201d, \u201ez \u0142aski\u201d lub nawet sprytnie wymuszanych na klientach. Samo us\u0142ugiwanie, czy wr\u0119cz s\u0142u\u017calczo\u015b\u0107, nie ma u Czech\u00f3w tak mocno jak u nas ujemnego odcienia. (Inna rzecz, \u017ce s\u0142uga powinien pana przechytrzy\u0107, jak to z regu\u0142y bywa w bajkach, ci\u0105gle w Czechach popularnych i prze\u017cywanych, nie tylko przez dzieci). Hrabal nie opisuje wi\u0119c sytuacji marginalnej, wyj\u0105tkowej, ale kszta\u0142tuje sytuacj\u0119 modelow\u0105, podstawow\u0105, kt\u00f3rej nadaje cechy skrajne, groteskowe, zgodnie z artystycznym przywilejem tw\u00f3rcy. Grotesk\u0119 wiedzie ku tragizmowi, co w nakr\u0119conym na podstawie tej powie\u015bci filmie Ji\u0159ego Menzla mniej si\u0119 zaznacza: tutaj groteska raczej si\u0119 wykrzywia, uegzotycznia.<\/p>\n

Powie\u015b\u0107 Obs\u0142ugiwa\u0142em<\/em> angielskiego kr\u00f3la<\/em> jest apoteoz\u0105 antybohatera \u2013 takiego, kt\u00f3ry tkwi w ka\u017cdym z nas, niezale\u017cnie od narodowo\u015bci. \u201eKto jest bez winy, niech pierwszy rzuci kamie\u0144\u201d \u2013 to biblijne zdanie powstrzymuje przed pochopno\u015bci\u0105 s\u0105d\u00f3w. Jednocze\u015bnie \u2013 s\u0105dz\u0119 \u2013 jest jedynym pouczeniem, jakie Hrabal zaczerpn\u0105\u0142 z Biblii. Wina jest przypisana ludzkiemu losowi, o czym zreszt\u0105 \u015bwiadczy cho\u0107by obyczaj spowiedzi, a literatura tej miary, co tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Hrabala, zawsze jest aktualn\u0105 spowiedzi\u0105 dokonywan\u0105 wed\u0142ug w\u0142asnych, autorskich kryteri\u00f3w i zamiar\u00f3w.<\/p>\n

A co z polsk\u0105 recepcj\u0105 Hrabala?<\/strong><\/p>\n

Czy Bohumil Hrabal by\u0142 humoryst\u0105, czy filozofem? Czy humor splata\u0142 z filozofi\u0105 i podlewa\u0142 liryzmem? Dlaczego pisarz Hrabal, jak g\u0142osi obiegowa opinia, mia\u0142by by\u0107 lepiej znany, wcze\u015bniej odkryty, bardziej ceniony w Polsce ni\u017c w Czechach? By\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce jego pisarstwo w czesk\u0105 kultur\u0119 wkomponowuje si\u0119 dok\u0142adniej ni\u017c w polsk\u0105, pasuje do niej, a mniej zaskakuje:<\/strong> jest jak Mont Blanc wobec innych formacji alpejskich (nie chodzi o wy\u017cyny jako metafor\u0119 wielko\u015bci, tylko o plastyczne wyobra\u017cenie), a nie jak Mont Blanc wyros\u0142y na r\u00f3wninie. S\u0105dz\u0119, \u017ce w Polsce bardziej ni\u017c wielko\u015b\u0107 Hrabala dostrzega si\u0119 odmieno\u015b\u0107 Hrabala, nie tylko w sferze subtelnego humoru opartego na paradoksie, bo tak\u017ce w rezygnacji pisarza z kategoryczno\u015bci w wyra\u017caniu \u015bwiata\u2026 Jego jak\u0105\u015b mi\u0119kko\u015b\u0107, zgod\u0119 na \u015bwiat, jakikolwiek by by\u0142. Hrabal, m\u00f3wi\u0105c w uproszczeniu, jest bardziej ludzki. Jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 wyra\u017ca tak\u017ce to, co upowa\u017cnia do \u0142\u0105czenia go z polskim etosem; i to \u201eludzkie oblicze\u201d \u2013 bez podzia\u0142\u00f3w na narody, na kasty, na ideologie \u2013 jest nam bli\u017csze, ni\u017c byliby\u015bmy sk\u0142onni oficjalnie przyzna\u0107.<\/p>\n

Nawi\u0105zuj\u0105c jeszcze do wy\u017cej skomentowanego w\u0105tku biblijnego, nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce co prawda istniej\u0105 obecnie w polskiej nauce tendencje do interpretowania Hrabala w \u015bwietle s\u0142\u00f3w ewangelist\u00f3w i prorok\u00f3w \u2013 czyli doszukiwania si\u0119 chrze\u015bcija\u0144skich korzeni tej tw\u00f3rczo\u015bci \u2013 to sam Hrabal, o ile w og\u00f3le \u015bwiadomie podejmowa\u0142 te tematy, to na pewno nie chcia\u0142 by\u0107 g\u0142osicielem prawd zaczerpni\u0119tych z Ewangelii. Pragn\u0105\u0142 jedynie poszerza\u0107 swoje \u201eobj\u0119cie \u015bwiata\u201d \u2013 czyli \u201ewzi\u0105\u0107 \u015bwiat w obj\u0119cia\u201d, w sensie emocjonalnym i rytualnym.<\/p>\n

Jak nie pozna\u0142am Hrabala<\/strong><\/p>\n

Dawno ju\u017c temu, w czasach pierwszej fali polskiej recepcji Hrabala, na nadba\u0142tyckim kempingu przy wieczornym sma\u017ceniu w ognisku rybki na patyku, s\u0142ucha\u0142am barwnej opowie\u015bci pewnego pana o starszej pani przyby\u0142ej z Drohobycza na tzw. ziemie zachodnie, o jej w\u0142adczym sposobie bycia, optymizmie podlanym sentymentem i \u017cywym zainteresowaniu nowo\u015bciami, zawsze przykrawanymi do tego, co by\u0142o \u201ekiedy\u015b\u201d i \u201etam\u201d, w Drohobyczu. W trakcie tej opowie\u015bci (kt\u00f3rej anegdotycznych wtr\u0119t\u00f3w ju\u017c nie pami\u0119tam) nabiera\u0142am coraz wi\u0119kszej pewno\u015bci, \u017ce ten pan opowiada… o mojej rodzonej babci! Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce rzeczywi\u015bcie: ten narrator, w dalekim stopniu, by\u0142 nawet spowinowacony ze mn\u0105. Za\u015b babcia by\u0142a postaci\u0105 na tyle malownicz\u0105, \u017ce s\u0142uchy o niej chodzi\u0142y po dalszej rodzinie i po znajomych. Na imi\u0119 mia\u0142a Wiktoria, z domu Lachowicz, i by\u0142a niezwyk\u0142\u0105 postaci\u0105, opowiadano o jej fantastycznej \u017cywotno\u015bci, \u017celaznym zdrowiu i o tym, \u017ce w ka\u017cdym towarzystwie musia\u0142a gra\u0107 pierwsze skrzypce. Sama z jej monolog\u00f3w najlepiej pami\u0119tam fraz\u0119: \u201eUmierali\u015bmy wszyscy ze \u015bmiechu…\u201d (na przyk\u0142ad kiedy wspomina\u0142a przedwojenn\u0105 biesiad\u0119 rodzinn\u0105 czy powojenne spotkania krewnych, rozproszonych po \u201eziemiach zachodnich\u201d) oraz s\u0142owa pocieszenia pod moim adresem: \u201eJa te\u017c by\u0142am brzydka, ale za m\u0105\u017c si\u0119 wyda\u0142am\u201d. Krz\u0105taj\u0105c si\u0119 przy kuchni, rzuca\u0142a uwagi: \u201eOj, dziecko, co ja si\u0119 nata\u0144czy\u0142am w \u017cyciu, nabawi\u0142am… Ciebie to chyba nie spotka\u201d. I rzeczywi\u015bcie.<\/p>\n

Kiedy w p\u00f3\u017anych latach osiemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku od docenta Otakara Barto\u0161a, praskiego polonisty, us\u0142ysza\u0142am, \u017ce Hrabal, kt\u00f3ry wieczorami przesiadywa\u0142 w piwiarni U Zlat\u00e9ho Tygra (Pod Z\u0142otym Tygrysem), pozna\u0142 opowie\u015b\u0107 o mojej drohobyckiej babci i \u017ce chce j\u0105 pozna\u0107, postanowi\u0142am babci\u0119, w\u00f3wczas przesz\u0142o dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciodwuletni\u0105, do Pragi przywie\u017a\u0107. Ale tu babcia, kt\u00f3ra zawsze serce mia\u0142a \u201ejak dzwon\u201d (dok\u0142adnie tak m\u00f3wi\u0142a, bij\u0105c si\u0119 w piersi, nie z pokory bynajmniej, ale dla symulacji efektu d\u017awi\u0119kowego) w kwietniu 1986 zmar\u0142a na zawa\u0142 serca.<\/p>\n

Uprzytomni\u0142am sobie wtedy, \u017ce babcia zawsze wydawa\u0142a mi si\u0119 potencjaln\u0105 \u201epostaci\u0105 Hrabalowsk\u0105\u201d, i \u017ce tkwi\u0142 w niej odprysk postaci legendarnego Hrabalowskiego stryja Pepina: wyobra\u017ca\u0142am sobie, \u017ce da\u0142aby si\u0119 opisa\u0107 w takiej, hrabalowskiej poetyce. Opowiada\u0142a mi np., jak w czasie wojny przewozi\u0142a na brzuchu s\u0142onin\u0119 z poddrohobyckiej wsi, wymienian\u0105 na radio. Jak za zegarek dosta\u0142a co\u015b do jedzenia u \u201eoficerszy\u201d, czyli \u017cony radzieckiego oficera (defiluj\u0105cej pono\u0107 po mie\u015bcie w nocnej koszuli). Jak j\u0105 w ko\u0144cu z rodzin\u0105 z Drohobycza wyp\u0119dzono \u2013 zabra\u0142a moj\u0105 przysz\u0142\u0105 mam\u0119, suczk\u0119 peki\u0144czyka Bajk\u0119, ksi\u0105\u017cki i maszyn\u0119 do szycia \u201eMinerwa\u201d, i pojecha\u0142y \u201ez transportem\u201d do nieznanej im cz\u0119\u015bci Polski, tej Polski powojennej.<\/p>\n

Z drohobyckich postaci, kt\u00f3rymi mog\u0142abym zaimponowa\u0107 w Pradze oczekuj\u0105cego tego spotkania Hrabalowi, pozosta\u0142a wi\u0119c moja mama Maria Janina, kt\u00f3ra tu\u017c przed wojn\u0105 zda\u0142a matur\u0119 w drohobyckim Seminarium Nauczycielskim im. Kr\u00f3lowej Jadwigi. Wszystko by\u0142o dobrze, wyj\u0105wszy dwie okoliczno\u015bci: po pierwsze Maria Janina odm\u00f3wi\u0142a wyjazdu do Pragi, t\u0142umacz\u0105c si\u0119 stanem zdrowia, z rodzinnego albumu powyrywa\u0142am wi\u0119c wszystkie zdj\u0119cia (sam album by\u0142 zbyt ci\u0119\u017cki do poci\u0105gu), t\u0142umacz\u0105c mamie, \u017ce pokazanie pisarzowi tych zdj\u0119\u0107 to potrzeba najwy\u017cszej wagi. Ale wtedy sama zapad\u0142am na zdrowiu, a mianowicie przechodzone (przeje\u017cd\u017cone mi\u0119dzy Wroc\u0142awiem a Prag\u0105) przezi\u0119bienie rozwin\u0119\u0142o si\u0119 w zapalenie p\u0142uc. Min\u0119\u0142o wi\u0119c par\u0119 miesi\u0119cy, w czasie kt\u00f3rych poznanie Mistrza Bohumila Hrabala zesz\u0142o na plan dalszy.<\/p>\n

Docent Barto\u0161 przygotowa\u0142 mnie na wizyt\u0119 U Zlat\u00e9ho Tygra: wieczorami Mistrz Hrabal g\u0142o\u015bno czyta nowe teksty, potem uko\u0142ysany piwem je gubi, rozsiewa w okolicy swego sto\u0142u, a udaj\u0105cy \u201esztamgast\u00f3w\u201d tajniacy z czechos\u0142owackiej StB (S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa), gorliwie zbieraj\u0105 pojedyncze kartki jako trofeum (licz\u0105c pewnie na premi\u0119). W roku 1988 wesp\u00f3\u0142 z odwiedzaj\u0105cym mnie bratem poszli\u015bmy do hospody U Zlat\u00e9ho Tygra w nadziei do\u0142\u0105czenia do kompanii Mistrza, ale docenta Barto\u0161a akurat wtedy nie by\u0142o. Hrabal wsta\u0142 i popatrzy\u0142 na nas, podchodz\u0105cych nie\u015bmia\u0142o do sto\u0142u, tak odpychaj\u0105co (chyba widzia\u0142 w nas potencjalnych \u201ezbieraczy kartek\u201d), \u017ce czym pr\u0119dzej wycofali\u015bmy si\u0119; nie o\u015bmieli\u0142am si\u0119 rzuci\u0107 has\u0142a: \u201eDrohobycz\u201d czy \u201eBruno Schulz\u201d (kt\u00f3rego mama zna\u0142a z widzenia). \u015aci\u015ble rzecz bior\u0105c, postanowili\u015bmy przyj\u015b\u0107 jeszcze raz, razem z docentem Barto\u0161em, ale tak\u017ce nie z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119.<\/p>\n

A wczesn\u0105 wiosn\u0105 1989, po zamieszkach w 20. rocznic\u0119 \u015bmierci Jana Palacha, praska studentka polonistyki Alena \u010cern\u00e1 przynios\u0142a mi maszynopisow\u0105 kopi\u0119 opowiadania Hrabala Kouzeln\u00e1 fl\u00e9tna<\/em> (Czarodziejski flet). Jako nowa osoba \u201ew bran\u017cy\u201d, murem siedzia\u0142am nad tlumaczeniem kilka dni i nocy; prze\u017cywa\u0142am to g\u0142\u0119boko. T\u0142umaczenie jednak zosta\u0142o w szufladzie, bo ju\u017c w nast\u0119pnej \u201ePolityce\u201d ukaza\u0142o si\u0119 t\u0142umaczenie tego opowiadania pi\u00f3ra J\u00f3zefa Waczk\u00f3wa. C\u00f3\u017c, Hrabal zawsze by\u0142 \u201enasz\u201d, nie tylko \u201em\u00f3j\u201d.<\/p>\n

 <\/p>\n

Dzi\u0119kuj\u0119 pani prof. Krystynie Kardyni-Pelik\u00e1novej za wypowied\u017a, kt\u00f3r\u0105 tu zacytowa\u0142am (z prywatnego listu), i za zgod\u0119 na jej publikacj\u0119<\/em>. Z. T-L.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Czy Bohumil Hrabal by\u0142 humoryst\u0105, czy filozofem? Czy humor splata\u0142 z filozofi\u0105 i podlewa\u0142 liryzmem? Dlaczego pisarz Hrabal, jak g\u0142osi obiegowa opinia, mia\u0142by by\u0107 lepiej znany, wcze\u015bniej odkryty, bardziej ceniony w Polsce ni\u017c w Czechach? <\/p>\n","protected":false},"author":449,"featured_media":20869,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[2824,484,665,1705,2823],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[14399],"yoast_head":"\nTryumf Bohumila Hrabala<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Bohumil Hrabal w stulecie urodzin - tekst Zofii Taraj\u0142o-Lipowskiej.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/04\/hrabal-dziela-zebrane.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/04\/hrabal-dziela-zebrane.jpg\",\"width\":817,\"height\":360,\"caption\":\"Bohumil Hrabal, \u201eDzie\u0142a zebrane\u201d, Wydawnictwo Pra\u017esk\u00e1 imaginace, lata 90. (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra\",\"name\":\"Tryumf Bohumila Hrabala\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2014-04-02T18:15:31+00:00\",\"dateModified\":\"2021-01-12T13:28:18+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/b9d1da53b05e6bc2f55bbc64c4f9e5a2\"},\"description\":\"Bohumil Hrabal w stulecie urodzin - tekst Zofii Taraj\u0142o-Lipowskiej.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Tryumf Bohumila Hrabala\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/b9d1da53b05e6bc2f55bbc64c4f9e5a2\",\"name\":\"Zofia Taraj\u0142o-Lipowska\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/zofia-tarajlo-lipowska\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Tryumf Bohumila Hrabala","description":"Bohumil Hrabal w stulecie urodzin - tekst Zofii Taraj\u0142o-Lipowskiej.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/04\/hrabal-dziela-zebrane.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/04\/hrabal-dziela-zebrane.jpg","width":817,"height":360,"caption":"Bohumil Hrabal, \u201eDzie\u0142a zebrane\u201d, Wydawnictwo Pra\u017esk\u00e1 imaginace, lata 90. (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra","name":"Tryumf Bohumila Hrabala","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra#primaryimage"},"datePublished":"2014-04-02T18:15:31+00:00","dateModified":"2021-01-12T13:28:18+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/b9d1da53b05e6bc2f55bbc64c4f9e5a2"},"description":"Bohumil Hrabal w stulecie urodzin - tekst Zofii Taraj\u0142o-Lipowskiej.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/zofia-tarajlo-lipowska-tryumf-bohumila-hrabala-odra#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Tryumf Bohumila Hrabala"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/b9d1da53b05e6bc2f55bbc64c4f9e5a2","name":"Zofia Taraj\u0142o-Lipowska","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/zofia-tarajlo-lipowska"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20865"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/449"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20865"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20865\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":49259,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20865\/revisions\/49259"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20869"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20865"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20865"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20865"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=20865"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=20865"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}