W roku 1969 Joseph Kosuth powiedzia\u0142: \u201cDzie\u0142a sztuki, kt\u00f3re powsta\u0142y po to, by powiedzie\u0107 co\u015b na temat otaczaj\u0105cego nas \u015bwiata, s\u0105 z g\u00f3ry skazane na niepowodzenie\u201d. Gatunki sztuki, kt\u00f3re rozwija\u0142y si\u0119 w latach siedemdziesi\u0105tych \u2013 minimalizm, formalizm, lub wszelkie inne, wyra\u017caj\u0105ce artystyczn\u0105 opcj\u0119, kt\u00f3ra \u201cpozwala na obiektywne studium (dzie\u0142a) z uwzgl\u0119dnieniem pozornych danych formalnych\u201d (Benjamin H.D. Buchloh) \u2013 z w\u0142asnego wyboru znalaz\u0142y si\u0119 w izolacji od spo\u0142ecze\u0144stwa i sta\u0142y si\u0119 abstrakcj\u0105 w obr\u0119bie w\u0142asnego terytorium. W takich warunkach sztuka staje si\u0119 hermetyczna, pozostaje na marginesie i dla \u015bwiata jest abstrakcj\u0105. W roku 1970 Daniel Buren mia\u0142 okre\u015bli\u0107 to w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy: \u201cWszelka sztuka ma charakter wy\u0142\u0105cznie polityczny. Dlatego te\u017c nale\u017cy zanalizowa\u0107 formalne i kulturowe granice, w obr\u0119bie kt\u00f3rych istnieje i wprowadza swe idee\u201d.<\/p>\n
Mo\u017cna by bez ko\u0144ca cytowa\u0107 fragmenty \u201cFormalizmu i historycyzmu\u201d (1977) Buchloha, gdzie w przedmowie Claude Ginz przedstawia swe uwagi na temat artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy \u201ctworzyli dla krytycznej negacji rzeczywisto\u015bci\u201d.<\/p>\n
Od pewnego czasu sztuka programowo ju\u017c pozostaje w bliskim kontakcie z rzeczywisto\u015bci\u0105. Konstruktywizm, dadaizm i naturalnie Bauhaus zak\u0142ada\u0142y, \u017ce sztuka jest w stanie zmienia\u0107 \u017cycie<\/em>, co oznacza ulepszanie<\/em> rzeczywisto\u015bci. Idea ta ma nadal swych zwolennik\u00f3w. Dowodem na to s\u0105 dzia\u0142ania (chocia\u017c, jak dot\u0105d, jedynie \u201cpozorne\u201d) Matta Mullicana; w wyobra\u017ani artysty idealne miasto zbudowane jest g\u0142\u00f3wnie wok\u00f3\u0142 hipotetycznego wsp\u00f3lnego dobra spo\u0142ecznego, opartego na warto\u015bciach moralnych. Warto przypomnie\u0107, \u017ce zaprojektowane budynki to biblioteka, stadion, a przede wszystkim wi\u0119zienie. Nie ma tam jednak domu publicznego.<\/p>\n Inne dzie\u0142a sztuki pozostaj\u0105 w bliskim zwi\u0105zku z rzeczywisto\u015bci\u0105. Hans Haacke od jakiego\u015b czasu przedstawia i krytykuje system \u201cniesprawiedliwo\u015bci\u201d na \u015bwiecie. R\u00f3wnie\u017c niekt\u00f3re prace Jenny Holzer i Barbary Kr\u00fcger z niekontrolowan\u0105 gwa\u0142towno\u015bci\u0105 wskazuj\u0105 na pewne strony rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej, zw\u0142aszcza na nadu\u017cywanie w\u0142adzy i brak r\u00f3wnouprawnienia kobiet i m\u0119\u017cczyzn. S\u0105 to tak\u017ce dzie\u0142a bazuj\u0105ce na hipotetycznym obrazie sprawiedliwego \u015bwiata. W pracach tych zawarto, z r\u00f3\u017cnym nasileniem, pot\u0119pienie i protest, chocia\u017c nigdy nie stanowi to zagro\u017cenia dla w\u0142adzy; wprost przeciwnie \u2013 dostarcza w\u0142adzy czego\u015b, z czego mo\u017ce by\u0107 dumna, jak to udowodni\u0142a Jenny Holzer w swym Pawilonie na Biennale w Wenecji. Je\u015bli mo\u017cemy pogratulowa\u0107 samym sobie w\u0142asnej niesprawiedliwo\u015bci, to wiemy dok\u0142adnie, jak dalece mo\u017cemy da\u0107 wiar\u0119 \u017c\u0105daniom stawianym przez takie przedsi\u0119wzi\u0119cia. Co wi\u0119cej, sztuka ta przedstawia jeszcze jeden \u201ctemat\u201d i d\u0105\u017c\u0105c do \u201clepszego\u201d \u015bwiata, sk\u0142ania si\u0119 jeszcze bardziej ku moralnym naukom.<\/p>\n Rozr\u00f3\u017cnienie dobra i z\u0142a opiera si\u0119 na gruncie zasad religijnych, lub, m\u00f3wi\u0105c dok\u0142adniej, na zasadach wiary i przekona\u0144. Klasycznym tego przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 cenzura w stosunku do Mapplethorpe\u2019a i Serrano, \u201cSzata\u0144skich werset\u00f3w\u201d Rushdie\u2019go, czy Jean-Louis Godarda Je Vous Salue Marie<\/em>. Problem polega chyba na tym, \u017ce ludzie pragn\u0105 widzie\u0107 sztuk\u0119 w otoczaj\u0105cej ich rzeczywisto\u015bci, a nawet troch\u0119 rzeczywisto\u015bci w sztuce, pod warunkiem, \u017ce zak\u0142ada ona sobie stworzenie lepszego \u015bwiata, kt\u00f3ry dla ka\u017cdego oznacza co\u015b zupe\u0142nie odmiennego. Ten pozorny up\u00f3r, z jakim d\u0105\u017cy si\u0119 do tego lepszego \u015bwiata, przekszta\u0142ca bunt spo\u0142eczny w motor dla sztuki, nap\u0119dzany przez dyskryminacj\u0119, niesprawiedliwo\u015b\u0107 i segregacj\u0119. Jaki\u015b czas temu w czasopi\u015bmie Galeries<\/em> Kay Larson z ironi\u0105 przytakn\u0105\u0142 temu zjawisku, pisz\u0105c o Biennale w Whitney: \u201cWyszukiwanie skaz, kt\u00f3re istniej\u0105 mi\u0119dzy \u017cyciem i sztuk\u0105, normami dotycz\u0105cymi p\u0142ci, spo\u0142ecze\u0144stwa i ras, a intymnymi, osobistymi odczuciami na temat pogwa\u0142cenia praw drugiego cz\u0142owieka to zaj\u0119cie na ca\u0142e \u017cycie\u201d. Nale\u017cy przyzna\u0107, \u017ce od pewnego czasu sztuka zajmuje si\u0119 udzielaniem porad moralnych i lekcji na temat dobra i z\u0142a. Przewijaj\u0105 si\u0119 tu wszystkie tematy \u2013 etyczne, dotycz\u0105ce problem\u00f3w p\u0142ci, dyskryminacji spo\u0142ecznej i ekologii \u2013 i tworz\u0105 nowy akademizm, kt\u00f3ry podejmuje wszelkie zagadnienia o konotacjach natury moralnej i proponuje dobro.<\/p>\n Andr\u00e9 Gide tak kiedy\u015b powiedzia\u0142:\u201c Literatura pi\u0119kna nie zawsze wyrasta z pi\u0119knych uczu\u0107\u201d. R\u00f3wnie\u017c Baudillard, w La Transparence du Mal<\/em> (1990), zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na znaczenie i zainteresowanie z\u0142\u0105<\/em> stron\u0105 cz\u0142owieka. \u201c Nieprzerwana produkcja pozytyw\u00f3w mo\u017ce mie\u0107 przera\u017caj\u0105ce skutki… Ka\u017cda struktura, kt\u00f3ra \u015bledzi, wyklucza lub naprawia swe elementy negatywne, poprzez ten ca\u0142kowity zwrot, ryzykuje katastrof\u0105…Wszystko, co d\u0105\u017cy do oczyszczenia tych element\u00f3w, na kt\u00f3rych ci\u0105\u017cy przekle\u0144stwo, podpisuje w\u0142asny wyrok \u015bmierci\u201d. W tej samej pracy, nieco dalej, autor kontynuuje: \u201c\u015awiat jest tak bardzo pe\u0142en uczu\u0107 pozytywnych, naiwnego sentymentalizmu i kanonicznej pr\u00f3\u017cno\u015bci, \u017ce ironia i szyderstwo, subiektywna energia z\u0142a, zostaj\u0105 coraz bardziej pozbawione si\u0142y…. W takim stanie rzeczy jakikolwiek ruch o charakterze nieco tylko negatywnym b\u0119dzie musia\u0142 by\u0107 utrzymywany w tajemnicy. Ju\u017c teraz ma\u0142a, ironiczna aluzja jest cz\u0119sto niezrozumia\u0142a. Wkr\u00f3tce oka\u017ce si\u0119, \u017ce wyra\u017canie w\u0142asnych zastrze\u017ce\u0144 b\u0119dzie niemo\u017cliwe\u201d.<\/p>\n W istocie to w\u0142a\u015bnie warstwa \u201cpobo\u017cnego \u017cyczenia\u201d przykrywa prawdziw\u0105 hipokryzj\u0119. Dobre intencje sprawiaj\u0105, \u017ce wszystko odbywa si\u0119 legalnie, z czego Jeff Koons i firma Benetton doskonale zdaj\u0105 sobie spraw\u0119. W imi\u0119 dobra i mi\u0142o\u015bci (a tak\u017ce promowania w\u0142asnej osoby) Koons wyst\u0105pi\u0142 ze swym Made in Heaven (wyprodukowane w niebie). Natomiast Benetton, w celu zademonstrowania swego sprzeciwu wobec wszelkich form dyskryminacji, rozpoczyna now\u0105 kampani\u0119 reklamow\u0105 z ofiarami AIDS.<\/p>\n <\/p>\n W obu przypadkach liczy si\u0119 tylko skandalizuj\u0105cy aspekt ca\u0142ej sprawy, bowiem tylko to jest zauwa\u017calne. Strona moralna obu przyk\u0142ad\u00f3w i wielu innych \u2013 lista nie ma ko\u0144ca i z pewno\u015bci\u0105 znalaz\u0142aby si\u0119 na niej wystawa anatomiczna Matthew Barneya \u2013 mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 jako ostrze\u017cenie dla potencjalnego przemys\u0142u \u201cskandali\u201d, jedynego skutecznego no\u015bnika reklamy.<\/p>\n Moralny zakres dzia\u0142a\u0144 Koonsa i firmy Benetton, podobnie jak wi\u0119kszo\u015bci artyst\u00f3w \u201czaanga\u017cowanych\u201d, zdaje si\u0119 mie\u0107 co\u015b wsp\u00f3lnego z b\u0142\u0119dami \u015aredniowiecza, kiedy to klasy wy\u017csze \u201ckupowa\u0142y\u201d ksi\u0119\u017cy, by zachowa\u0107 presti\u017c. Odnosi si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce sztuka usi\u0142uje odpokutowa\u0107 swe luksusowe \u017cycie w latach osiemdziesi\u0105tych i z powrotem \u201cwkupi\u0107 si\u0119 w \u0142aski\u201d. W\u0142a\u015bnie to zagadnienie jest tematem ostatecznej pracy Nathalie Heinich, m\u0142odej specjalistki w dziedzinie socjologii, Van Gogh, antropologie de l\u2019admiration<\/em> (Van Gogh, antropologia podziwu). Autorka przedstawia hipotez\u0119, \u017ce obecnie niebywa\u0142a popularno\u015b\u0107 artysty spowodowana jest przede wszystkim zbiorowym pragnieniem \u201cuzyskania przebaczenia za niedostrze\u017cenie go w odpowiednim czasie\u201d. Wyja\u015bnia, \u017ce w przypadku Van Gogha mit niedocenianych artyst\u00f3w jest wielk\u0105 pomy\u0142k\u0105. Cieszy\u0142 si\u0119 bowiem znaczn\u0105 popularno\u015bci\u0105 i tylko wczesna \u015bmier\u0107 nie pozwoli\u0142a mu kontynuowa\u0107 kariery i osi\u0105gn\u0105\u0107 pozycji zas\u0142u\u017conego artysty za \u017cycia. Sztuka, kt\u00f3ra obecnie zajmuje si\u0119 ewangelizacj\u0105 na olbrzymi\u0105 skal\u0119, nigdy nie zajmuje si\u0119 zagadnieniem skuteczno\u015bci, bowiem najcz\u0119\u015bciej jest to tylko \u201cszlachetny pretekst\u201d.<\/p>\n Bardziej niepokoi jednak przera\u017cenie wywo\u0142ane tw\u00f3rczo\u015bci\u0105, kt\u00f3ra nie chce s\u0142ucha\u0107 rad, nie zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad ich wag\u0105. Je\u017celi American Psycho (Psychoza Ameryki) Breta Eastona Ellisa wywo\u0142a\u0142a publiczny skandal (francuski wydawca autora nadal odmawia zezwolenia na t\u0142umaczenie ksi\u0105\u017cki, a sta\u0142y t\u0142umacz autora wyjawi\u0142 przez telefon, \u017ce ksi\u0105\u017cka jest \u201cplugawa\u201d), to dlatego, \u017ce czyny opisanego wielokrotnego mordercy s\u0105 po prostu pokazane<\/em>. Czytelnik ani przez chwil\u0119 nie odnosi wra\u017cenia, \u017ce autor pot\u0119pia z\u0142oczy\u0144c\u0119 (kt\u00f3ry nigdy nie zosta\u0142 aresztowany przez policj\u0119).<\/p>\n W przypadku Jamesa Ellroya kolejne morderstwa pokazywane s\u0105 tak samo, jak to dzieje si\u0119 w opowiadaniach \u2013 s\u0105 ods\u0142aniane stopniowo, na przek\u00f3r policji. Dobry: Ellroy. Z\u0142y: Ellis. Mo\u017cna doszuka\u0107 si\u0119 tu pewnych podobie\u0144stw do sztuki; arty\u015bci, kt\u00f3rzy poruszaj\u0105 problemy \u201cwielkiej wagi\u201d bez wydawania s\u0105d\u00f3w staj\u0105 si\u0119 natychmiast podejrzani. I tak, w zakresie problem\u00f3w rasowych, dobrym charakterem jest Ren\u00e9e Green, a z\u0142ym \u2013 Pruitt Early. Green opiera swe wywody na temat dyskryminacji na solidnych naukowych, historycznych i kulturowych podstawach z wiar\u0105 nauczyciela. Pruitt Early pokazuje proste fakty z dziedziny kultury, bez wyci\u0105gania oczywistych wniosk\u00f3w. Mo\u017cna wi\u0119c zrozumie\u0107, \u017ce wspania\u0142a dwuznaczno\u015b\u0107 prac Larry Clarka tak samo wprowadza zamieszenie w\u015br\u00f3d maj\u0105cej szlachetne intencje publiczno\u015bci.<\/p>\n To \u201czobowi\u0105zanie moralne\u201d wprowadzi\u0142o absolutne zamieszanie. W rezultacie, Shopping Bags<\/em> (Torby na zakupy) Sylvie Fleury (artystka, jak sama twierdzi, zdecydowanie nie jest zainteresowana ruchem feministycznym) zosta\u0142y odebrane jako obraz degradacji kobiet, chocia\u017c praca ta ma zupe\u0142nie inne odniesienia. Je\u017celi wi\u0119c musimy odnale\u017a\u0107 w dziele sztuki jak\u0105\u015b ide\u0119, to niech to ju\u017c b\u0119dzie odniesienie do klasy \u015bredniej i to wszystko. W Les lettres francaises<\/em>, Philippe Sollers tak ostatnio wyrazi\u0142a si\u0119 o C\u00e9line: \u201cGdybym musia\u0142a wyda\u0107 ostateczn\u0105 opini\u0119, to powiedzia\u0142abym, \u017ce nale\u017cy pogardza\u0107 wszystkimi pisarzami. I tak mo\u017cna by zako\u0144czy\u0107 ca\u0142\u0105 spraw\u0119. I na \u015bwiecie b\u0119d\u0105 sami dobrzy ludzie, z wyj\u0105tkiem pogardzanyh pisarzy. W ten w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b nara\u017camy si\u0119 na hipokryzj\u0119, w kt\u00f3rej nurzamy si\u0119 bez przerwy w \u015bwiecie, gdzie dobra materialne rz\u0105dz\u0105 i okre\u015blaj\u0105 pozytywny charakter post\u0119powania\u201d.<\/p>\n Na szcz\u0119\u015bcie w tej sytuacji prawdziwa, czytaj: dyskretna, inteligencja widoczna jest w pracach niekt\u00f3rych artyst\u00f3w. Rysunki Lily van der Stokker, na przyk\u0142ad, mo\u017cna podzieli\u0107 na dwie kategorie: prace \u201cnegatywne\u201d, ubarwione s\u0142owami takimi, jak \u201cz\u0142y\u201d i \u201csmutny\u201d, oraz \u201cpozytywne\u201d, pe\u0142ne odniesie\u0144 do \u201cdobra\u201d, \u201cprzyja\u017ani\u201d i \u201cmi\u0142o\u015bci\u201d. Nie musimy podkre\u015bla\u0107, \u017ce dzisiaj artystka przedstawia tylko prace \u201cpozytywne\u201d i nie pisze ju\u017c \u201cg\u00f3wno! sztuka nie \u017cyje\u201d i tym podobne. Pruderyjny New York Times<\/em> pisz\u0105c o artystce zacytowa\u0142 jedynie \u201csztuka nie \u017cyje\u201d. Dawno min\u0119\u0142y czasy biednych artyst\u00f3w, \u017cebrz\u0105cych o kawa\u0142ek chleba. Mamy teraz kwiaty i przyjemne formy w pastelowych kolorach.<\/p>\n Praca holenderskiego artysty, Ren\u00e9e Koola, zatytu\u0142owana \u201cOto sekret lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych: szukaj warto\u015bci pozytywnych\u201d to zwyk\u0142y \u0142a\u0144cuszek, taki, jakie robi si\u0119 ze srebra lub z\u0142ota, tyle, \u017ce drewniany. Sama praca stawia ten pseudo-manifest na w\u0142a\u015bciwym miejscu: przedmiotu o charakterze dekoracyjnym. I Ren\u00e9e Kool ma racj\u0119! Ka\u017cdego dnia mamy coraz wi\u0119cej ludzi my\u015bl\u0105cych pozytywnie.<\/p>\n Eric Troncy jest krytykiem i kuratorem, mieszkaj\u0105cym na sta\u0142e w Pary\u017cu. Tekst udost\u0119pniony za zgod\u0105 Flash Art Polskie Wydanie (Artyku\u0142 z numeru 4\/1994)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W roku 1969 Joseph Kosuth powiedzia\u0142: \u201cDzie\u0142a sztuki, kt\u00f3re powsta\u0142y po to, by powiedzie\u0107 co\u015b na temat otaczaj\u0105cego nas \u015bwiata, s\u0105 z g\u00f3ry skazane na niepowodzenie\u201d. Gatunki sztuki, kt\u00f3re rozwija\u0142y si\u0119 w latach siedemdziesi\u0105tych \u2013 minimalizm, formalizm, lub wszelkie inne, wyra\u017caj\u0105ce artystyczn\u0105 opcj\u0119, kt\u00f3ra \u201cpozwala na obiektywne studium (dzie\u0142a) z uwzgl\u0119dnieniem pozornych danych formalnych\u201d<\/p>\n","protected":false},"author":105,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[7286,849],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[996],"yoast_head":"\n
\nT\u0142umaczy\u0142a z angielskiego Ma\u0142gorzata S\u0105gin-Urbanik.<\/em><\/p>\n