{"id":22931,"date":"2014-06-30T09:00:23","date_gmt":"2014-06-30T08:00:23","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=22931"},"modified":"2021-01-12T14:21:09","modified_gmt":"2021-01-12T13:21:09","slug":"rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany","title":{"rendered":"Czasotrwanie. Moda na Gilles\u2019a Deleuze\u2019a"},"content":{"rendered":"<p>W zaskakuj\u0105cy spos\u00f3b wr\u00f3ci\u0142a moda na Gilles\u2019a Deleuze\u2019a. Dzi\u015b chyba \u017caden teoretyk kina nie jest tak ch\u0119tnie cytowany jak ten francuski filozof, kt\u00f3ry rozwa\u017cania nad filmem wkomponowa\u0142 w interdyscyplinarn\u0105 i wysoce oryginaln\u0105 koncepcj\u0119 \u2013 niekiedy podsumowywan\u0105 has\u0142em empiryzmu transcendentalnego. Idea k\u0142\u0105cza, metoda schizoanalizy, moc deterytorializacji, termin \u201ekino: obraz-czas\u201d \u2013 Deleuze wprowadzi\u0142 do s\u0142ownika wiele fundamentalnych dla wsp\u00f3\u0142czesnej humanistyki poj\u0119\u0107. Na gruncie teorii kina dokona\u0142 g\u0142\u0119boko inspiruj\u0105cej syntezy filmowego modernizmu: tych tendencji kina autorskiego, kt\u00f3re eksponowa\u0142y czas \u2013 fenomen w pe\u0142ni uwolniony od ruchu, i subiektywizm \u2013 ujawniaj\u0105cy niezwyk\u0142\u0105 wolno\u015b\u0107 podmiotu. Deleuze postawi\u0142 sobie za cel podsumowa\u0107 kino artystyczne czas\u00f3w nowej fali i kontestacji (pisa\u0142 sw\u0105 najwa\u017cniejsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 w po\u0142owie lat 80.), znajduj\u0105c w tym tak r\u00f3\u017cnorodnym okresie \u015bwiatopogl\u0105dow\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119. Nie spodziewa\u0142 si\u0119, \u017ce w istocie swymi koncepcjami anonsowa\u0142 specyfik\u0119 filmu wsp\u00f3\u0142czesnego, czyni\u0105c to w stopniu niepor\u00f3wnywalnym z kimkolwiek innym.<\/p>\n<figure id=\"attachment_22939\" aria-describedby=\"caption-attachment-22939\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\/attachment\/22939\" rel=\"attachment wp-att-22939\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-22939\" title=\"\u201eMulholland Drive\u201d, re\u017c. David Lynch, 2001, The Kobal Collection (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/mulholland-drive-the-kobal-collection-540x360.jpg\" alt=\"\u201eMulholland Drive\u201d, re\u017c. David Lynch, 2001, The Kobal Collection (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" width=\"540\" height=\"360\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/mulholland-drive-the-kobal-collection-540x360.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/mulholland-drive-the-kobal-collection-576x384.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/mulholland-drive-the-kobal-collection.jpg 900w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-22939\" class=\"wp-caption-text\">\u201eMulholland Drive\u201d, re\u017c. David Lynch, 2001, The Kobal Collection (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Zapewne z tego w\u0142a\u015bnie wynika dzisiejsza popularno\u015b\u0107 Deleuze\u2019a, kt\u00f3rego mo\u017cna uzna\u0107 za patrona zar\u00f3wno mainstreamowej narracji patologicznej (opisywanej w poprzednim numerze \u201eEKRAN\u00f3w\u201d przez Jacka Ostaszewskiego), puzzle films (analizowanych w\u00f3wczas przez Barbar\u0119 Szczeka\u0142\u0119), jak i Slow Cinema (zjawiska przywo\u0142ywanego w numerze 17. \u201eEKRAN\u00f3w\u201d przez Mi\u0142osza Stelmacha). O \u017cadnym z wymienionych przez autor\u00f3w filmie Deleuze nie pisa\u0142, zmar\u0142 w 1995 roku, a zatem w chwili, gdy jego koncepcja kina: obrazu-czasu odnawia\u0142a si\u0119 z ca\u0142\u0105 moc\u0105, niespotykan\u0105 nawet w dobie Alaina Resnais\u2019go, Michelangela Antonioniego i Roberta Rosselliniego \u2013 re\u017cyser\u00f3w szczeg\u00f3lnie wyr\u00f3\u017cnianych przez francuskiego my\u015bliciela. Dzi\u015b Deleuze\u2019a si\u0119 cytuje, reinterpretuje, tematyzuje podczas konferencji naukowych i obiera za bohatera monografii lub dzie\u0142 zbiorowych. Wydana niedawno w j\u0119zyku polskim jego fundamentalna praca <em>Kino 1. Obraz-ruch, 2. Obraz-czas<\/em> (w przek\u0142adzie Janusza Marga\u0144skiego [S\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2008]) to nie\u0142atwa lektura, mog\u0105ca jednak wzbudzi\u0107 w niejednym czytelniku autentyczny podziw.<\/p>\n<div id='gallery-1' class='gallery galleryid-22931 gallery-columns-4 gallery-size-thumbnail'><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\/attachment\/22936'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/drzewo-zycia-the-kobal-collection-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\u201eDrzewo \u017cycia\u201d, re\u017c. Terrence Malick, 2011, The Kobal Collection (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-22936\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-22936'>\n\t\t\t\t\u201eDrzewo \u017cycia\u201d, re\u017c. Terrence Malick, 2011, The Kobal Collection (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\/attachment\/22939'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/mulholland-drive-the-kobal-collection-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\u201eMulholland Drive\u201d, re\u017c. David Lynch, 2001, The Kobal Collection (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-22939\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-22939'>\n\t\t\t\t\u201eMulholland Drive\u201d, re\u017c. David Lynch, 2001, The Kobal Collection (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\/alain-resnais-muriel'><img width=\"400\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel-400x240.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\u201eMuriel\u201d, re\u017c. Alain Resnais, 1963 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-22935\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-22935'>\n\t\t\t\t\u201eMuriel\u201d, re\u017c. Alain Resnais, 1963 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\/gilles-deleuze'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/gilles-deleuze-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Gilles Deleuze (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-22938\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-22938'>\n\t\t\t\tGilles Deleuze (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n<p><strong>W stron\u0119 subiektywizmu<\/strong><\/p>\n<p>Dla Gilles\u2019a Deleuze\u2019a film modernistyczny (czyli autorskie kino z lat 1955\u20131975) sta\u0142 si\u0119 naturaln\u0105 konsekwencj\u0105 i zwie\u0144czeniem kina klasycznego, a tym si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0142 od swego poprzednika, \u017ce w miejsce ruchu, dzia\u0142ania oraz logiki przyczyny i skutku akcentowa\u0142 trwanie, kontemplacj\u0119 i intensywny ogl\u0105d rzeczy. Tym samym wyzwala\u0142 na ekranie swobodnie percypowany czas i naturalny przep\u0142yw my\u015bli, dla kt\u00f3rych kszta\u0142towano r\u00f3\u017cnorodne formy narracji subiektywnej. Dzi\u0119ki tym zabiegom kino ostatecznie wyrwa\u0142o si\u0119 z obj\u0119\u0107 realizmu i mimetyzmu, a eliminacja b\u0105d\u017a redukcja proces\u00f3w fizykalnych (w tym zw\u0142aszcza motoryki bohater\u00f3w) u\u0142atwi\u0142a eksploracj\u0119 zagadnie\u0144 o charakterze psychologicznym, duchowym, ontologicznym i epistemologicznym na niepor\u00f3wnywanie g\u0142\u0119bszym ni\u017c wcze\u015bniej poziomie. Deleuze pisa\u0142: \u201eSytuacja czysto d\u017awi\u0119kowa i optyczna [naturalna dla kina obrazu-czasu \u2013 przyp. R.S.] nie przechodzi w akcj\u0119 ani nie jest przez akcj\u0119 wywo\u0142ywana (\u2026). Pozwala nam uchwyci\u0107 co\u015b niedopuszczalnego, co\u015b niezno\u015bnego (\u2026), co odt\u0105d przerasta zdolno\u015bci sensoryczno-motoryczne [typowe z kolei dla kina obrazu-ruchu \u2013 przyp. R.S.]\u201d (Deleuze, s. 245).<\/p>\n<p>Podstawow\u0105 antynomi\u0105 teorii Deleuze\u2019a sta\u0142 si\u0119 wi\u0119c podzia\u0142 na kino obraz-ruch i kino obraz-czas. Ten pierwszy wariant dominowa\u0142 przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 i charakteryzowa\u0142 si\u0119 pe\u0142nym podporz\u0105dkowaniem warstwy temporalnej filmu (kluczowej w koncepcjach francuskiego my\u015bliciela) ruchowi i przestrzeni, a w konsekwencji \u2013 samej akcji dzie\u0142a. Fabu\u0142a poszczeg\u00f3lnych film\u00f3w zmierza\u0142a zatem od wydarzenia do wydarzenia, bohater warunkowany by\u0142 przez zewn\u0119trzne bod\u017ace, a obiektywny tryb opowiadania utrwala\u0142 logik\u0119 ci\u0105g\u0142o\u015bci czasoprzestrzennej. Oczywi\u015bcie kino obraz-ruch nie znik\u0142o wraz z pojawieniem si\u0119 w\u0142oskiego neorealizmu i francuskiej Nowej Fali. Wci\u0105\u017c dominuje w mainstreamie, serialach telewizyjnych i klasycznych formach opowiadania. Bohaterowie tego typu kina maj\u0105 jedno podstawowe zadanie: dzia\u0142a\u0107, podejmowa\u0107 decyzje, pr\u00f3bowa\u0107 osi\u0105ga\u0107 bli\u017csze i dalsze cele, a tak\u017ce wchodzi\u0107 w relacje z innymi bohaterami. Psychologia jest oparta na stereotypowych reprezentacjach, emocje s\u0105 warunkowane przez konwencje aktorskiej ekspresji, elipsa czasoprzestrzenna zostaje wprowadzona w spos\u00f3b jasny dla widza, a podstawow\u0105 energi\u0105 filmu jest ruch, podporz\u0105dkowuj\u0105cy sobie wt\u00f3rny wobec niego czas.<\/p>\n<figure id=\"attachment_22938\" aria-describedby=\"caption-attachment-22938\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\/gilles-deleuze\" rel=\"attachment wp-att-22938\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-22938\" title=\"Gilles Deleuze (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/gilles-deleuze-540x474.jpg\" alt=\"Gilles Deleuze (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" width=\"540\" height=\"474\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/gilles-deleuze-540x474.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/gilles-deleuze-900x791.jpg 900w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/gilles-deleuze-576x506.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/gilles-deleuze.jpg 960w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-22938\" class=\"wp-caption-text\">Gilles Deleuze (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Ju\u017c w\u00f3wczas pojawia\u0142y si\u0119 jednak utwory antycypuj\u0105ce zmiany. Deleuze z atencj\u0105 odnosi\u0142 si\u0119 cho\u0107by do <em>Obywatela Kane\u2019a<\/em> (1941, O. Welles) i pisa\u0142 o nim jako o \u201epierwszym wielkim filmie kina, kt\u00f3rego tematem jest czas\u201d (Deleuze, s. 324) i mg\u0142awicowe obrazy-wspomnienia. W tym nowoczesnym wariancie narracji przedstawione na ekranie zdarzenia nie musia\u0142y by\u0107 kontrolowane przez logik\u0119 otaczaj\u0105cych nas fizykalnych zale\u017cno\u015bci, ale przez procesy mentalne, aktualizowane w ka\u017cdorazowo odmiennym do\u015bwiadczeniu subiektywnego. Kino modernistyczne (kt\u00f3re Welles wraz z kinem czarnym i neorealizmem zapowiedzia\u0142) nie by\u0142o wi\u0119c przed\u0142u\u017ceniem klasycznej formy opowiadania, lecz reprezentacj\u0105 my\u015bli, fantazmat\u00f3w, wspomnie\u0144 lub sn\u00f3w, a typowy dla tradycyjnego kina czas historyczny przekszta\u0142ca\u0142 si\u0119 w czas transcendentny, czyli czas zwi\u0105zk\u00f3w mentalnych.<\/p>\n<p>Pomocne by\u0142y w tym procesie: zmiana na p\u0142aszczy\u017anie filmowej dramaturgii, spopularyzowanie nowych technik i zabieg\u00f3w operatorskich, rozbudowanie p\u0142aszczyzny akustycznej filmu i eksperymentowanie z wielopoziomow\u0105 narracj\u0105, a tak\u017ce rozmycie granic mi\u0119dzy trybem obiektywnym a subiektywnym opowiadania. Ewolucja ta okaza\u0142a si\u0119 wa\u017cna dlatego, \u017ce film modernistyczny nie opisywa\u0142 ju\u017c tylko \u015bwiata realnego i fizycznego, lecz nasze my\u015blenie-w-\u015bwiecie. Za przyk\u0142ad Deleuze podawa\u0142 ch\u0119tnie ewolucj\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci Roberta Rosselliniego, kt\u00f3ry jeszcze w latach 40. realizowa\u0142 realistyczne filmy o bohaterach w\u0142oskiego ruchu oporu (jak <em>Rzym, miasto otwarte<\/em> [1945]), by ju\u017c kilka lat p\u00f3\u017aniej tworzy\u0107 swobodne dramaturgicznie dzie\u0142a eksploruj\u0105ce emocje zawieszonych w pasywnej w\u0119dr\u00f3wce bohater\u00f3w (jak <em>Podr\u00f3\u017c do W\u0142och<\/em> [1954]). Od tych film\u00f3w do rewolucyjnych utwor\u00f3w Antonioniego i Resnais\u2019go b\u0119dzie ju\u017c tylko krok.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Deleuze uwa\u017ca\u0142, \u017ce te jawi\u0105ce si\u0119 na ekranie obrazy (warunkowane przez odczucia i my\u015bli bohatera) stawa\u0142y si\u0119 kwintesencj\u0105 obrazu-czasu, czyst\u0105 sytuacj\u0105 optyczno-d\u017awi\u0119kow\u0105 \u2013 nie za\u015b, jak w kinie obrazu-ruchu, sytuacj\u0105 sensoryczno-motoryczn\u0105 (a wi\u0119c zwi\u0105zan\u0105 z fizykalnymi i empirycznymi zdolno\u015bciami cz\u0142owieka). Francuski filozof pisa\u0142: \u201ePrzestrzenie te charakteryzuje w\u0142a\u015bnie to, \u017ce nie da si\u0119 w prosty, przestrzenny spos\u00f3b wyja\u015bni\u0107 ich natury. Implikuj\u0105 one nielokalizowane relacje. S\u0105 to bezpo\u015brednie prezentacje czasu. Nie mamy ju\u017c po\u015bredniego obrazu-czasu wywodz\u0105cego si\u0119 z ruchu, tylko bezpo\u015bredni obraz-czas, z kt\u00f3rego wyp\u0142ywa ruch. Nie mamy ju\u017c czasu chronologicznego, kt\u00f3ry mo\u017ce zosta\u0107 uniewa\u017cniony przez ruchy anormalne i przygodne; mamy chroniczny czas niechronologiczny, kt\u00f3ry z konieczno\u015bci wytwarza ruchy \u00abnienormalne\u00bb, w gruncie rzeczy \u00abfa\u0142szywe\u00bb (Deleuze, s. 354)\u201d.<\/p>\n<figure id=\"attachment_22936\" aria-describedby=\"caption-attachment-22936\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\/attachment\/22936\" rel=\"attachment wp-att-22936\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-22936\" title=\"\u201eDrzewo \u017cycia\u201d, re\u017c. Terrence Malick, 2011, The Kobal Collection (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/drzewo-zycia-the-kobal-collection-540x360.jpg\" alt=\"\u201eDrzewo \u017cycia\u201d, re\u017c. Terrence Malick, 2011, The Kobal Collection (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" width=\"540\" height=\"360\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/drzewo-zycia-the-kobal-collection-540x360.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/drzewo-zycia-the-kobal-collection-576x384.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/drzewo-zycia-the-kobal-collection.jpg 900w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-22936\" class=\"wp-caption-text\">\u201eDrzewo \u017cycia\u201d, re\u017c. Terrence Malick, 2011, The Kobal Collection (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Dla Deleuze\u2019a istot\u0105 kina modernistycznego jest wi\u0119c owa falsyfikacja narracji, dzi\u0119ki kt\u00f3rej wszelkie aberracje czasu (naturalne dla pracy pami\u0119ci, zsubiektywizowanych proces\u00f3w wspominania, zapominania lub zwyk\u0142ego percypowania zdarze\u0144), cho\u0107 nie przecz\u0105 samemu ruchowi, to podporz\u0105dkowuj\u0105 go sobie. A \u015bci\u015blej: pozwalaj\u0105 mu emanowa\u0107 w spos\u00f3b podleg\u0142y logice czasu, nie za\u015b sensoryczno-motorycznych zale\u017cno\u015bci typowych dla kina obrazu-ruchu. Dzi\u015b na ekranach polskich kin kr\u00f3luje film <em>Pod Mocnym Anio\u0142em<\/em> (2014, W. Smarzowski), w kt\u00f3rym wielkie wra\u017cenie wywo\u0142uj\u0105 deliryczne stany g\u0142\u00f3wnego bohatera: czasoprzestrze\u0144 uleg\u0142a w tych scenach scaleniu, wyzwoli\u0142a si\u0119 z klasycznych form przedstawiania, chronologia i logika nast\u0119pstwa miejsc uleg\u0142a zawieszeniu. I cho\u0107 akurat w tym wypadku przyczyna narracyjnych dzia\u0142a\u0144 jest jasna i wi\u0105\u017ce si\u0119 z rekonstrukcj\u0105 dozna\u0144 bohatera-alkoholika (nie jest wi\u0119c nieuchwytn\u0105 energi\u0105 \u015bwiata), to zarazem znakomicie pokazuje narz\u0119dzia, jakimi pos\u0142uguje si\u0119 kino obrazu-czasu.<\/p>\n<p>Warto przy tym zaznaczy\u0107, \u017ce niekoniecznie ten model kina musia\u0142 prowadzi\u0107 re\u017cyser\u00f3w do filmowego kreacjonizmu i narracyjnej ornamentyki (jak wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w eksperymentuj\u0105cych z czasem filmach Christophera Nolana i Davida Lyncha). Poetyka Michelangela Antonioniego lub Roberta Bressona (a dzi\u015b Lisandra Alonsa lub Lava Diaza) dowiod\u0142a przecie\u017c, \u017ce intensywnego wnikni\u0119cia w wewn\u0119trzne odczucia bohatera mo\u017cna dokona\u0107 poprzez precyzyjn\u0105 reprodukcj\u0119 zewn\u0119trznej p\u0142aszczyzny rzeczywisto\u015bci. Minimalizm, oszcz\u0119dno\u015b\u0107 formy, wykorzystywanie metonimii zamiast metafor pozwala\u0142o przekroczy\u0107 klasyczne tryby filmowego realizmu i stworzy\u0107 w\u0142asne konfiguracje kina obrazu-czasu \u2013 co stanie si\u0119 zreszt\u0105 motorem nap\u0119dowym minimalistycznego Slow Cinema.<\/p>\n<p><strong>Przechadzki z mistrzami<\/strong><\/p>\n<p>Niemniej film epoki modernizmu (od noir po kontestacj\u0119) dekonstruowa\u0142 klisze gatunkowe, kompromitowa\u0142 mity, zaprzecza\u0142 teleologiczno\u015bci w\u0105tk\u00f3w i obni\u017ca\u0142 emocjonaln\u0105 identyfikacj\u0119 widza z protagonist\u0105. Wprowadza\u0142 kino w przestrze\u0144 refleksji filozoficznej, znajduj\u0105c w gwa\u0142townie rozwijanych formach narracyjnych pojemn\u0105 gramatyk\u0119 opisu. Deleuze na potwierdzenie swych tez przywo\u0142ywa\u0142 dzie\u0142a wielu tw\u00f3rc\u00f3w \u2013 opr\u00f3cz wymienionych: Jacques\u2019a Rivette\u2019a, Jeana-Luca Godarda, Carla Theodora Dreyera i innych. Pi\u0119kno i niezwyk\u0142o\u015b\u0107 propozycji Deleuze\u2019a zawiera si\u0119 przecie\u017c w zaproponowanej przez niego formie opisu: rozproszonej, literackiej, faluj\u0105cej, opartej na skojarzeniach i repetycji my\u015bli, kt\u00f3re, rozwijane w rozrzuconych po tek\u015bcie dygresjach, rozszerza\u0142y sw\u0105 pierwotn\u0105 znaczeniowo\u015b\u0107 o kunsztowne synonimy i metonimie (rzadziej metafory).<\/p>\n<p>Jak\u017ce bliska jest dynamika Deleuzja\u0144skiego opisu samej formie modernistycznego kina. Dlatego trudno m\u00f3wi\u0107 w wypadku jego teorii o analizie styl\u00f3w poszczeg\u00f3lnych re\u017cyser\u00f3w, o matematycznej precyzji wypowiadanych o nich s\u0105d\u00f3w, lecz raczej o przechadzce, spacerze z filmowcami, o ucinaniu sobie z nimi ulotnych i kr\u00f3tkotrwa\u0142ych pogaw\u0119dek. Wy\u0142ania si\u0119 z nich ka\u017cdorazowo re\u017cyser-filozof (jest nim \u2013 jak twierdzi pod koniec swego dzie\u0142a Deleuze \u2013 zar\u00f3wno Howard Hawks, jak i Jean-Luc Godard). Re\u017cyser, kt\u00f3ry intuicj\u0105 lub intelektem dociera do tego rodzaju refleksji, jakie stanowi\u0142y istot\u0119 filozofii drugiej po\u0142owy XX wieku. John Rajchman w znakomitym tomie zbiorowym wydanym na 25-lecie pierwszej publikacji <em>Kina 1. Obraz -czas<\/em> pisa\u0142:\u201eDruga wojna \u015bwiatowa stanowi\u0142a punkt prze\u0142omowy nie tylko dla Deleuzja\u0144skich koncepcji teoretycznofilmowych (nowa forma znak\u00f3w i obraz\u00f3w), ale r\u00f3wnie\u017c dla kwestii nowego my\u015blenia o istocie czasu \u2013 fundamencie powojennej filozofii. W konsekwencji kino unaocznia te problemy, kt\u00f3re s\u0105 rozwijane przez \u00f3wczesnych my\u015blicieli (\u2026). Je\u015bli, szczeg\u00f3lnie we Francji, powojenne kino rozwija\u0142o si\u0119 w tandemie z powojenn\u0105 filozofi\u0105, objawiaj\u0105c ten szczeg\u00f3lny zwi\u0105zek cho\u0107by w psychoanalizie i strukturalizmie, to sta\u0142o si\u0119 tak dlatego, gdy\u017c \u2013 sugeruje Deleuze \u2013 powojenne kino samo w sobie stanowi\u0142o oryginaln\u0105, audiowizualn\u0105 metod\u0119 filozofowania\u201d (J. Rajchman, Deleuze\u2019s Time, or How the Cinematic Changes Our Idea of Art, [w:] D.N. Rodowick (red.), Afterimages of Gilles Deleuze\u2019s Film Philosophy, University of Minnesota Press, Minneapolis\u2013London 2010, s. 284).<\/p>\n<p>Opisuj\u0105c zatem&nbsp; wspomnianych wy\u017cej re\u017cyser\u00f3w (a egzemplifikacjami koncepcji Deleuze\u2019a b\u0119d\u0105 jeszcze tuziny innych mistrz\u00f3w kina \u2013 przede wszystkim zachodnioeuropejskiego, a w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w znajdzie si\u0119 miejsce jedynie dla Krzysztofa Zanussiego), wybra\u0142em dw\u00f3ch, kt\u00f3rych dzie\u0142a przewija\u0142y si\u0119 przez ksi\u0105\u017ck\u0119 Deleuze\u2019a najcz\u0119\u015bciej i najbarwniej. Michelangelo Antonioni i Alain Resnais stali si\u0119 bowiem dla francuskiego filozofa reprezentantami dw\u00f3ch odmiennych, cho\u0107 uzupe\u0142niaj\u0105cych si\u0119 \u015bcie\u017cek modernizmu (czy te\u017c u\u017cywaj\u0105c Deleuzja\u0144skiego poj\u0119cia: kina obrazu-czasu lub kina-kryszta\u0142u).<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p><strong>Bezruch Antonioniego<\/strong><\/p>\n<p>Tego pierwszego filmowca Deleuze nie opisywa\u0142 wy\u0142\u0105cznie przez \u201ezdumiewaj\u0105c\u0105 martwot\u0119 bana\u0142u codzienno\u015bci\u201d lub \u201ezdehumanizowane pejza\u017ce i puste przestrzenie, [kt\u00f3re] wch\u0142aniaj\u0105 postaci i dzia\u0142ania\u201d (Deleuze, s. 233). To by\u0142oby zbyt proste. Stara\u0142 si\u0119 w zamian rozwija\u0107 refleksje na temat proponowanej przez Antonioniego etyki. Do niej prowadzi opis jego fabu\u0142, pozbawionych konkluzji b\u0105d\u017a wyja\u015bnie\u0144, sprowadzonych do serii \u201ekonstatacji\u201d i nieobleczonych w t\u0142umaczenia \u201estwierdze\u0144\u201d, dla kt\u00f3rych graficzn\u0105 egzemplifikacj\u0105 stawa\u0142y si\u0119 zwykle \u201eokresy bezruchu z pustymi przestrzeniami\u201d (Deleuze, s. 234). Antonioni jest bli\u017cszy \u2013 wed\u0142ug Deleuze\u2019a \u2013 Nietzschemu, nie za\u015b Marksowi, bo jako jedyny spo\u015br\u00f3d re\u017cyser\u00f3w podj\u0105\u0142 Nietzschea\u0144ski projekt realnej krytyki moralno\u015bci. Tak o nim pisa\u0142 w jednym z fragment\u00f3w rozprawy: \u201eAntonioni nie krytykuje wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata, w kt\u00f3rego mo\u017cliwo\u015bci g\u0142\u0119boko \u201ewierzy\u201d: krytykuje wsp\u00f3\u0142istnienie w \u015bwiecie nowoczesnego umys\u0142u i sfatygowanego, zu\u017cytego, neurotycznego cia\u0142a. Tote\u017c jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 w fundamentalnym sensie przechodzi przez dualizm odpowiadaj\u0105cy dw\u00f3m aspektom obrazu-czasu: kino cia\u0142a, kt\u00f3re w cia\u0142o wk\u0142ada ca\u0142e brzemi\u0119 przesz\u0142o\u015bci, ca\u0142e znu\u017cenie \u015bwiata i wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 neuroz\u0119; ale tak\u017ce kino umys\u0142u, kt\u00f3re odkrywa kreatywno\u015b\u0107 \u015bwiata, jego barwy pobudzone przez now\u0105 czasoprzestrze\u0144, jego mo\u017cliwo\u015bci pomno\u017cone przez sztuczne umys\u0142y\u201d (Deleuze, s. 423).<\/p>\n<figure id=\"attachment_22935\" aria-describedby=\"caption-attachment-22935\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\/alain-resnais-muriel\" rel=\"attachment wp-att-22935\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-22935\" title=\"\u201eMuriel\u201d, re\u017c. Alain Resnais, 1963 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel-540x361.jpg\" alt=\"\u201eMuriel\u201d, re\u017c. Alain Resnais, 1963 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\" width=\"540\" height=\"361\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel-540x361.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel-800x536.jpg 800w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel-120x80.jpg 120w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel-90x60.jpg 90w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel-320x214.jpg 320w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel-560x375.jpg 560w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel-576x385.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel.jpg 900w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-22935\" class=\"wp-caption-text\">\u201eMuriel\u201d, re\u017c. Alain Resnais, 1963 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Nast\u0119pc\u00f3w Antonioniego jest wielu. Sam Deleuze zapewne \u015bledzi\u0142 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Wima Wendersa i Jima Jarmuscha. Nie zd\u0105\u017cy\u0142 zachwyci\u0107 si\u0119 kinem Tsai Ming-lianga, cho\u0107 to w\u0142a\u015bnie tajwa\u0144ski re\u017cyser nadawa\u0142 przestrzeni walor psychologiczny, traktuj\u0105c j\u0105 jako ekwiwalent stan\u00f3w emocjonalnych bohatera, kt\u00f3rych intensyfikacja nast\u0119powa\u0142a nie przez klasyczne chwyty narracji subiektywnej, lecz poprzez ich t\u0142umienie. Po deleuzja\u0144sku traktowa\u0142 te\u017c elipsy czasowe, kt\u00f3re rozbija\u0142y ci\u0105g przyczynowo-skutkowy i s\u0142u\u017cy\u0142y przestrzennej i temporalnej dezorientacji, a tak\u017ce repetycj\u0119 zdarze\u0144, kt\u00f3re w kolejnych konfiguracjach fabularnych nabiera\u0142y nowych znacze\u0144.<\/p>\n<p><strong>Dynamizm Resnais\u2019go<\/strong><\/p>\n<p>Alain Resnais r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od Antonioniego dynamik\u0105 formy, szybkim monta\u017cem, intensywniejszym kreacjonizmem i ornamentyk\u0105 stylu (nie jest wi\u0119c wdzi\u0119cznym i \u0142atwym \u017ar\u00f3d\u0142em na\u015bladownictwa dla tw\u00f3rc\u00f3w neomodernistycznych, u kt\u00f3rych znacznie cz\u0119\u015bciej to oszcz\u0119dno\u015b\u0107 Antonioniego b\u0119dzie uznawana za wzorzec). Deleuze definiowa\u0142 autora <em>Muriel<\/em> (1963) przez nowatorsk\u0105 koncepcj\u0119 odtwarzania pracy pami\u0119ci, dla kt\u00f3rej znalaz\u0142 wymy\u015blne formaty modernistycznej narracji. Opisywa\u0142 jego j\u0119zyk wypowiedzi przez oparte na skojarzeniach migawkowe obrazy i niechronologicznie u\u0142o\u017cone sytuacje fabularne. Proces my\u015blenia \u2013 pisa\u0142 o Resnais\u2019m \u2013 jest prawdziwym \u017cywio\u0142em kina, za\u015b afekt i nami\u0119tno\u015b\u0107 to g\u0142\u00f3wni bohaterowie \u015bwiata umys\u0142u.<\/p>\n<p>W ten &nbsp;spos\u00f3b&nbsp; kontrastowa\u0142&nbsp; francuskiego&nbsp; tw\u00f3rc\u0119 z Siergiejem Eisensteinem, u kt\u00f3rego dominowa\u0142a intelektualna precyzja poj\u0119\u0107 i formy, podczas gdy Resnais\u2019go charakteryzowa\u0142a nowoczesna, otwarta i bardziej chaotyczna narracja. Jej pozorna niekoherencja i dynamika ostatecznie zosta\u0142y zawarte w strukturze nad wyraz sp\u00f3jnej i w konsekwencji bardziej od Eisensteina realistycznej, bo korzystaj\u0105cej z najnowszych odkry\u0107 naukowych zwi\u0105zanych z rozwijaj\u0105c\u0105 si\u0119 wiedz\u0105 o sposobach poznawania. To wa\u017cna obserwacja, bo Deleuze utrzymywa\u0142, \u017ce zaproponowany przez modernist\u00f3w j\u0119zyk wypowiedzi nie by\u0142 tylko donios\u0142y jako propozycja artystyczna, ale tak\u017ce stanowi\u0142 naturalny kod komunikacji w czasach powojennego rozproszenia, l\u0119ku i niejasno\u015bci cel\u00f3w.<\/p>\n<p>Wa\u017cny w tym kontek\u015bcie by\u0142 tak\u017ce czas \u2013 \u017ar\u00f3d\u0142o sta\u0142ych refleksji Resnais\u2019go \u2013 kt\u00f3ry \u201enie jest ju\u017c miar\u0105 ruchu, [bo] to ruch jest perspektyw\u0105 czasu: konstytuuje on ca\u0142y filmowy czas, wraz z nowymi koncepcjami i nowymi formami monta\u017cu\u201d (Deleuze, s. 249). Francuski my\u015bliciel opar\u0142 sw\u0105 koncepcj\u0119 na filozofii Henriego Bergsona i odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do jego za\u0142o\u017ce\u0144, pisa\u0142:<\/p>\n<p>\u201ePrzesz\u0142o\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142istnieje z tera\u017aniejszo\u015bci\u0105, kt\u00f3ra by\u0142a; przesz\u0142o\u015b\u0107 zachowuje si\u0119 w sobie jako przesz\u0142o\u015b\u0107 w og\u00f3le (niechronologiczna); czas rozdwaja si\u0119 w ka\u017cdym momencie na tera\u017aniejszo\u015b\u0107 i przesz\u0142o\u015b\u0107, tera\u017aniejszo\u015b\u0107, kt\u00f3ra mija, i przesz\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra zostaje zachowana. Bergsonizm cz\u0119sto sprowadza si\u0119 do nast\u0119puj\u0105cego pogl\u0105du: trwanie jest subiektywne i konstytuuje nasze \u017cycie wewn\u0119trzne\u201d (Deleuze, s. 308).<\/p>\n<p>Deleuze pojmuje \u201eprzesz\u0142o\u015b\u0107\u201d totalnie, nie za\u015b jako chronologicznie uporz\u0105dkowan\u0105 kronik\u0119 wydarze\u0144. Widzi j\u0105 jako ca\u0142o\u015b\u0107, cho\u0107 jej natur\u0105 \u2013 co podkre\u015bla \u2013 jest fragmentaryczno\u015b\u0107 i niepe\u0142no\u015b\u0107. Wspomnienie nie dociera do nas jedno po drugim, lecz ujawnia si\u0119 pod wp\u0142ywem impulsu (dostrze\u017cenia rzeczy lub twarzy, albo skojarzenia tera\u017aniejszej sytuacji z t\u0105 dawniejsz\u0105). Tak dzia\u0142aj\u0105 \u2013 twierdzi Deleuze \u2013 nowoczesne filmowe retrospekcje, oparte na migawkowych flashbackach, urywane, niepe\u0142ne, niepowi\u0105zane logik\u0105 fabularnych zale\u017cno\u015bci (jak w fundamentalnym dla kina-wspomnie\u0144 arcydziele Resnais\u2019go <em>Hiroszima, moja mi\u0142o\u015b\u0107<\/em> [1959], a wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w dziesi\u0105tkach film\u00f3w: <em>Kretach<\/em> [2011, S. Sono], <em>Post tenebras lux<\/em> [2012, C. Reygadas], <em>Drzewo \u017cycia<\/em> [2011, T. Malick], <em>Synekdocha, Nowy Jork<\/em> [2008, Ch. Kaufman]). Czym\u017ce jest w tym kontek\u015bcie \u201etera\u017aniejszo\u015b\u0107\u201d? Dwoma strumieniami: tego, co zostanie zapami\u0119tane, i tego, co zostanie zapomniane. W kinie obrazu-ruchu nie dojrzymy tej donios\u0142o\u015bci chwili, bo czas zosta\u0142 w nim zawarty w ruchu i dzia\u0142aniu; tymczasem w kinie obrazu-czasu ruch podporz\u0105dkuje si\u0119 czasowi, kt\u00f3ry dzi\u0119ki temu mo\u017ce ujawni\u0107 na ekranie sw\u0105 niezwyk\u0142\u0105 energi\u0119.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p><strong>Czas trwania<\/strong><\/p>\n<p>Trudno przeceni\u0107 wk\u0142ad Deleuze\u2019a w koncepcj\u0119 filmowego czasu, kt\u00f3ry w kinie modernistycznym \u2013 jak mo\u017ce \u017caden inny element \u2013 uleg\u0142 tak radykalnym przeobra\u017ceniom. Odt\u0105d nie nast\u0119pstwo zdarze\u0144, klarowno\u015b\u0107 form retrospekcyjnych, klasyczna logika narracyjnej elipsy, lecz fundamentalne dla nas do\u015bwiadczenie trwania, intensywne prze\u017cywanie zmiany sta\u0142y si\u0119 filozoficznymi wyznacznikami nowej temporalno\u015bci kina. W\u0142a\u015bnie to do\u015bwiadczenie pozwoli\u0142o \u2013 wed\u0142ug Deleuze\u2019a \u2013 zast\u0105pi\u0107 w kinie zdystansowan\u0105 obserwacj\u0119 nast\u0119pstwa zdarze\u0144 samym odczuciem czasu i wnikni\u0119ciem w \u015bwiat psychicznych procedur (M. Jakubowska, <em>Teoria kina Gillesa Deleuze\u2019a. Filozoficzna diagnoza kultury wizualnej XX wieku<\/em>, Rabid, Krak\u00f3w 2003, s. 132).<\/p>\n<p>Mog\u0142o to by\u0107 osi\u0105gni\u0119te w kinie o rozproszonej, epizodycznej i polifonicznej strukturze narracyjnej, w kt\u00f3rej bohaterowie rozwijali w\u0142asne zindywidualizowane historie (jak cho\u0107by u Roberta Altmana, kt\u00f3ry preferowa\u0142 filmy z kilkunastoma r\u00f3wnie wa\u017cnymi bohaterami snuj\u0105cymi w\u0142asne, cho\u0107 nachodz\u0105ce na siebie historie). W kinie modernistycznym (a dzi\u015b ten proces wida\u0107 jeszcze silniej) mniej wa\u017cna okaza\u0142a si\u0119 zatem logika przyczyny i skutku, trwa\u0142o\u015b\u0107 motywacji i rozw\u00f3j akcji, istotniejsze za\u015b sta\u0142y si\u0119: spowolnienie zdarze\u0144, medytacja, melancholia, subiektywno\u015b\u0107 do\u015bwiadczenia, dystrakcja i refleksyjno\u015b\u0107.<\/p>\n<p>Ten aspekt wart jest szczeg\u00f3lnego rozwini\u0119cia, bo wsp\u00f3\u0142czesny neomodernizm \u2013 czyli wznosz\u0105ca si\u0119 dzi\u015b fala kina autorskiego \u2013 z wielk\u0105 ochot\u0105 rozwija kwesti\u0119 czasu i powi\u0105zanej z nim temporyzacji filmowej przestrzeni. Wa\u017cne jest przy tym, \u017ce omawiana strategia objawia si\u0119 w amplifikacji tych zabieg\u00f3w dramaturgicznych, kt\u00f3re ju\u017c w dobie modernizmu stawa\u0142y si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em analizy Deleuze\u2019a i innych teoretyk\u00f3w. W ten spos\u00f3b wyr\u00f3\u017cniano: spowolnienie tempa zdarze\u0144 i repetycj\u0119 sytuacji fabularnych, odczucie niezmienno\u015bci i absolutyzacj\u0119 chwil czystej kontemplacji, a tak\u017ce wyd\u0142u\u017cenie czasu projekcji i poczucie czasoprzestrzennej pr\u00f3\u017cni. Skoro jawi\u0105cy si\u0119 nam \u015bwiat w coraz wi\u0119kszym stopniu wydaje si\u0119 fa\u0142szywy, niejasny i pozbawiony trwa\u0142ych odniesie\u0144, to r\u00f3wnie\u017c narracyjna niekoherentno\u015b\u0107 kina powinna korespondowa\u0107 z powszechnie dzielonym odczuciem. Kino modernistyczne stanowi\u0142o wi\u0119c naturaln\u0105 reakcj\u0119 na konfuzj\u0119 wywo\u0142an\u0105 powojennymi czasami, promuj\u0105c adekwatn\u0105 dla nich artystyczn\u0105 ekspresj\u0119. Egzystencjalny pluralizm, kryzys wiary, to\u017csamo\u015bciowy l\u0119k i poczucie wyobcowania znalaz\u0142y wszak swe konsekwencje tak\u017ce w charakterze filmowej narracji. Tadeusz Miczka, opisuj\u0105c koncepcj\u0119 francuskiego filozofa, zaznacza\u0142:<\/p>\n<p>\u201eDeleuze analizowa\u0142 proces przeobra\u017cania si\u0119 kina (\u2026) i dowodzi\u0142, \u017ce ma on swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w zmianie kondycji cz\u0142owieka wsp\u00f3\u0142czesnego, kt\u00f3ry utraci\u0142 poczucie zwi\u0105zk\u00f3w sensomotorycznych ze \u015bwiatem, co szczeg\u00f3lnie ilustruje w kinie rozpad zwi\u0105zk\u00f3w przyczynowo-skutkowych i czasoprzestrzennych. Film jest wi\u0119c szczeg\u00f3lnie predestynowany do objawienia si\u0119 procesu transgresji, swoistej schizofrenii, poniewa\u017c ma zdolno\u015b\u0107 wizualizacji ludzkich my\u015bli\u201d (T. Miczka, <em>Przestrze\u0144<\/em>, [w:] A. Helman (red.), <em>S\u0142ownik poj\u0119\u0107 filmowych<\/em>, t. 9, Wydawnictwo Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, Katowice 1998, s. 133).<\/p>\n<p>Deleuze zdoby\u0142 si\u0119 przy tym na s\u0105d afirmatywny, bo tylko kino obraz-czas pozwoli na ponowne z\u0142\u0105czenie zerwanych wi\u0119zi mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a otaczaj\u0105cym go \u015bwiatem. A odzyskanie wiary w \u015bwiat stanowi o jego sile.<strong>&nbsp;<\/strong><\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p><strong>Deleuze po Deleuzie<\/strong><\/p>\n<p>Czy dzi\u015b koncepcje Gilles\u2019a Deleuze\u2019a s\u0105 aktualne? Z pewno\u015bci\u0105 \u2013 mo\u017cna nawet powiedzie\u0107, \u017ce zdaj\u0105 si\u0119 wr\u0119cz szyte na miar\u0119 zar\u00f3wno niekt\u00f3rych tendencji kina mainstreamowego, jak i artystycznego. Czas nie jest ju\u017c narz\u0119dziem podleg\u0142ym zwyk\u0142emu nast\u0119pstwu zdarze\u0144 (jak np. u Davida Lyncha), lecz staje si\u0119 tematem filmu, podporz\u0105dkowuj\u0105cym sobie ruch, filmowego bohatera i scenariusza w rezultacie te\u017c widza (jak cz\u0119sto u Christophera Nolana i Gaspara No\u00e9). W dawnym modernizmie nieskr\u0119powany przep\u0142yw sytuacji fabularnych zast\u0119powa\u0142 pryncypia ci\u0105gu przyczynowo-skutkowego (jak u Resnais\u2019go), natomiast dzi\u015b prowadzi raczej do degradacji logiki konwencjonalnych motywacji psychologicznych i spo\u0142ecznych, kt\u00f3re uzewn\u0119trzniaj\u0105 si\u0119 w ruchu i dzia\u0142aniach. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie z emocjami bohater\u00f3w i charakterem \u015bwiata przedstawionego maj\u0105 wi\u0119c korespondowa\u0107: bezruch, monotonia i to\u017csamo\u015bciowa niepewno\u015b\u0107, nie za\u015b nieskoordynowana dynamika obiekt\u00f3w w filmowej przestrzeni (jak to by\u0142o u Felliniego i Altmana). Dzi\u015b wa\u017cna sta\u0142a si\u0119 sama materia \u015bwiata, niezale\u017cna od narzuconych jej przez cz\u0142owieka pryncypi\u00f3w opisu, co mo\u017cna dostrzec i u Lyncha, i u Alonsa. Innymi s\u0142owy, esencj\u0105 refleksji wsp\u00f3\u0142czesnych re\u017cyser\u00f3w jest fizyczna i biologiczna substancja bytu, sta\u0142a i niezmienna \u2013 wida\u0107 to nie tylko u materialist\u00f3w: B\u00e9li Tarra i Bruno Dumonta, ale te\u017c u sensualist\u00f3w i spirytualist\u00f3w: Carlosa Reygadasa i Aleksandra Sokurowa.<\/p>\n<p>Na tym polega wsp\u00f3\u0142czesny deleuzjanizm w kinie, kt\u00f3re jest nie tyle realistyczne, ile usi\u0142uje wnikn\u0105\u0107 w samo tworzywo \u015bwiata i \u2013 w logicznej konsekwencji \u2013 filmowego medium. Zar\u00f3wno Slow Cinema, jak i eksperymentalny mainstream (np. wczesne filmy Darrena Aronofsky\u2019ego) unikaj\u0105 tradycyjnych figur subiektywizmu. Niekiedy ograniczaj\u0105 si\u0119 do beznami\u0119tnego \u015bledzenia los\u00f3w bohatera i przygl\u0105dania si\u0119 mu w chwili bezruchu czy kontemplacji. Czasem promuj\u0105 nieograniczon\u0105 swobod\u0119 przep\u0142ywu zdarze\u0144, kt\u00f3ra komentuje psychosomatyczn\u0105 kondycj\u0119 protagonisty i stanowi reprezentacj\u0119 jego subiektywnych odczu\u0107.<\/p>\n<p>Gilles Deleuze z atencj\u0105 przygl\u0105da\u0142by si\u0119 tak ch\u0119tnie opisywanym zabiegom, kt\u00f3re kreuj\u0105 we wsp\u00f3\u0142czesnym kinie alternatywny wobec historycznego porz\u0105dek zdarze\u0144: figury czasu mitycznego i sakralnego, uniwersalizacja dozna\u0144 i cykliczno\u015b\u0107 ruchu, a tak\u017ce pozorna sukcesja wypadk\u00f3w i ich fa\u0142szywe nast\u0119pstwo. Dzi\u015b niezwykle cz\u0119ste s\u0105 zaburzenia pierwotnej referencyjno\u015bci zdarze\u0144, u\u0142o\u017conych w trybach narracji jak najdalszej od konwencjonalnych wzorc\u00f3w. Nie dojrzymy ju\u017c skonwencjonalizowanych kulturowo alegorii (w rodzaju spadaj\u0105cych kartek z kalendarza) lub stereotypowych figur stylistycznych (jak podkre\u015blaj\u0105ce up\u0142yw czasu przenikanie). We wsp\u00f3\u0142czesnym kinie nast\u0105pi\u0142a niepohamowana komplikacja stosunk\u00f3w temporalnych mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi uj\u0119ciami, a przeskoki czasowe, repetycje zdarze\u0144, migawkowe flashbacki lub mechanizmy wyd\u0142u\u017cania czasu tera\u017aniejszego zdarze\u0144 (typowe dla Slow Cinema) staj\u0105 si\u0119 jego znakiem rozpoznawczym.<\/p>\n<p>Gilles Deleuze stara\u0142 si\u0119 scali\u0107 wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 z przesz\u0142o\u015bci\u0105 (cz\u0119sto te\u017c z przysz\u0142o\u015bci\u0105), a tryb obiektywny z subiektywnym, raz preferuj\u0105c ekspresyjny amalgamat niekonwencjonalnie \u0142\u0105czonych z sob\u0105 \u015brodk\u00f3w filmowego wyrazu, innym razem opisuj\u0105c redukcj\u0119 i surowo\u015b\u0107 formy. Drogi do \u201ematerializacji czasu\u201d i podporz\u0105dkowania mu ruchu by\u0142y r\u00f3\u017cne \u2013 tak jak r\u00f3\u017cnorodne by\u0142o kino epok nowofalowych. Ale w\u0142a\u015bnie ta cecha \u2013 twierdzi\u0142 Deleuze \u2013 okaza\u0142a si\u0119 fundamentaln\u0105 i scalaj\u0105c\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 tak odmiennych re\u017cyser\u00f3w. To dzi\u0119ki oswobodzeniu narracji rozwin\u0119\u0142o si\u0119 kino, wykszta\u0142caj\u0105c j\u0119zyk o sile oddzia\u0142ywania niepor\u00f3wnywalnej z niczym w historii sztuki.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>W zaskakuj\u0105cy spos\u00f3b wr\u00f3ci\u0142a moda na Gilles\u2019a Deleuze\u2019a. Dzi\u015b chyba \u017caden teoretyk kina nie jest tak ch\u0119tnie cytowany jak ten francuski filozof, kt\u00f3ry rozwa\u017cania nad filmem wkomponowa\u0142 w interdyscyplinarn\u0105 i wysoce oryginaln\u0105 koncepcj\u0119 \u2013 niekiedy podsumowywan\u0105 has\u0142em empiryzmu transcendentalnego. Idea k\u0142\u0105cza, metoda schizoanalizy, moc deterytorializacji, termin \u201ekino: obraz-czas\u201d \u2013 Deleuze wprowadzi\u0142 do s\u0142ownika wiele fundamentalnych dla wsp\u00f3\u0142czesnej humanistyki poj\u0119\u0107. <\/p>\n","protected":false},"author":244,"featured_media":22935,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[1607,377,7410,1608],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[14314],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v18.7 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Czasotrwanie. Moda na Gilles\u2019a Deleuze\u2019a<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Gilles Deleuze i jego koncepcja kina w artykule Rafa\u0142a Syski.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel.jpg\",\"width\":900,\"height\":603,\"caption\":\"\u201eMuriel\u201d, re\u017c. Alain Resnais, 1963 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\",\"name\":\"Czasotrwanie. Moda na Gilles\u2019a Deleuze\u2019a\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2014-06-30T08:00:23+00:00\",\"dateModified\":\"2021-01-12T13:21:09+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/287211abaa9f5fc4507aa7e1c6d88585\"},\"description\":\"Gilles Deleuze i jego koncepcja kina w artykule Rafa\u0142a Syski.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Czasotrwanie. Moda na Gilles\u2019a Deleuze\u2019a\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/287211abaa9f5fc4507aa7e1c6d88585\",\"name\":\"Rafa\u0142 Syska\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/rafal-syska\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Czasotrwanie. Moda na Gilles\u2019a Deleuze\u2019a","description":"Gilles Deleuze i jego koncepcja kina w artykule Rafa\u0142a Syski.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/alain-resnais-muriel.jpg","width":900,"height":603,"caption":"\u201eMuriel\u201d, re\u017c. Alain Resnais, 1963 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany","name":"Czasotrwanie. Moda na Gilles\u2019a Deleuze\u2019a","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany#primaryimage"},"datePublished":"2014-06-30T08:00:23+00:00","dateModified":"2021-01-12T13:21:09+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/287211abaa9f5fc4507aa7e1c6d88585"},"description":"Gilles Deleuze i jego koncepcja kina w artykule Rafa\u0142a Syski.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/rafal-syska-czasotrwanie-moda-na-gillesa-deleuzea-ekrany#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Czasotrwanie. Moda na Gilles\u2019a Deleuze\u2019a"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/287211abaa9f5fc4507aa7e1c6d88585","name":"Rafa\u0142 Syska","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/rafal-syska"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22931"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/244"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22931"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22931\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":49232,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22931\/revisions\/49232"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22935"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22931"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22931"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22931"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=22931"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=22931"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}