{"id":2324,"date":"2010-07-22T12:50:40","date_gmt":"2010-07-22T11:50:40","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=2324"},"modified":"2013-01-23T22:21:45","modified_gmt":"2013-01-23T21:21:45","slug":"imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski","title":{"rendered":"Imaginarium doktora Hasa"},"content":{"rendered":"<p><em>Moje kino, narracja filmowa ma charakter wizualny. Jej punktem wyj\u015bcia jest zawsze literatura. Operowanie czasem. Skr\u00f3ty czasowe. Skoki w czasie. Jego boczne odnogi i r\u00f3\u017cne warstwy. Domen\u0105 malarstwa jest przestrze\u0144, domen\u0105 literatury i filmu \u2013 czas. Igraszki z czasem uruchamiaj\u0105 wyobra\u017ani\u0119 filmowego odbiorcy.<\/em><\/p>\n<figure id=\"attachment_2428\" aria-describedby=\"caption-attachment-2428\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-wojciech-jerzy-has\/\" rel=\"attachment wp-att-2428\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-2428\" title=\"rekopis-znaleziony-w-saragossie-wojciech-jerzy-has\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-wojciech-jerzy-has-540x405.png\" alt=\"Kadr z filmu \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d, rok: 1964\" width=\"540\" height=\"405\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-2428\" class=\"wp-caption-text\">Kadr z filmu \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d, rok: 1964<\/figcaption><\/figure>\n<p>W tym roku up\u0142ywa 85. rocznica urodzin i 10. rocznica \u015bmierci Wojciecha Jerzego Hasa \u2013 moim zdaniem, najwybitniejszego polskiego re\u017cysera. Nie Wajda, nie Kie\u015blowski, lecz w\u0142a\u015bnie Has zdaje mi si\u0119 jedynym rodzimym tw\u00f3rc\u0105, kt\u00f3remu w pe\u0142ni uda\u0142o si\u0119 w kinie tchn\u0105\u0107 ducha w materi\u0119, okie\u0142zna\u0107 i przekroczy\u0107 wybrane medium, uciele\u015bni\u0107 najbardziej szalone i subiektywne wizje. Kt\u00f3ry \u2013 podobnie jak Tarkowski, Fellini, Bergman \u2013 by\u0142 w stanie nie tylko w pe\u0142ni wyrazi\u0107 siebie, lecz tak\u017ce pozostawi\u0107 po sobie dzie\u0142a do dzi\u015b nie do ko\u0144ca zrozumiane, inspiruj\u0105ce, \u017cywe, cudowne. Kt\u00f3ry wymkn\u0105\u0142 si\u0119 postulatom \u201eszko\u0142y polskiej\u201d, omin\u0105\u0142 \u201ekino moralnego niepokoju\u201d, by obrazowa\u0107 prawdziwie uniwersalne historie i dylematy. Z rocznicowej okazji wydane zosta\u0142y cztery ksi\u0105\u017cki i jeden album o re\u017cyserze, odb\u0119dzie si\u0119 te\u017c niemal kompletna retrospektywa jego film\u00f3w na 10. MFF Era Nowe Horyzonty (22.07-01.08, Wroc\u0142aw, www.enh.pl). Tam\u017ce r\u00f3wnie\u017c odb\u0119dzie si\u0119 przegl\u0105d nakr\u0119conych pod jego opiek\u0105 etiud i fabu\u0142, wreszcie \u2013 premierowa instalacja s\u0142ynnych animator\u00f3w braci Quay, obszerna wystawa dokument\u00f3w oraz spotkania z rodzin\u0105 Hasa, wsp\u00f3\u0142pracownikami, aktorami, ekspertami.<\/p>\n<div id='gallery-1' class='gallery galleryid-2324 gallery-columns-6 gallery-size-thumbnail'><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/wojciech-jerzy-has-wikipedia'><img width=\"250\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/wojciech-jerzy-has-wikipedia.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Wojciech Jerzy Has, 1967\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-2430\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-2430'>\n\t\t\t\tWojciech Jerzy Has, 1967\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/sanatorium-pod-klepsydra-1973-jan-nowicki'><img width=\"400\" height=\"219\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/sanatorium-pod-klepsydra-1973-jan-nowicki.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Kadr z filmu \u201eSanatorium Pod Klepsydr\u0105\u201d, rok: 1973, na zdj\u0119ciu: Jan Nowicki\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-2429\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-2429'>\n\t\t\t\tKadr z filmu \u201eSanatorium Pod Klepsydr\u0105\u201d, rok: 1973, na zdj\u0119ciu: Jan Nowicki\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-wojciech-jerzy-has'><img width=\"320\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-wojciech-jerzy-has.png\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Kadr z filmu \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d, rok: 1964\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-2428\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-2428'>\n\t\t\t\tKadr z filmu \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d, rok: 1964\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-1964-cebulski-cembrzynska'><img width=\"400\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-1964-cebulski-cembrzynska-400x240.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Kadr z filmu \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d, rok: 1964, na zdj\u0119ciu: Zbigniew Cybulski oraz Iga Cembrzy\u0144ska\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-2427\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-2427'>\n\t\t\t\tKadr z filmu \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d, rok: 1964, na zdj\u0119ciu: Zbigniew Cybulski oraz Iga Cembrzy\u0144ska\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/pozegnania-wojciech-jerzy-has'><img width=\"348\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/pozegnania-wojciech-jerzy-has.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Kadr z filmu \u201ePo\u017cegnania\u201d, rok 1958, Fot. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, na zdj\u0119ciu Maria Wachowiak i Tadeusz Janczar\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-2426\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-2426'>\n\t\t\t\tKadr z filmu \u201ePo\u017cegnania\u201d, rok 1958, Fot. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, na zdj\u0119ciu Maria Wachowiak i Tadeusz Janczar\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/petla-1957-holoubek-fijewski-has'><img width=\"336\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/petla-1957-holoubek-fijewski-has.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Kadr z filmu \u201eP\u0119tla\u201d, rok 1957, na zdj\u0119ciu Gustaw Holoubek, Tadeusz Fijewski iWojciech Jerzy Has\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-2425\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-2425'>\n\t\t\t\tKadr z filmu \u201eP\u0119tla\u201d, rok 1957, na zdj\u0119ciu Gustaw Holoubek, Tadeusz Fijewski iWojciech Jerzy Has\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/jak-byc-kochana-1962-cybulski-zamorks-krafftowna'><img width=\"338\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/jak-byc-kochana-1962-cybulski-zamorks-krafftowna.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Kadr z filmu \u201eJak by\u0107 kochan\u0105\u201d, rok: 1962, na zdj\u0119ciu Zbigniew Cybulski, Liliana Zamorska i Barbara Krafft\u00f3wna\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-2424\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-2424'>\n\t\t\t\tKadr z filmu \u201eJak by\u0107 kochan\u0105\u201d, rok: 1962, na zdj\u0119ciu Zbigniew Cybulski, Liliana Zamorska i Barbara Krafft\u00f3wna\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n<p><strong>Wojciech Jerzy Has <\/strong>urodzi\u0142 si\u0119 w 1925 roku w Krakowie, gdzie w czasach wojny uczy\u0142 si\u0119 w szkole handlowej oraz studiowa\u0142 malarstwo; potem uko\u0144czy\u0142 Kurs Przysposobienia Filmowego. Pierwsze kr\u00f3tkie metra\u017ce realizowa\u0142 dla WFD w Warszawie i WFO w \u0141odzi; po dekadzie dzia\u0142alno\u015bci debiutowa\u0142 <em>P\u0119tl\u0105<\/em> (1957), po kt\u00f3rej nast\u0105pi\u0142o pi\u0119\u0107 kolejnych adaptacji wsp\u00f3\u0142czesnej prozy polskiej, niemal rok w rok. W 1965 uko\u0144czy\u0142 <em>R\u0119kopis znaleziony w Saragossie<\/em>, jedn\u0105 z najwi\u0119kszych polskich produkcji i jeden z nielicznych naszych film\u00f3w, kt\u00f3re doczeka\u0142y si\u0119 miana filmu \u201ekultowego\u201d na ca\u0142ym \u015bwiecie. Rok 1973 przyni\u00f3s\u0142 kolejn\u0105 kulminacj\u0119 w postaci wielokrotnie nagradzanego <em>Sanatorium pod klepsydr\u0105<\/em>. Nie chc\u0105c i\u015b\u0107 na kompromisy, kolejn\u0105 dekad\u0119 Has milcza\u0142 i naucza\u0142 na \u0142\u00f3dzkiej Film\u00f3wce. Dopiero w latach 80. zrealizowa\u0142 seri\u0119 czterech film\u00f3w. Po roku 90. nie by\u0142 w stanie zdoby\u0107 \u015brodk\u00f3w finansowych na realizacje swoich wizji, po\u015bwi\u0119ci\u0142 si\u0119 zn\u00f3w pracy pedagogicznej, pe\u0142ni\u0105c funkcje kolejno dziekana, a potem rektora PWSFTViT, jak i dyrektora dzia\u0142aj\u0105cego przy niej studia Indeks. W ostatnich latach \u017cycia dostawa\u0142 nagrody za ca\u0142okszta\u0142t i doktoraty honoris causa, jednak zmar\u0142 niemal niezauwa\u017cenie w 2000 roku.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Mo\u017cna znale\u017a\u0107 wiele kluczy do \u015bwiata Hasa, cho\u0107 par\u0119 narzuca si\u0119 w pierwszej kolejno\u015bci: kolekcja, labirynt, literatura, malarstwo, szyfr, czas. Wzajemnie si\u0119 one uzupe\u0142niaj\u0105 i otwieraj\u0105 kolejne pokoje, kolejne sensy tej nadzwyczaj bogatej tw\u00f3rczo\u015bci, zamykaj\u0105cej si\u0119 w zaledwie 14 pe\u0142nometra\u017cowych filmach (wobec blisko 60 Bergmana czy 40 Felliniego). Kolekcja, gdy\u017c s\u0105 to filmy pe\u0142ne dekoracji, rekwizyt\u00f3w, pami\u0105tek, rupieci. Labirynt, bo tworz\u0105 one gmatwanin\u0119 przestrzeni, czas\u00f3w, w\u0105tk\u00f3w, w kt\u00f3rych drog\u0119 musi odnale\u017a\u0107 sam widz. Literatura, gdy\u017c wszystkie filmy Hasa stanowi\u0105 adaptacje powie\u015bci, zazwyczaj polskich, cho\u0107 tak\u017ce angielskich i rosyjskich. Malarstwo, poniewa\u017c wyobra\u017ania wizualna absolutnie dominuje nad innymi, a wiele wizji czerpie swoje \u017ar\u00f3d\u0142a w r\u00f3\u017cnych nurtach sztuki. Szyfr, jako \u017ce niemal ka\u017cdy motyw, rzecz, posta\u0107 ma tu wiele znacze\u0144 i zawsze odsy\u0142a do czego\u015b poza nim, do wy\u017cszych porz\u0105dk\u00f3w. Czas, bo to w\u0142a\u015bnie domena kina, wymiar pozwalaj\u0105cy <em>ods\u0142oni\u0107 i pokaza\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107<\/em>, ale te\u017c zawieraj\u0105cy r\u00f3\u017cne porz\u0105dki.<\/p>\n<figure id=\"attachment_2427\" aria-describedby=\"caption-attachment-2427\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-1964-cebulski-cembrzynska\/\" rel=\"attachment wp-att-2427\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-2427\" title=\"rekopis-znaleziony-w-saragossie-1964-cebulski-cembrzynska\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-1964-cebulski-cembrzynska-540x383.jpg\" alt=\"Kadr z filmu \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d, rok: 1964, na zdj\u0119ciu: Zbigniew Cybulski oraz Iga Cembrzy\u0144ska\" width=\"540\" height=\"383\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-2427\" class=\"wp-caption-text\">Kadr z filmu \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d, rok: 1964, na zdj\u0119ciu: Zbigniew Cybulski oraz Iga Cembrzy\u0144ska<\/figcaption><\/figure>\n<p>Nie bez przyczyny utar\u0142o si\u0119 m\u00f3wi\u0107 o \u201epejza\u017cu\u201d dzie\u0142 Hasa, zw\u0142aszcza tych powsta\u0142ych po <em>R\u0119kopisie&#8230;<\/em>, jako o rupieciarni, rupieciarni marze\u0144. Z przepychem urz\u0105dzone wn\u0119trza wype\u0142niaj\u0105 lustra, szafy i kredensy, bibeloty i fajanse, stare instrumenty, martwe natury, kosze owoc\u00f3w, zegary i czaszki, maski i manekiny, kandelabry i lichtarze, pi\u00f3ra, ka\u0142amarze i ksi\u0119gi&#8230; Najlepszych przyk\u0142ad\u00f3w dostarczaj\u0105 willa w <em>Po\u017cegnaniach <\/em>(1958), pokoje w <em>Lalce <\/em>(1968), dom ojca w <em>Sanatorium&#8230;<\/em>. Ma\u0142o by\u0142o wybitnych re\u017cyser\u00f3w \u2013 mo\u017ce Visconti, Parad\u017canow, Greenaway, Quayowie \u2013 kt\u00f3rzy tak wa\u017cn\u0105 rol\u0119 przyznawaliby dekoracjom i scenografowi. Has mia\u0142 szcz\u0119\u015bcie pracowa\u0107 z najlepszymi: ma\u0142\u017ce\u0144stwem Skar\u017cy\u0144skich (6 film\u00f3w) i Andrzejem Hali\u0144skim (3 filmy). Kompozycje i wyb\u00f3r przedmiot\u00f3w, rozrysowane ju\u017c na dok\u0142adnych scenopisach, cz\u0119sto pochodzi\u0142y z konkretnych tradycji: niemieckiego ekspresjonizmu w <em>P\u0119tli <\/em>(1957), niderlandzkiej miniatury w <em>Lalce<\/em>, orientalizmu i judaik\u00f3w w <em>Sanatorium&#8230;<\/em>, czy gotyckiej grozy w <em>Osobistym pami\u0119tniku grzesznika&#8230; przez niego samym spisanym<\/em> (1985).<\/p>\n<p><object width=\"500\" height=\"405\" classid=\"clsid:d27cdb6e-ae6d-11cf-96b8-444553540000\" codebase=\"http:\/\/download.macromedia.com\/pub\/shockwave\/cabs\/flash\/swflash.cab#version=6,0,40,0\"><param name=\"allowFullScreen\" value=\"true\" \/><param name=\"allowscriptaccess\" value=\"always\" \/><param name=\"src\" value=\"http:\/\/www.youtube.com\/v\/KunMKGuXP-Q&amp;hl=pl_PL&amp;fs=1?rel=0&amp;border=1\" \/><param name=\"allowfullscreen\" value=\"true\" \/><embed width=\"500\" height=\"405\" type=\"application\/x-shockwave-flash\" src=\"http:\/\/www.youtube.com\/v\/KunMKGuXP-Q&amp;hl=pl_PL&amp;fs=1?rel=0&amp;border=1\" allowFullScreen=\"true\" allowscriptaccess=\"always\" allowfullscreen=\"true\" \/><\/object><\/p>\n<p>Te dekoracje pe\u0142ni\u0105 wielorakie funkcje: z jednej strony, wedle hollywoodzkiego standardu wyczerpuj\u0105co charakteryzuj\u0105 bohater\u00f3w; z drugiej przybli\u017caj\u0105 czas i miejsce; ale tak\u017ce przyczyniaj\u0105 si\u0119 do nadzwyczajnej namacalno\u015bci obrazu i wyznaczaj\u0105 og\u00f3ln\u0105 tonacj\u0119. \u015awietnie wida\u0107 to w kontra\u015bcie dw\u00f3ch przestrzeni <em>Nieciekawej historii <\/em>(1982): dostojnego, surowego i anachronicznego mieszkania profesora i ciep\u0142ego, domowego, skromnego mieszkanka jego niespe\u0142nionej mi\u0142o\u015bci. Filmy Hasa przywracaj\u0105 prawdziwy sens francuskiemu okre\u015bleniu re\u017cyserii: <em>mise en sc\u00e8ne<\/em>, umiejscowienie na scenie, w dekoracjach, u\u0142o\u017cenie, zakomponowanie. Kolekcje rupieci widoczne na ekranie w ostentacyjny spos\u00f3b podkre\u015blaj\u0105 te\u017c wedle Tadeusza Sobolewskiego jeden z g\u0142\u00f3wnych temat\u00f3w tego kina: sztuczno\u015b\u0107 \u015bwiata przedstawionego. Sztuczno\u015b\u0107, czyli inscenizacja. Dla niekt\u00f3rych pozostaje nie do zniesienia, anachroniczna i statyczna. Mo\u017cna j\u0105 rozumie\u0107 zar\u00f3wno jako kolekcj\u0119 kulturowych odniesie\u0144, jak i upostaciowienia my\u015bli bohater\u00f3w. Na tym poziomie blisko Hasowi do Greenawaya, cho\u0107 brakuje tu ch\u0142odnej encyklopedyczno\u015bci tego drugiego. Bardzo wa\u017cna jest natomiast gra detalem, zbli\u017ceniem \u2013 nie mog\u0119 nie wspomnie\u0107 pi\u0119knej sceny poca\u0142unku ze <em>Wsp\u00f3lnego pokoju<\/em> (1959), kiedy zaskoczona bohaterka upuszcza jab\u0142ko, a kamera panoramuje za nim, po pod\u0142odze&#8230; (Mi\u0119dzy innymi wspomniane scenopisy i rekwizyty b\u0119dzie mo\u017cna zobaczy\u0107 na tegorocznym festiwalu ENH na wystawie i w dwuj\u0119zycznym albumie <em>HAS<\/em> pod opiek\u0105 Roberta Kardzisa i Piotra Litki).<\/p>\n<p>Labirynt to oczywi\u015bcie i przede wszystkim szkatu\u0142kowa, zap\u0119tlona struktura <em>R\u0119kopisu&#8230;<\/em>. W tym mistrzowskim poemacie dygresyjnym kolejne napotkane postaci opowiadaj\u0105, jak kolejna napotkana posta\u0107 opowiada, jak&#8230; Dociekliwi analitycy doszukali si\u0119 w ksi\u0105\u017cce Jana Potockiego 13 narrator\u00f3w na drugim poziomie, 10 na trzecim, 5 na czwartym a 2 na pi\u0105tym, i cho\u0107 w filmie osta\u0142o si\u0119 ich mniej, wi\u0119kszo\u015b\u0107 narracji dzieje si\u0119 mi\u0119dzy trzecim a pi\u0105tym poziomem zapo\u015bredniczenia. G\u0142\u00f3wny bohater, kapitan gwardii walo\u0144skiej Alfons van Worden, wpada w osobliw\u0105 czasoprzestrzenn\u0105 pu\u0142apk\u0119, wyznaczan\u0105 tymi samymi lokacjami (gospoda, szubienica, ska\u0142y). Wszystkie jego pr\u00f3by wyj\u015bcia z labiryntu opowie\u015bci, sn\u00f3w, marze\u0144, pop\u0119d\u00f3w, t\u0119sknot, ko\u0144cz\u0105 si\u0119 fiaskiem. Znamienne jest zw\u0142aszcza ustrukturowanie przestrzeni z analogicznie szkatu\u0142kowym podobie\u0144stwem dziedzi\u0144c\u00f3w i komnat, a zw\u0142aszcza niepokoj\u0105co obcymi i swojskimi zarazem ska\u0142ami (anegdota g\u0142osi, \u017ce nawet Hiszpanie wierz\u0105, i\u017c to prawdziwa Sierra Morena, a nie Jura Krakowsko-Cz\u0119stochowska!). <em>Sanatorium <\/em>stanowi z kolei raczej labirynt czasowy, z nak\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 tera\u017aniejszo\u015bci\u0105, przesz\u0142o\u015bci\u0105 prze\u017cyt\u0105 subiektywnie, t\u0105 znan\u0105 obiektywnie, czy wr\u0119cz zamierzch\u0142ym czasem kronik i mit\u00f3w; do tego trzeba doda\u0107, \u017ce pewne sceny \u2013 jak dziedziniec z Chasydami czy ogrody miejskie \u2013 zdaj\u0105 si\u0119 dzia\u0107 si\u0119 na wielu poziomiach jednocze\u015bnie.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Ale w filmach Hasa pojawiaj\u0105 tak\u017ce labirynty mniej oczywiste. \u015awietnym przyk\u0142adem jest <em>Pismak<\/em> (1984), w ca\u0142o\u015bci dziej\u0105cy si\u0119 pozornie w wi\u0119ziennej celi. Niepokorny dysydencki dziennikarz trafia tam na znanego kasiarza i ma\u0142om\u00f3wnego zakonnika, kt\u00f3re to towarzystwo zap\u0142adnia go pomys\u0142ami na planowan\u0105 powie\u015b\u0107. Kolejne imaginacje Rafa\u0142a znajduj\u0105 prze\u0142o\u017cenie na ekranie, kt\u00f3ry obiektywizuje jego psychik\u0119. Jeszcze bardziej zamazana zostaje granica mi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 a wyobra\u017ceniem w kolejnym filmie \u2013 <em>Pami\u0119tniku grzesznika&#8230;, <\/em>gdzie z biegiem czasu kolejne sceny okazuj\u0105 si\u0119 alternatywnymi wizjami dw\u00f3ch braci, uosabiaj\u0105cymi dwie strony duszy cz\u0142owieka. Mno\u017c\u0105ce si\u0119 dualizmy (matka-dewotka i ojciec-libertyn, dwie kusicielki, lustrzane odbicia) wkr\u00f3tce trac\u0105 swoj\u0105 jasno\u015b\u0107 poprzez labiryntowe skojarzenia mi\u0119dzy scenami na przestrzeni ca\u0142ego filmu (kolejne postaci diab\u0142a, m\u0142yn w rzeczywisto\u015bci i na malowidle). Uk\u0142ad tych labirynt\u00f3w przyr\u00f3wnywano do spirali, do ko\u0142a, do korzeni, atoli \u017cadna metafora nie odda w pe\u0142ni zagmatwania, z jakim radzi\u0107 sobie musz\u0105 bohaterowie (i widzowie) Hasa.<\/p>\n<figure id=\"attachment_2426\" aria-describedby=\"caption-attachment-2426\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/pozegnania-wojciech-jerzy-has\/\" rel=\"attachment wp-att-2426\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-2426\" title=\"pozegnania-wojciech-jerzy-has\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/pozegnania-wojciech-jerzy-has-540x371.jpg\" alt=\"Kadr z filmu \u201ePo\u017cegnania\u201d, rok 1958, Fot. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, na zdj\u0119ciu Maria Wachowiak i Tadeusz Janczar\" width=\"540\" height=\"371\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-2426\" class=\"wp-caption-text\">Kadr z filmu \u201ePo\u017cegnania\u201d, rok 1958, Fot. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, na zdj\u0119ciu Maria Wachowiak i Tadeusz Janczar<\/figcaption><\/figure>\n<p>Fenomenem por\u00f3wnywalnym tylko z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Kubricka pozostaje fakt, \u017ce wszystkie te niezwykle osobiste i subiektywne dzie\u0142a s\u0105 adaptacjami literackimi, i to tak skrajnie r\u00f3\u017cnych orygina\u0142\u00f3w. Pocz\u0105tkowo wybiera Has zazwyczaj wsp\u00f3\u0142czesne polskie utwory, cz\u0119stokro\u0107 tu\u017c po ich wydaniu, jak w <em>Rozstaniu<\/em> z 1960 (Jadwiga \u017byli\u0144ska, p\u00f3\u0142 roku), <em>Pismaku<\/em> z 1984 (W\u0142adys\u0142aw Terlecki, jw.), <em>P\u0119tli<\/em> z 1957 (Marek H\u0142asko, 2 lata), <em>Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em> z 1962 (Kazimierz Brandys, jw.) czy <em>Szyfrach<\/em> (Andrzej Kijowski, jw.). Dystans powi\u0119ksza si\u0119 wraz z <em>Po\u017cegnaniami<\/em> z 1960 (Stanis\u0142aw Dygat, 12 lat), i <em>Wsp\u00f3lnym pokojem<\/em> (Zygmunt Uni\u0142owski, 25 lat), <em>Sanatorium pod klepsydr\u0105<\/em> z 1973 (Bruno Schulz, 39 lat) i <em>Lalk\u0105<\/em> z 1968 (Bronis\u0142aw Prus, 79 lat) \u2013 ostatnie przyk\u0142ady w oczywisty spos\u00f3b nale\u017c\u0105 ju\u017c do innej epoki. Z kolei adaptacje dzie\u0142 zagranicznych nast\u0119powa\u0142y zwykle po stuleciu lub dw\u00f3ch od wydania orygina\u0142u, jak w <em>Nieciekawej historii<\/em> (Antoni Czechow), <em>R\u0119kopisie znaleziony w Saragossie<\/em> (Jan Potocki), <em>Osobistym pami\u0119tniku grzesznika&#8230; przez niego samego spisanego<\/em> (James Hogg) i <em>Niezwyk\u0142ej podr\u00f3\u017cy Baltazara Kobera<\/em> z 1988 (Frederick Tristan). Rozziew \u00f3w pokrywa si\u0119 niemal z utartym podzia\u0142em na dwa g\u0142\u00f3wne nurty w tw\u00f3rczo\u015bci Hasa: (polskie) kameralne dramaty psychologiczne i (europejskie) wizyjne, surrealistyczne freski; wszelako za znamiennymi wyj\u0105tkami <em>Pismaka<\/em> i <em>Sanatorium&#8230;<\/em><\/p>\n<p><object width=\"500\" height=\"405\" classid=\"clsid:d27cdb6e-ae6d-11cf-96b8-444553540000\" codebase=\"http:\/\/download.macromedia.com\/pub\/shockwave\/cabs\/flash\/swflash.cab#version=6,0,40,0\"><param name=\"allowFullScreen\" value=\"true\" \/><param name=\"allowscriptaccess\" value=\"always\" \/><param name=\"src\" value=\"http:\/\/www.youtube.com\/v\/1D148b7LtS8&amp;hl=pl_PL&amp;fs=1?rel=0&amp;color1=0x3a3a3a&amp;color2=0x999999&amp;border=1\" \/><param name=\"allowfullscreen\" value=\"true\" \/><embed width=\"500\" height=\"405\" type=\"application\/x-shockwave-flash\" src=\"http:\/\/www.youtube.com\/v\/1D148b7LtS8&amp;hl=pl_PL&amp;fs=1?rel=0&amp;color1=0x3a3a3a&amp;color2=0x999999&amp;border=1\" allowFullScreen=\"true\" allowscriptaccess=\"always\" allowfullscreen=\"true\" \/><\/object><\/p>\n<p>Wielu autor\u00f3w z Mari\u0105 Kornatowsk\u0105 na czele \u0142ama\u0142o sobie g\u0142ow\u0119 nad kryteriami Hasowskich wybor\u00f3w. Z pewno\u015bci\u0105 re\u017cyser dystansuje si\u0119 od wierno\u015bci oraz koncentracji na fabule; przedk\u0142adaj\u0105c wizualne wyobra\u017cenia implikowane przez tekst. Znakomicie ilustruj\u0105 to cho\u0107by decyzje, jakie musia\u0142 podj\u0105\u0107 przy dostosowywaniu obszernego materia\u0142u <em>Lalki<\/em> na potrzeby pe\u0142nometra\u017cowego filmu. Cz\u0119sto ca\u0142kowicie na przek\u00f3r strukturze i akcentom orygina\u0142u Has skupia si\u0119 przeto na wn\u0119trzach sklepu i pa\u0142ac\u00f3w b\u0105d\u017a pochyla nad\u2026 lewitacj\u0105 (fantastyczne ci\u0119cie monta\u017cowe z unosz\u0105cego si\u0119 lekko kamienia na d\u0142o\u0144 Wokulskiego dotykaj\u0105c\u0105 d\u0142oni \u0141\u0119ckiej). Ale przecie mo\u017cna wskaza\u0107 tak\u017ce powtarzalne motywy tej prozy \u2013 w pierwszym okresie by\u0142yby to zazwyczaj: retrospekcja, powr\u00f3t, przemijanie, niespe\u0142nienie, g\u0142\u00f3wnie w kontek\u015bcie mi\u0142o\u015bci i wojny; w drugim za\u015b: introspekcja, podr\u00f3\u017c, opowiadanie, marzenie, zw\u0142aszcza w onirycznej czasoprzestrzeni. Mimo wszelkich r\u00f3\u017cnic, jak blisko jest <em>P\u0119tli<\/em> do <em>Nieciekawej historii<\/em> \u2013 ni to ci\u0105g\u0142e zawieszenie w czasie, ni d\u0105\u017cenie do \u015bmierci, no i te ograniczone przestrzenie i w\u00f3dczano-senne delirium. I Gustaw Holoubek.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Je\u015bli nawet jednak kino Hasa stoi pod znakiem wielkiej literatury, nie mniej d\u0142ugi cie\u0144 rzucaj\u0105 patroni z dziedziny sztuki. Nie bez znaczenia pozostaje oczywi\u015bcie fakt, \u017ce re\u017cyser pozosta\u0142 pod wieloma wzgl\u0119dami niespe\u0142nionym malarzem, \u017ce utrzymywa\u0142 wiele przyja\u017ani w tym \u015brodowisku (Andrzej Cybulski, Jerzy Skar\u017cy\u0144ski), \u017ce scenografia odgrywa\u0142a najwa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119 w kreowaniu jego wizji. Iwona Grod\u017a w swojej niedawno opublikowanej imponuj\u0105cej monografii trafnie zderza konkretne dzie\u0142a i artyst\u00f3w z imaginarium Hasa: to oczywi\u015bcie rysunki Schulza i p\u0142\u00f3tna Chagalla oraz plakaty do jego film\u00f3w autorstwa m.in. Franciszka Starowieyskiego i Andrzeja P\u0105gowskiego. Ale tak\u017ce, z mniej oczywistych konotacji: obrazy Witolda Wojtkiewicza, kartony Artura Grottgera, epiki Juliusza Kossaka, pejza\u017ce J\u00f3zefa Pankiewicza, asambla\u017ce Tadeusza Kantora, lalki Hansa Bellmera&#8230; Og\u00f3lnie trzeba podkre\u015bli\u0107 wp\u0142yw trzech pot\u0119\u017cnych nurt\u00f3w estetycznych na wizualn\u0105 wartstw\u0119 dzie\u0142 Hasa: barok (zw\u0142aszcza <em>R\u0119kopis&#8230;<\/em> z jego rozbuchaniem inscenizacyjnym), ekspresjonizm (zw\u0142aszcza <em>P\u0119tla<\/em> z jej miejskimi pejza\u017cami), surrealizm (zw\u0142aszcza <em>Sanatorium&#8230;<\/em> z jego przenikaniem porz\u0105dk\u00f3w). Feeria barw osi\u0105gni\u0119ta w tym tytule cieszy\u0107 mo\u017ce kolejne pokolenia\u00a0 (w lutym tego roku Kino RP sko\u0144czy\u0142o cyfrow\u0105 rekonstrukcj\u0119 obrazu; pono\u0107 operator Witold Soboci\u0144ski p\u0142aka\u0142 po obejrzeniu tej wersji!). Od surrealizmu i baroku blisko do Federico Felliniego, tote\u017c nieprzypadkowo Hasem tak g\u0119sto zajmowa\u0142a si\u0119 nasza najwi\u0119ksza monografistka w\u0142oskiego re\u017cysera, Maria Kornatowska. Je\u015bli ju\u017c przy filiacjach filmowych jeste\u015bmy, odnotujmy wczesnych mistrz\u00f3w naszego bohatera: to przede wszystkim Marcel Carn\u00e9, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca francuskiego realizmu poetyckiego, to modernistyczne nurty w kinie lat 20. i 30. Malarsko-filmowe pozostaje mistrzowskie u\u017cywanie wielu plan\u00f3w, czyli monta\u017c wewn\u0119trzny: przesuwanie akcent\u00f3w to przez zmian\u0119 ostro\u015bci, to ruch postaci, to najazd czy odjazd.<\/p>\n<figure id=\"attachment_2430\" aria-describedby=\"caption-attachment-2430\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/wojciech-jerzy-has-wikipedia\/\" rel=\"attachment wp-att-2430\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-2430\" title=\"wojciech-jerzy-has-wikipedia\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/wojciech-jerzy-has-wikipedia-540x519.jpg\" alt=\"Wojciech Jerzy Has, 1967\" width=\"540\" height=\"519\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-2430\" class=\"wp-caption-text\">Wojciech Jerzy Has, 1967<\/figcaption><\/figure>\n<p>Kocham Hasa za to, \u017ce realizowa\u0142 to, co wydaje mi si\u0119 esencj\u0105 kina: zespolenie namacalno\u015bci, fizyczno\u015bci, konkretu z symboliczno\u015bci\u0105, duchowo\u015bci\u0105, og\u00f3\u0142em. Lubowa\u0142 si\u0119 w wieloznaczno\u015bci i szyfrach, jak g\u0142osi zreszt\u0105 tytu\u0142 jego filmu. Aby wskaza\u0107 na te dalsze sensy, u\u017cywa\u0142 wielu mniej lub bardziej kieruj\u0105cych motyw\u00f3w-metafor, jak s\u0142usznie podsumowa\u0142a Iwona Grod\u017a we wspomnianym <em>Zaszyfrowanym w obrazie<\/em>: okna, lustra, ksi\u0119gi. Ka\u017cde z nich odsy\u0142a do rzeczywisto\u015bci poza nim, stanowi drog\u0119 czy bram\u0119. Zarazem jednak jest to zawsze obraz niewyra\u017any, zamazany, niby przez szyb\u0119 czy odbicie. Kluczowym symbolem jest natomiast Ksi\u0119ga \u2013 kt\u00f3ra u Schulza, nawet je\u015bli jest mitem, to <em>gdzie\u015b w zaraniu dzieci\u0144stwa, o pierwszym \u015bwicie \u017cycia, ja\u015bnia\u0142 horyzont od jej \u0142agodnego \u015bwiat\u0142a<\/em>. Takim mottem s\u0142usznie zaczyna swoj\u0105 monografi\u0119 <em>Dramat czasu i wyobra\u017ani<\/em> Marcin Maron. Ksi\u0119ga przybiera wiele postaci: mo\u017ce to by\u0107 <em>R\u0119kopis znaleziony&#8230;<\/em>, albo <em>Pami\u0119tnik&#8230; spisany<\/em>, ewokuj\u0105ce romantyczne oczekiwania przygody i niezwyk\u0142o\u015bci; ale tak\u017ce prowokacyjnie nazwana \u2013 kto by si\u0119 dzi\u015b na takie tytu\u0142y powa\u017cy\u0142? \u2013 <em>Nieciekawa historia<\/em> czy <em>Pismak<\/em>. Odzywaj\u0105 si\u0119 kolejne alikwoty tego symbolu, takie jak alfabet tajemny, w\u0142a\u015bnie szyfr, jak cho\u0107by kabalistyczne w\u0105tki w <em>Sanatorium&#8230;<\/em> Albo wszystkie znaki z za\u015bwiat\u00f3w otrzymywane przez <em>Baltazara Kobera.<\/em> Z tego ostatniego filmu do dzi\u015b \u015bni mi si\u0119 po nocach jedna z najbardziej oryginalnych jazd kamery w kinie. Bardzo wolno, z lewej na prawo, egzotyczne muszle o najbardziej fantastycznych kszta\u0142tach, migoc\u0105ce \u015bwiat\u0142o od lustra wody w jaskini, muszla za muszl\u0105, i na ko\u0144cu \u2013 twarz pi\u0119knej kobiety brokatem posypana. Pauza.<\/p>\n<p><object width=\"500\" height=\"405\" classid=\"clsid:d27cdb6e-ae6d-11cf-96b8-444553540000\" codebase=\"http:\/\/download.macromedia.com\/pub\/shockwave\/cabs\/flash\/swflash.cab#version=6,0,40,0\"><param name=\"allowFullScreen\" value=\"true\" \/><param name=\"allowscriptaccess\" value=\"always\" \/><param name=\"src\" value=\"http:\/\/www.youtube.com\/v\/ad7w8LiaWMw&amp;hl=pl_PL&amp;fs=1?rel=0&amp;color1=0x3a3a3a&amp;color2=0x999999&amp;border=1\" \/><param name=\"allowfullscreen\" value=\"true\" \/><embed width=\"500\" height=\"405\" type=\"application\/x-shockwave-flash\" src=\"http:\/\/www.youtube.com\/v\/ad7w8LiaWMw&amp;hl=pl_PL&amp;fs=1?rel=0&amp;color1=0x3a3a3a&amp;color2=0x999999&amp;border=1\" allowFullScreen=\"true\" allowscriptaccess=\"always\" allowfullscreen=\"true\" \/><\/object><\/p>\n<p>Kolejni analitycy roztrz\u0105saj\u0105 obecno\u015b\u0107 w filmach Hasa rozmaitych porz\u0105dk\u00f3w symbolicznych, wzgl\u0119dnie kontynuacji najr\u00f3\u017cniejszych nurt\u00f3w kultury, \u017ceby go w Europie dobrze osadzi\u0107. Pi\u0119tnastu autor\u00f3w ze \u015bwie\u017co wydanej na festiwal ENH antologii <em>Dzieje grzechu&#8230; <\/em>pod redakcj\u0105 Kuby Mikurdy i Kamili Wielebskiej rozpatruje m.in. Hasa w tradycji surrealizmu. Maria Kornatowska widzi w nim egzystencjalist\u0119 m\u00f3wi\u0105cego o samotno\u015bci, dystansie i teatrze \u017cycia. Iwona Grod\u017a u\u017cywa metafor wn\u0119trza-cia\u0142a, pustych znak\u00f3w, snu-hieroglifu, marionetki i lalki oraz kryszta\u0142owej kuli. Konrad Eberhardt pisze o\u00a0 triadzie barok-surrealizm-jarmarczno\u015b\u0107 i o \u015bwiecie zamieszkanym przez autora. Marcin Maron rozr\u00f3\u017cnia czas jako prze\u017cycie, czas historyczny i narodu, labirynt czasu oraz jego aspekt religijny i egzystencjalny. Wreszcie Iwona Sowi\u0144ska pisze o kontekstach modernizmu i wzi\u0119tych ze\u0144: <em>doznawania prowizoryczno\u015bci chwili obecnej. Fascynacji przesz\u0142o\u015bci\u0105 i rozpadem. Uwik\u0142ania pami\u0119ci w ogl\u0105danie i kreowanie tego, co ju\u017c by\u0142o. Postrzegania \u015bwiata jako teatru i \u017cycia jako roli do odegrania. Kondycji artysty. Dba\u0142o\u015bci o form\u0119 dzie\u0142a sztuki i umi\u0142owania ornamentu. Ornamentu kt\u00f3ry \u2013 jak zauwa\u017cy\u0142 Salvador Dali w zwi\u0105zku z secesj\u0105 \u2013 \u201eodkrywa przed nami w spos\u00f3b materialny trwa\u0142o\u015b\u0107 sn\u00f3w w obliczu rzeczywisto\u015bci\u201d<\/em>. Ten ostatni w\u0105tek zdaje mi si\u0119 kluczowy i w jaki\u015b spos\u00f3b podwa\u017caj\u0105cy sens powy\u017cszych wysi\u0142k\u00f3w. <em>Ze snu sen<\/em>, tytu\u0142uje sw\u00f3j dokument o Hasie Adam Kuczy\u0144ski i zaiste: nigdy w polskim kinie nie zdarzy\u0142 si\u0119 taki mistrz oniryzmu, fantazji, psychodelii, transu. To dlatego zachwycali si\u0119 nim Louis Bu\u00f1uel, David Lynch czy Martin Scorsese. To dlatego kolejne egzegezy \u015bcieli\u0107 b\u0119d\u0105 mi\u0119kkim kobiercem drog\u0119 do tajemnicy film\u00f3w Hasa, kt\u00f3r\u0105 ka\u017cdy nowy widz powinien w pierwszym rz\u0119dzie poczu\u0107 i jej si\u0119 podda\u0107.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>To przede wszystkim tajemnica czasu. Powiedzenie, \u017ce kino to sztuka ze swej natury czasowa mo\u017ce by\u0107 albo bana\u0142em, albo wyznaniem wiary. Podobnie jak Tarkowski g\u0142osz\u0105cy, i\u017c <em>kino to rze\u017abienie w czasie<\/em> i wyci\u0105gaj\u0105cy z tego radykalne wnioski estetyczno-techniczne o pojedynczym bloku marmuru, minimalistycznej pracy d\u0142uta, \u015bledzeniu napi\u0119\u0107 i przep\u0142ywu czasu, Has nie zatrzymuje si\u0119 na og\u00f3lnikach takich jak poni\u017cszy cytat. <em>We \u015bnie filmowym powstaje specyficzny w\u0119ze\u0142 czasowy. Rzeczy przesz\u0142e, sprawy minione nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na aktualn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Pod\u015bwiadomo\u015b\u0107 wdziera si\u0119 w realno\u015b\u0107. Sen pozwala wi\u0119c ods\u0142oni\u0107, pokaza\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107<\/em>. Faktycznie, na podstawowym poziomie re\u017cyser zderza zatem co najmniej dwa porz\u0105dki szerok\u0105 ram\u0105 retrospekcyjn\u0105 \u2013 jak we <em>Wsp\u00f3lnym pokoju<\/em>, <em>Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, <em>Szyfrach<\/em> \u2013 albo o\u015bwieceniowym chwytem zapo\u015bredniczenia pismem \u2013 jak w <em>R\u0119kopisie&#8230;<\/em>, <em>Pami\u0119tniku&#8230;<\/em> czy <em>Nieciekawej historii<\/em>. Wnet si\u0119 jednak okazuje, \u017ce te dwa wyj\u015bciowe czasy nie s\u0105 jasno oddzielone, a przede wszystkim niejasno przebiega granica obiektywne\/subiektywne, rzeczywiste\/wy\u015bnione. W tym aspekcie kino Hasa okazuje si\u0119 prekursorskie wobec wielu modnych osi\u0105gni\u0119\u0107 postmodernistycznych ostatnich dw\u00f3ch dekad, jak kino Lyncha czy niekt\u00f3re filmy Scorsesego.<\/p>\n<figure id=\"attachment_2425\" aria-describedby=\"caption-attachment-2425\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/petla-1957-holoubek-fijewski-has\/\" rel=\"attachment wp-att-2425\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-2425\" title=\"petla-1957-holoubek-fijewski-has\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/petla-1957-holoubek-fijewski-has-540x385.jpg\" alt=\"Kadr z filmu \u201eP\u0119tla\u201d, rok 1957, na zdj\u0119ciu Gustaw Holoubek, Tadeusz Fijewski iWojciech Jerzy Has\" width=\"540\" height=\"385\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-2425\" class=\"wp-caption-text\">Kadr z filmu \u201eP\u0119tla\u201d, rok 1957, na zdj\u0119ciu Gustaw Holoubek, Tadeusz Fijewski iWojciech Jerzy Has<\/figcaption><\/figure>\n<p>Jednak prawdziwymi wirami czasu pozostaj\u0105 dwa filmy powszechnie uznawane za najwi\u0119ksze arcydzie\u0142a polskiego re\u017cysera: <em>R\u0119kopis&#8230;<\/em> i<em> Sanatorium&#8230;<\/em>. Interpretatorzy szkicuj\u0105 tu obszerne chronologie i mapy, kt\u00f3re wszelako na papierze blado wypadaj\u0105 wobec monta\u017cowych labirynt\u00f3w. Nie spos\u00f3b nie zgodzi\u0107 si\u0119 z Marcinem Maronem, pisz\u0105cym w zako\u0144czeniu wspomnianej ksi\u0105\u017cki: <em>filmy Hasa potraktowa\u0107 mo\u017cna jako obraz zmagania z paradoksami czasu. Zmagania te ukazane s\u0105 przede wszystkim w wymiarze indywidualnego prze\u017cycia czasu; cz\u0119sto jednak tak\u017ce w kontek\u015bcie czasu \u015bwiata, ujmowanych z szerszych perspektyw \u2013 historycznej, religijnej, metafizycznej. Wa\u017cne jest, \u017ce za spraw\u0105 filmowej opowie\u015bci i jej temporalnych w\u0142a\u015bciwo\u015bci te r\u00f3\u017cne, niekiedy sprzeczne perspektywy mog\u0105 niejako wsp\u00f3\u0142istnie\u0107. W ten spos\u00f3b w czasie fikcji dokonane zosta\u0107 mo\u017ce wpisanie czasu prze\u017cywanego w czas \u015bwiata. Za spraw\u0105 wyobra\u017ani czas przekszta\u0142ca si\u0119 i integruje<\/em>. W obu wymienionych dzie\u0142ach faktycznie w kt\u00f3rym\u015b momencie otwiera si\u0119 kurtyna na mitologiczny wymiar czasu, jak, odpowiednio, w w\u0105tku \u017byda-Tu\u0142acza czy Ksi\u0119gi. Do rytua\u0142u przej\u015bcia potrzebne s\u0105 zaw\u017cdy sen albo wspomnienie, a za pr\u00f3g s\u0142u\u017c\u0105 jak\u017ce symboliczne sceny jak jaskinia lub ogr\u00f3d.<\/p>\n<p><object width=\"500\" height=\"405\" classid=\"clsid:d27cdb6e-ae6d-11cf-96b8-444553540000\" codebase=\"http:\/\/download.macromedia.com\/pub\/shockwave\/cabs\/flash\/swflash.cab#version=6,0,40,0\"><param name=\"allowFullScreen\" value=\"true\" \/><param name=\"allowscriptaccess\" value=\"always\" \/><param name=\"src\" value=\"http:\/\/www.youtube.com\/v\/pVfhuTWJ5ew&amp;hl=pl_PL&amp;fs=1?rel=0&amp;color1=0x3a3a3a&amp;color2=0x999999&amp;border=1\" \/><param name=\"allowfullscreen\" value=\"true\" \/><embed width=\"500\" height=\"405\" type=\"application\/x-shockwave-flash\" src=\"http:\/\/www.youtube.com\/v\/pVfhuTWJ5ew&amp;hl=pl_PL&amp;fs=1?rel=0&amp;color1=0x3a3a3a&amp;color2=0x999999&amp;border=1\" allowFullScreen=\"true\" allowscriptaccess=\"always\" allowfullscreen=\"true\" \/><\/object><\/p>\n<p>W tym roku up\u0142ywa 10. rocznica \u015bmierci Hasa. Ale zarazem 22 lat od premiery jego ostatniego filmu! Kapitalistyczna i liberalna Polska nie okaza\u0142a si\u0119 \u0142askawa dla jego ambitnych wizji, z kt\u00f3rych najbardziej sprecyzowan\u0105 pozosta\u0142 <em>Osio\u0142 graj\u0105cy na lirze<\/em> o grze sobowt\u00f3r\u00f3w. Ale to by\u0142y czasy schy\u0142ku wielkich wizjoner\u00f3w kina: Bergman \u017cegna\u0142 si\u0119 z kinem w 1982, Bresson w 1983, Tarkowski zmar\u0142 w 1986, Fellini poni\u00f3s\u0142 kl\u0119sk\u0119 u widz\u00f3w w 1990, a Kubrick ponad dekad\u0119 czeka\u0142 na sw\u00f3j 15. film i premiery nie do\u017cy\u0142&#8230; Pozostaje pytanie o faktyczny wp\u0142yw Hasa w Polsce i za granic\u0105. Niestety \u2013 na szcz\u0119\u015bcie? \u2013 z racji braku jakiejkolwiek pa\u0144stwowej promocji, pierwsza rekonstrukcja <em>R\u0119kopisu&#8230;<\/em> sfinansowana zosta\u0142a prywatnie przez Coppol\u0119 i Scorsesego, a jedyne kompletne wydanie DVD wypu\u015bci\u0142 na rynek Lionel Malavida, Francuz zakochany w polskim kinie (b\u0119d\u0105 one dost\u0119pne po specjalnych cenach podczas festiwalu i potem w sklepie Celuloid). Ale oznacza to tak\u017ce, \u017ce wielu widz\u00f3w na \u015bwiecie nie mia\u0142o szansy dotrze\u0107 do mniej znanych, acz r\u00f3wnie pi\u0119knych film\u00f3w Hasa \u2013 dla mnie to przede wszystkim: <em>P\u0119tla<\/em>, <em>Po\u017cegnania<\/em>, <em>Lalka<\/em>, <em>Nieciekawa historia<\/em> i <em>Niesamowita podr\u00f3\u017c&#8230;<\/em>. Autor ten nie wpisywa\u0142 si\u0119 w dominuj\u0105ce nurty i koniunktury, jak Wajda czy Kawalerowicz, nie chcia\u0142\/nie m\u00f3g\u0142 robi\u0107 kariery za granic\u0105, jak Kie\u015blowski czy Zanussi. Pozosta\u0142 zjawiskiem osobnym, izolowan\u0105 wysp\u0105 w pejza\u017cu polskiego kina. Izolowan\u0105? Przecie\u017c kierowa\u0142 Film\u00f3wk\u0105, mia\u0142 dziesi\u0105tki uczni\u00f3w, niekt\u00f3rych bardzo zdolnych, paru otwarcie przyznaj\u0105cych si\u0119 do inspiracji. Na festiwalu ENH we wsp\u00f3\u0142pracy z PWSFTviT pokazane b\u0119d\u0105 dwa zestawy etiud zrealizowanych pod opiek\u0105 Hasa \u2013 m.in. Szumowska, Fabiski, Barczyk, Lankosz, ale i Machulski, Bromski i Pasikowski (sic!) \u2013 oraz trzy pe\u0142nometra\u017cowe filmy pozostaj\u0105ce w zasi\u0119gu jego promieniowania. Dekadenckie <em>Po\u017cegnanie jesieni<\/em> Mariusza Treli\u0144skiego, oniryczna <em>Kr\u00f3lowa anio\u0142\u00f3w<\/em> Mariusza Grzegorzka i liryczna <em>Ksi\u0119ga wielkich \u017cycze\u0144 <\/em>S\u0142awomira Kry\u0144skiego, dedykowana mistrzowi. Has po Hasie? Oby nie spe\u0142ni\u0142a si\u0119 wyrocznia Adorna: <em>wok\u00f3<\/em><em>\u0142<\/em><em> muzyki s<\/em><em>\u0142<\/em><em>uchanej czas tworzy promienny kryszta<\/em><em>\u0142<\/em><em>; muzyka nies<\/em><em>\u0142<\/em><em>uchana pada w pusty czas jak \u015bmierciono\u015bna kula<\/em>. Czas po czasie?<\/p>\n<p><strong><em>Jan Topolski<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>Ostatnie wydane ksi\u0105\u017cki po\u015bwi\u0119cone tw\u00f3rczo\u015bci Wojciecha Hasa:<\/strong><\/p>\n<p><em>Dzieje grzechu. Surrealizm w kinie polskim \/ Story of Sin. <\/em><em>Surrealism in Polish Cinema<\/em>, red. Kuba Mikurda i Kamila Wielebska, Korporacja Ha!art i MFF Era Nowe Horyzonty, Krak\u00f3w-Warszawa 2010 ;<\/p>\n<p>Iwona Grod\u017a, <em>Zaszyfrowane w obrazie. O filmach Wojciecha Jerzego Hasa<\/em>, s\u0142owo \/ obraz terytoria, Gda\u0144sk 2009;<\/p>\n<p><em>HAS<\/em>, red. Robert Kardzis, Korporacja Ha!art i MFF Era Nowe Horyzonty, Krak\u00f3w-Warszawa 2010;<\/p>\n<p>Marcin Maron, <em>Dramat czasu i wyobra\u017ani. Filmy Wojciecha Jerzego Hasa<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2010;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p><em>Moje kino, narracja filmowa ma charakter wizualny. Jej punktem wyj\u015bcia jest zawsze literatura. Operowanie czasem. Skr\u00f3ty czasowe. Skoki w czasie. Jego boczne odnogi i r\u00f3\u017cne warstwy. Domen\u0105 malarstwa jest przestrze\u0144, domen\u0105 literatury i filmu \u2013 czas. Igraszki z czasem uruchamiaj\u0105 wyobra\u017ani\u0119 filmowego odbiorcy.<\/em><\/p>\n","protected":false},"author":57,"featured_media":2427,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[377,565,567,7248,665,564,566],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[539],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v18.7 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Imaginarium doktora Hasa<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Nie Wajda, nie Kie\u015blowski, lecz w\u0142a\u015bnie Has zdaje mi si\u0119 jedynym rodzimym tw\u00f3rc\u0105, kt\u00f3remu w pe\u0142ni uda\u0142o si\u0119 w kinie tchn\u0105\u0107 ducha...\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-1964-cebulski-cembrzynska.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-1964-cebulski-cembrzynska.jpg\",\"width\":750,\"height\":532,\"caption\":\"Kadr z filmu \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d, rok: 1964, na zdj\u0119ciu: Zbigniew Cybulski oraz Iga Cembrzy\u0144ska\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\",\"name\":\"Imaginarium doktora Hasa\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2010-07-22T11:50:40+00:00\",\"dateModified\":\"2013-01-23T21:21:45+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/5f66a05e471bb0b8c3ad655b11d789e1\"},\"description\":\"Nie Wajda, nie Kie\u015blowski, lecz w\u0142a\u015bnie Has zdaje mi si\u0119 jedynym rodzimym tw\u00f3rc\u0105, kt\u00f3remu w pe\u0142ni uda\u0142o si\u0119 w kinie tchn\u0105\u0107 ducha...\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Imaginarium doktora Hasa\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/5f66a05e471bb0b8c3ad655b11d789e1\",\"name\":\"Jan Topolski\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/jan-topolski\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Imaginarium doktora Hasa","description":"Nie Wajda, nie Kie\u015blowski, lecz w\u0142a\u015bnie Has zdaje mi si\u0119 jedynym rodzimym tw\u00f3rc\u0105, kt\u00f3remu w pe\u0142ni uda\u0142o si\u0119 w kinie tchn\u0105\u0107 ducha...","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-1964-cebulski-cembrzynska.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/07\/rekopis-znaleziony-w-saragossie-1964-cebulski-cembrzynska.jpg","width":750,"height":532,"caption":"Kadr z filmu \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d, rok: 1964, na zdj\u0119ciu: Zbigniew Cybulski oraz Iga Cembrzy\u0144ska"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski","name":"Imaginarium doktora Hasa","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski#primaryimage"},"datePublished":"2010-07-22T11:50:40+00:00","dateModified":"2013-01-23T21:21:45+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/5f66a05e471bb0b8c3ad655b11d789e1"},"description":"Nie Wajda, nie Kie\u015blowski, lecz w\u0142a\u015bnie Has zdaje mi si\u0119 jedynym rodzimym tw\u00f3rc\u0105, kt\u00f3remu w pe\u0142ni uda\u0142o si\u0119 w kinie tchn\u0105\u0107 ducha...","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/imaginarium-doktora-hasa-jan-topolski#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Imaginarium doktora Hasa"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/5f66a05e471bb0b8c3ad655b11d789e1","name":"Jan Topolski","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/jan-topolski"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2324"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/57"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2324"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2324\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2427"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2324"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2324"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2324"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=2324"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=2324"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}