{"id":25489,"date":"2014-10-14T09:17:49","date_gmt":"2014-10-14T08:17:49","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=25489"},"modified":"2020-09-01T13:06:16","modified_gmt":"2020-09-01T12:06:16","slug":"przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent","title":{"rendered":"Czarna skrzynka i boczne odnogi czasu"},"content":{"rendered":"<p>Popularno\u015b\u0107 historii alternatywnych zbiega si\u0119 w czasie z upowszechnieniem si\u0119 poststrukturalistycznych idei w literaturoznawstwie i historiografii oraz z przemianami kulturowymi, jakie zasz\u0142y na prze\u0142omie XX i XXI w. na Zachodzie. Wydaje si\u0119 zatem, \u017ce nowe propozycje metodologiczno-filozoficzne stanowi\u0105 istotn\u0105 inspiracj\u0119 dla autor\u00f3w allohistorii, a tak\u017ce mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 jako w\u0142a\u015bciwe narz\u0119dzie opisu tworzonych przez nich dzie\u0142.<\/p>\n<figure id=\"attachment_25497\" aria-describedby=\"caption-attachment-25497\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika\/\" rel=\"attachment wp-att-25497\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-25497\" title=\"Jacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-540x405.jpg\" alt=\"Jacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)\" width=\"540\" height=\"405\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-540x405.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-800x600.jpg 800w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-300x225.jpg 300w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-120x90.jpg 120w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-90x68.jpg 90w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-320x240.jpg 320w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-560x420.jpg 560w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-900x675.jpg 900w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-576x431.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika.jpg 1000w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-25497\" class=\"wp-caption-text\">Jacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Przypomnijmy, \u017ce wydana w 1973 r. praca Haydena White\u2019a<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-1\" id=\"refmark-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a>\u00a0rozpropagowa\u0142a postrzeganie historii jako \u2013 konstruowanej z pewnej perspektywy i\u00a0zdeterminowanej okre\u015blon\u0105 ideologi\u0105 \u2013 opowie\u015bci, kt\u00f3ra jest w zasadzie podobna do fabu\u0142y tekstu literackiego, a warunkowana bywa przez analogiczne mechanizmy retoryczne i estetyczne. Zbli\u017cenie dyskursu historycznego i\u00a0literackiego sugeruje, \u017ce mamy do czynienia z korelacj\u0105 przewarto\u015bciowa\u0144 w teorii historiografii i praktyce prozatorskiej.<\/p>\n<p>Je\u015bli jednak uznamy, \u017ce powstaj\u0105ce w ostatnich latach literackie wizje historii rodz\u0105 si\u0119 na fali przemian obejmuj\u0105cych kultur\u0119 i nauki humanistyczne od drugiej po\u0142owy XX w. (w Polsce za\u015b od czas\u00f3w nieco p\u00f3\u017aniejszych), a\u00a0w\u00a0rezultacie, \u017ce ponowoczesne idee stymuluj\u0105 tego rodzaju tw\u00f3rczo\u015b\u0107, musimy rozwa\u017cy\u0107 dwie zasadnicze kwestie. Po pierwsze, czy przyj\u0119cie takiej optyki nie sytuuje prozy w nieco podrz\u0119dnej roli \u2013 jako popularyzatorskiego medium dla dywagacji teoretycznych. Po drugie, nasuwa si\u0119 pytanie o relacje mi\u0119dzy wsp\u00f3\u0142czesnymi historiami alternatywnymi, funkcjonuj\u0105cymi w obr\u0119bie szeroko poj\u0119tej ponowoczesno\u015bci, kt\u00f3ra kszta\u0142tuje spos\u00f3b rozumienia historii i jej proces\u00f3w przez pisarzy, a utworami powstaj\u0105cymi w innym klimacie intelektualnym i kulturowym, lecz uznawanymi r\u00f3wnie\u017c za realizacje owego gatunku literackiego. Geneza allohistorii przestaje by\u0107 w tym kontek\u015bcie spraw\u0105 oczywist\u0105.<\/p>\n<div id='gallery-1' class='gallery galleryid-25489 gallery-columns-4 gallery-size-thumbnail'><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\/stanislaw-lem-002'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-002-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Stanis\u0142aw Lem w roku 1966, zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Wojciecha Zemka, sekretarza autora (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-25500\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-25500'>\n\t\t\t\tStanis\u0142aw Lem w roku 1966, zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Wojciecha Zemka, sekretarza autora (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\/stanislaw-lem-001'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-001-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Stanis\u0142aw Lem w roku 1966, zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Wojciecha Zemka, sekretarza autora (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-25499\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-25499'>\n\t\t\t\tStanis\u0142aw Lem w roku 1966, zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Wojciecha Zemka, sekretarza autora (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\/attachment\/25498'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-okladka-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Jacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-25498\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-25498'>\n\t\t\t\tJacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika'><img width=\"400\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika-400x240.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Jacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-25497\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-25497'>\n\t\t\t\tJacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n<p>Trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce podstawowa cecha historii alternatywnej, jak\u0105 jest podj\u0119cie gry z czasem i histori\u0105, stanowi istotny element tak\u017ce w\u00a0przypadku powie\u015bci historycznych i utwor\u00f3w science fiction. Cho\u0107 pierwsze dotycz\u0105 zdarze\u0144 przesz\u0142ych, drugie za\u015b \u2013 przysz\u0142ych, obserwacja zar\u00f3wno tego, co by\u0142o, jak i tego, co b\u0119dzie, odbywa si\u0119 z poziomu tera\u017aniejszo\u015bci. Powie\u015bci historyczne i science fiction tworz\u0105 \u2013 w szerszej perspektywie \u2013 rewers i awers tej samej monety. Pozwalaj\u0105 zrozumie\u0107 tera\u017aniejszo\u015b\u0107 i stanowi\u0105 wyraz pragnienia, by cho\u0107 w cz\u0119\u015bci wykroczy\u0107 poza t\u0119 jedyn\u0105 sfer\u0119 egzystencji dost\u0119pn\u0105 ludziom w czasach nowoczesno\u015bci. Przesz\u0142o\u015b\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107 s\u0105 jednak w tym kontek\u015bcie wy\u0142\u0105cznie lustrami, w kt\u00f3rych przegl\u0105da si\u0119 cz\u0142owiek uwi\u0119ziony \u201etu i teraz\u201d, usi\u0142uj\u0105c zdystansowa\u0107 si\u0119 do chwili obecnej. Historia alternatywna wydaje si\u0119 mutacj\u0105 tych porz\u0105dk\u00f3w, umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 postrzeganie historii w ruchu z niedost\u0119pnego inaczej poziomu. Niewykluczone zatem, \u017ce allohistorie maj\u0105 wi\u0119cej wsp\u00f3lnego z ideami modernizmu, ni\u017c na pierwszy rzut oka mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107.<\/p>\n<p><strong>Czarna skrzynka<\/strong><\/p>\n<p>O ile powie\u015bci historyczne Parnickiego czy Ku\u015bniewicza \u2013 zbli\u017cone do tego, co okre\u015bla si\u0119 mianem \u201ehistoriograficznych metapowie\u015bci\u201d \u2013 s\u0105 opisane do\u015b\u0107 dobrze, o tyle powinowactwa mi\u0119dzy polskimi allohistoriami a fantastyk\u0105 zosta\u0142y dot\u0105d, jak si\u0119 wydaje, poddane skrupulatnej analizie<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-2\" id=\"refmark-2\"><sup>[2]<\/sup><\/a>. Kiedy Stanis\u0142aw Lem przyst\u0119powa\u0142 do pisania <em>Fantastyki i futurologii<\/em> \u2013 pierwszego na polskim gruncie bilansu fantastyki naukowej, g\u0142\u00f3wnie ameryka\u0144skiej \u2013 historie alternatywne by\u0142y w Polsce zjawiskiem niemal nieznanym. W\u00a0tym czasie autora <em>Solaris<\/em> interesowa\u0142y przede wszystkim kwestie zwi\u0105zane z\u00a0socjologi\u0105 literatury, w tym zagadnienie przypadku postrzeganego jako g\u0142\u00f3wna kategoria kulturotw\u00f3rcza, czego owocem by\u0142a <em>Filozofia przypadku<\/em>. Na kanwie tych przemy\u015ble\u0144 pisarz bada\u0142 fantastyk\u0119 literack\u0105 i rozwa\u017ca\u0142 mo\u017cliwo\u015bci jej teoretycznego opisu. Zwraca\u0142 przy tym szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na te teksty, kt\u00f3re przekracza\u0142y konwencj\u0119 rozrywkow\u0105, sytuuj\u0105c si\u0119 w obr\u0119bie prozy wysokoartystycznej.<\/p>\n<figure id=\"attachment_25499\" aria-describedby=\"caption-attachment-25499\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\/stanislaw-lem-001\/\" rel=\"attachment wp-att-25499\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-25499\" title=\"Stanis\u0142aw Lem w roku 1966, zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Wojciecha Zemka, sekretarza autora (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-001-540x736.jpg\" alt=\"Stanis\u0142aw Lem w roku 1966, zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Wojciecha Zemka, sekretarza autora (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)\" width=\"540\" height=\"736\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-001-540x736.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-001-659x900.jpg 659w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-001-576x785.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-001.jpg 733w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-25499\" class=\"wp-caption-text\">Stanis\u0142aw Lem w roku 1966, zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Wojciecha Zemka, sekretarza autora (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)<\/figcaption><\/figure>\n<p>W 1967 r., gdy Lem pracowa\u0142 nad <em>Filozofi\u0105 przypadku<\/em> i <em>Fantastyk\u0105 i\u00a0futurologi\u0105<\/em>, spod jego pi\u00f3ra wysz\u0142o tak\u017ce pos\u0142owie do <em>Torpedy czasu<\/em> Antoniego S\u0142onimskiego<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-3\" id=\"refmark-3\"><sup>[3]<\/sup><\/a>. W eseju tym postawiona zosta\u0142a \u2013 cho\u0107 mo\u017ce niezbyt dobitnie \u2013 teza, \u017ce ka\u017cdy tekst literacki opowiadaj\u0105cy o podr\u00f3\u017cach w czasie lub ingerencji w histori\u0119 przy pomocy jakichkolwiek instrument\u00f3w technicznych stanowi odwo\u0142anie do za\u0142o\u017cycielskiego dla nowoczesnej fantastyki naukowej <em>Wehiku\u0142u czasu<\/em> Herberta George\u2019a Wellsa.<\/p>\n<p>Zdaniem Lema potencja\u0142 opowie\u015bci S\u0142onimskiego opiera\u0142 si\u0119 na przekroczeniu naiwnej motywacji w\u0105tku podr\u00f3\u017cy w czasie, a zatem na odrzuceniu przekonania, \u017ce technologiczne zdobycze pozwol\u0105 okie\u0142zna\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 i historyczn\u0105 oraz stworz\u0105 warunki do swobodnego eliminowania \u017cyciowych niedogodno\u015bci<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-4\" id=\"refmark-4\"><sup>[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>S\u0142onimski po\u0142o\u017cy\u0142 nacisk na daremno\u015b\u0107 ludzkich dzia\u0142a\u0144 podejmowanych w celu sterowania procesami dziejowymi, szczeg\u00f3lnie w makroskali. Ka\u017cda pr\u00f3ba naprawienia historii musi si\u0119 zako\u0144czy\u0107 fiaskiem, poniewa\u017c cz\u0142owiek, b\u0119d\u0105c zarazem jej przedmiotem i podmiotem, nie jest w stanie zapanowa\u0107 na Ca\u0142o\u015bci\u0105 i uwzgl\u0119dni\u0107 wszystkich zmiennych. Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 <em>Torpedy czasu<\/em>, co podkre\u015bla Lem, polega na zaadaptowaniu sztandarowego rekwizytu tw\u00f3rczo\u015bci science fiction \u2013 wehiku\u0142u czasu \u2013 na potrzeby refleksji historiozoficznej.<\/p>\n<p>W tym punkcie <em>Torpeda<\/em> upodabnia si\u0119 do allohistorii; inaczej m\u00f3wi\u0105c: mo\u017ce zosta\u0107 uznana, przy ca\u0142ym swym staro\u015bwieckim charakterze, za pocz\u0105tkow\u0105 mutacj\u0119 opowie\u015bci o podr\u00f3\u017cach w czasie, kt\u00f3re to opowie\u015bci \u2013 po odrzuceniu rekwizyt\u00f3w technicznych \u2013 przeistocz\u0105 si\u0119 w historie alternatywne. Pesymistyczna wymowa utworu stanowi kontrapunkt dla huraoptymistycznych nadziei drugiej dekady XX w. i z tej przyczyny mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o nowatorstwie S\u0142onimskiego.<\/p>\n<p>Lem \u2013 sceptyczny analityk fantastyki \u2013 przywraca niejako pami\u0119\u0107 o zapomnianej ksi\u0105\u017cce skamandryty, a tak\u017ce wprowadza w przestrze\u0144 polskiej prozy chyba najs\u0142ynniejsz\u0105 histori\u0119 alternatywn\u0105: <em>Cz\u0142owieka z wysokiego zamku<\/em> Philipa K. Dicka<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-5\" id=\"refmark-5\"><sup>[5]<\/sup><\/a>. Lemowska wizja literatury, a fantastyki w szczeg\u00f3lno\u015bci, z uwagi na swe zaplecze teoretyczno-\u015bwiatopogl\u0105dowe mo\u017ce by\u0107 inspiruj\u0105ca dla badaczy allohistorii.<\/p>\n<p>Autor <em>Cyberiady<\/em> pojmowa\u0142 fantastyk\u0119 naukow\u0105 do\u015b\u0107 rygorystycznie. Szczeg\u00f3lnie jaskrawym przyk\u0142adem wymaga\u0144, jakie stawia\u0142 literaturze scence fiction, s\u0105 szkice i komentarze, powstaj\u0105ce w momencie gdy znu\u017cy\u0142 si\u0119 fantastyk\u0105 i poszukiwa\u0142 bardziej no\u015bnych form, czego wyrazem by\u0142a m.in. neoawangardowa <em>Doskona\u0142a pr\u00f3\u017cnia<\/em>. Swoje obiekcje Lem \u2013 pisarz fantastycznonaukowy \u2013 musia\u0142 skrupulatnie wyja\u015bnia\u0107. W wa\u017cnym eseju <em>Czy odchodz\u0119 od Science Fiction?<\/em> pisa\u0142: \u201emotorem mojej aktywno\u015bci, tak pisarskiej, jak czytelniczej, jest autentyczna ciekawo\u015b\u0107, daj\u0105ca si\u0119 rozpisa\u0107 na pytania d\u0142ugiej listy, na kt\u00f3rej figuruj\u0105 kwestie takie na przyk\u0142ad, jak rzeczywista pozycja ludzko\u015bci w Kosmosie, tajemnica Silentium Universi, granice post\u0119pu w\u00a0dzia\u0142aniach poznawczych (&#8230;). Udzielanie na takie fascynuj\u0105ce mnie pytania odpowiedzi jawnie uproszczonych, fantastycznych jako \u0142udz\u0105cych, g\u0142upich oraz k\u0142amliwych, czy te\u017c rozmy\u015blne albo mimowiedne niedostrzeganie owych pyta\u0144 w ich ca\u0142ej powa\u017cnej sensowno\u015bci sprawia, \u017ce Science Fiction przesta\u0142a mnie cokolwiek obchodzi\u0107 zar\u00f3wno jako autora, jak te\u017c czytelnika\u201d<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-6\" id=\"refmark-6\"><sup>[6]<\/sup><\/a>. Tak wi\u0119c w utworach fantastycznych Lem szuka przede wszystkim po\u0142\u0105czenia literatury z wiedz\u0105 naukow\u0105 (nie tylko przyrodnicz\u0105 czy \u015bcis\u0142\u0105). Najwa\u017cniejszy jest dla niego realistyczny ogl\u0105d rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ry \u2013 dodajmy \u2013 mo\u017ce si\u0119 jednak okaza\u0107 zaskakuj\u0105cy dla czytelnik\u00f3w pozbawionych, przynajmniej na pocz\u0105tku, wiedzy na temat zasad rz\u0105dz\u0105cych powie\u015bciowym \u015bwiatem. W konsekwencji tekst powinien realizowa\u0107, podobnie jak nauka, cele poznawcze, stawia\u0107 problemy, weryfikowa\u0107 lub obala\u0107 hipotezy. W maria\u017cu literatury i nauki Lem dostrzega\u0142 szans\u0119 na przekroczenie ogranicze\u0144 tej drugiej dziedziny, metod\u0119 jej krytycznego komentowania i\u00a0poskramiania Rozumu<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-7\" id=\"refmark-7\"><sup>[7]<\/sup><\/a>, a zarazem spos\u00f3b \u201erygoryzowania\u201d procesu pisania, wyj\u015bcia poza ludyczny charakter fantastyki naukowej: \u201efantastyka mo\u017ce by\u0107, z jednej strony, prognoz\u0105 rozumian\u0105 probabilistycznie \u2013 przy ustanawianiu dowolnie ma\u0142o prawdopodobnych, byle nie ca\u0142kowicie fikcjonalnych za\u0142o\u017ce\u0144; i mo\u017ce by\u0107, z\u00a0drugiej strony, artyku\u0142owaniem pewnych hipotez sensownych dzi\u0119ki u\u017cyciu kontrempirycznej fikcji, kt\u00f3ra w\u00f3wczas nie ma by\u0107 literalnie rozumiana, ale tylko interpretowana jako aparatura sygnalizacyjna. A kiedy nie dzia\u0142a ani pierwszy, ani drugi spos\u00f3b, staje si\u0119 (&#8230;) formaln\u0105 gr\u0105. W\u00f3wczas wy\u0142\u0105czona zostaje ze wszystkich front\u00f3w poznania, rozumienia, warto\u015bciowania \u2013 tak racjonalnego empirycznie, jak sensownego kulturowo. W tym to rozumieniu wolno rozr\u00f3\u017cni\u0107 mi\u0119dzy fantastyk\u0105 stosowan\u0105, czyli zaanga\u017cowan\u0105 w sprawy \u015bwiata, i fantastyk\u0105 czyst\u0105, kt\u00f3ra jest form\u0105 ucieczki, dezercji lub tylko \u2013 kompletnej autonomii kreacyjnej pod\u0142ug odpowiednich ustale\u0144\u201d<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-8\" id=\"refmark-8\"><sup>[8]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Twierdzenie, \u017ce historie alternatywne mieszcz\u0105 si\u0119 w ramach literatury fantastycznej w Lemowskim rozumieniu, nie wydaje si\u0119 ca\u0142kiem bezzasadne<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-9\" id=\"refmark-9\"><sup>[9]<\/sup><\/a>. Pisarz, \u017c\u0105daj\u0105c by utwory fantastyczne realizowa\u0142y zadania epistemologiczne, dostarcza allohistoriom nadrz\u0119dnego uzasadnienia ich g\u0142\u00f3wnego celu \u2013 najpe\u0142niejsz\u0105 odpowied\u017a na pytanie \u201eco by by\u0142o, gdyby?\u201d (\u201ewhat if?\u201d) mo\u017cna uzyska\u0107, stosuj\u0105c maszyneri\u0119 fikcji. Proces tworzenia powie\u015bci fantastycznych przypomina naukowy eksperyment. Tekst literacki to dla autora <em>Solaris<\/em> urz\u0105dzenie w rodzaju cybernetycznej \u201eczarnej skrzynki\u201d \u2013 narz\u0119dzie przetwarzania informacji, a tak\u017ce pole dzia\u0142alno\u015bci eksperymentalnej. Ma szczeg\u00f3ln\u0105 warto\u015b\u0107, bowiem pozwala dokona\u0107 tego, co inaczej nie mo\u017ce zosta\u0107 zrealizowane. Allohistorie s\u0105 kontrempiryczne, poniewa\u017c daj\u0105 wgl\u0105d w zamkni\u0119t\u0105 histori\u0119. Przesz\u0142o\u015b\u0107 staje si\u0119 dost\u0119pna w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki kontrfaktycznej fabule.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Terminologia, jak\u0105 pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 pisarze, teoretycy gatunku i czytelnicy<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-10\" id=\"refmark-10\"><sup>[10]<\/sup><\/a>, koresponduje z kategoriami, przy pomocy kt\u00f3rych autor <em>Filozofii przypadku<\/em> okre\u015bla\u0142 istot\u0119 fantastyki naukowej. Najwa\u017cniejszym poj\u0119ciem jest \u201epoznanie\u201d, a \u015bci\u015blej \u201ewarto\u015b\u0107 poznawcza\u201d, jak\u0105 powinien odznacza\u0107 si\u0119 utw\u00f3r fantastyczny, by jego istnienie zyska\u0142o uzasadnienie. Wszak tekst literacki to zdaniem Lema komplementarna, a niekiedy wr\u0119cz alternatywna wobec nauki forma do\u015bwiadczenia i badania rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n<figure id=\"attachment_25500\" aria-describedby=\"caption-attachment-25500\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\/stanislaw-lem-002\/\" rel=\"attachment wp-att-25500\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-25500\" title=\"Stanis\u0142aw Lem w roku 1966, zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Wojciecha Zemka, sekretarza autora (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-002-540x736.jpg\" alt=\"Stanis\u0142aw Lem w roku 1966, zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Wojciecha Zemka, sekretarza autora (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)\" width=\"540\" height=\"736\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-002-540x736.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-002-659x900.jpg 659w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-002-576x785.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/stanislaw-lem-002.jpg 733w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-25500\" class=\"wp-caption-text\">Stanis\u0142aw Lem w roku 1966, zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Wojciecha Zemka, sekretarza autora (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)<\/figcaption><\/figure>\n<p>\u201ePoint od divergence\u201d historii alternatywnej odpowiada u Lema pocz\u0105tkowi eksperymentu literackiego \u2013 zawi\u0105zaniu intrygi, sformu\u0142owaniu hipotezy. \u201ePunkt rozej\u015bcia\u201d to przecie\u017c moment, w kt\u00f3rym nast\u0119puje rozszczepienie naszej linii czasowej i jej alternatywnej wersji. Analogicznie jak w Lemowskiej science fiction literatura mierzy si\u0119 z problemem, kt\u00f3rego nie spos\u00f3b rozwik\u0142a\u0107 za pomoc\u0105 dost\u0119pnej wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie wiedzy, cho\u0107 to w\u0142a\u015bnie owa wiedza pozwala na jego sformu\u0142owanie. O ile futurologiczna fantastyka dopisuje ci\u0105g dalszy tera\u017aniejszo\u015bci, o tyle historia alternatywna tera\u017aniejszo\u015b\u0107 relatywizuje. W obu przypadkach nieusuwalnym kontekstem jest \u201etu i teraz\u201d.<\/p>\n<p>Gdy m\u00f3wimy o historiach alternatywnych jako o \u201eeksperymencie my\u015blowym\u201d, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy \u201erewizji i reinterpretacji przesz\u0142o\u015bci\u201d<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-11\" id=\"refmark-11\"><sup>[11]<\/sup><\/a>, akcent po\u0142o\u017cony zostaje na poznawczy i w pewnym stopniu dydaktyczny aspekt zjawiska. Okazuje si\u0119, \u017ce Histori\u0119 mo\u017cna zmieni\u0107, a tym samym g\u0142\u0119biej analizowa\u0107, jedynie przy pomocy literatury. Nie spos\u00f3b zatem pomin\u0105\u0107 koncepcji Lema, kt\u00f3ry za naczelne zadanie fantastyki uznawa\u0142 poznanie praw rz\u0105dz\u0105cych histori\u0105 i kultur\u0105.<\/p>\n<p>Opisowi historii alternatywnych w planie formalnym mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 r\u00f3wnie\u017c inne poj\u0119cie z <em>Fantastyki i futurologii<\/em>. Zgodnie z Lemowskim sposobem my\u015blenia nale\u017cy przyj\u0105\u0107, \u017ce allohistorie (uchronie) przetwarzaj\u0105 w\u0105tek podr\u00f3\u017cy w czasie oraz rodz\u0105 si\u0119 w efekcie inwersji \u2013 najpowszechniejszej struktury generuj\u0105cej \u015bwiaty przedstawione w powie\u015bciach science fiction. Idea wehiku\u0142u czasu opiera si\u0119 na wierze, \u017ce czas mo\u017cna modyfikowa\u0107 lub nawet \u2013 w skrajnej postaci \u2013 kontrolowa\u0107. Prze\u015bwiadczenie to leg\u0142o tak\u017ce u podstaw historii alternatywnych, o czym \u015bwiadczy stosowany przez ich autor\u00f3w mechanizm odwracania rzeczywistego porz\u0105dku temporalnego.<\/p>\n<p>Inwersja to najcz\u0119stszy zabieg s\u0142u\u017c\u0105cy budowaniu intrygi fabularnej, kreowaniu postaci czy konstruowaniu znacze\u0144, cho\u0107 cz\u0119sto bywa stosowany przez pisz\u0105cych nie\u015bwiadomie. Polega na odwr\u00f3ceniu zasad i regu\u0142 obowi\u0105zuj\u0105cych w \u015bwiecie pozaliterackim, kt\u00f3re dotycz\u0105 r\u00f3\u017cnych sfer: ontologicznej, poznawczej, znaczeniowej, kulturowej itp. Mo\u017ce dokonywa\u0107 si\u0119 w r\u00f3\u017cnej skali i mie\u0107 r\u00f3\u017cny stopie\u0144 komplikacji. Zawsze jednak zmiana owych praw stanowi fundament rzeczywisto\u015bci literackiej i wprowadza \u201eefekt dziwno\u015bci\u201d. W historiach alternatywnych obowi\u0105zuje analogiczna zasada. Angielskie \u201ewhat if?\u201d oznacza nie tylko \u201eco by by\u0142o, gdyby?\u201d, ale tak\u017ce \u201ea je\u015bli?\u201d, co w\u00a0kontek\u015bcie zabiegu inwersji mo\u017cna doprecyzowa\u0107: \u201ea je\u015bli odwr\u00f3ci\u0107 istniej\u0105cy porz\u0105dek?\u201d. W \u201epunkcie rozej\u015bcia\u201d najcz\u0119\u015bciej nasza linia czasowa zyskuje swe odwr\u00f3cone odbicie, poniewa\u017c przeciwny do zaistnia\u0142ego bieg wydarze\u0144 najdobitniej wyra\u017ca kontrast mi\u0119dzy alternatywnymi \u015bcie\u017ckami historii. Jako ilustracja tego mechanizmu mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 znane z teorii chaosu zjawisko \u201eefektu motyla\u201d \u2013 w historiach alternatywnych pozornie drobne modyfikacje w obr\u0119bie dziejowych wydarze\u0144 oddzia\u0142uj\u0105 na siebie i\u00a0prowadz\u0105 do zaistnienia innego porz\u0105dku czasowego. Lemowska inwersja w literaturze odpowiada temu, co historycy nazwali my\u015bleniem kontrfaktycznym w\u00a0badaniach historycznych.<\/p>\n<figure id=\"attachment_25498\" aria-describedby=\"caption-attachment-25498\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\/attachment\/25498\/\" rel=\"attachment wp-att-25498\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-25498\" title=\"Jacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-okladka-540x770.jpg\" alt=\"Jacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)\" width=\"540\" height=\"770\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-okladka-540x770.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-okladka-630x900.jpg 630w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-okladka-576x821.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-okladka.jpg 701w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-25498\" class=\"wp-caption-text\">Jacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)<\/figcaption><\/figure>\n<p>W ostatnich latach literack\u0105 my\u015bl Lema zdaje si\u0119 rozwija\u0107 Jacek Dukaj. <em>L\u00f3d<\/em> to w zasadzie realizacja postulat\u00f3w autora <em>Niezwyci\u0119\u017conego<\/em>. Dukaj konsekwentnie przebudowa\u0142 realia pocz\u0105tk\u00f3w XX stulecia na niemal ka\u017cdym poziomie, skonstruowa\u0142 skomplikowan\u0105 struktur\u0119 relacji i zale\u017cno\u015bci, wychodz\u0105c od konkretnego wydarzenia historycznego, kt\u00f3re naprawd\u0119 nie wywar\u0142o wi\u0119kszego wp\u0142ywu na losy \u015bwiata. Upadek meteorytu tunguskiego w 1908 r. uruchamia w powie\u015bci szereg przeobra\u017ce\u0144 spo\u0142eczno-gospodarczych, cywilizacyjnych, kulturowych i naukowych. Pisarz niejako zrealizowa\u0142 Lemowskie marzenie o kreowaniu rzeczywisto\u015bci w tek\u015bcie fantastycznym, kt\u00f3ra oka\u017ce si\u0119 na tyle z\u0142o\u017cona, i\u017c jej wyja\u015bnienie nie b\u0119dzie dawa\u0142o si\u0119 sprowadzi\u0107 do jednej zasadniczej (i najcz\u0119\u015bciej trywialnej) tezy. W powie\u015bci Dukaja przedmiotem refleksji historycznej, filozoficznej i naukowej jest czas \u2013 katastrofa tunguska zmienia jego odczuwanie, zmusza do stawiania hipotez i formu\u0142owania teorii fizycznych dotycz\u0105cych jego natury, zaburza prawa logiki, wywo\u0142uje reperkusje religijne. Pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c praktyczne konsekwencje owego wydarzenia: przemys\u0142, gospodarka i ekonomia zosta\u0142y oparte na surowcach powsta\u0142ych w wyniku upadku meteorytu, a\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwa zaadaptowa\u0142y si\u0119 do zmienionego klimatu i nowych zjawisk atmosferycznych czy fizycznych. Dukaj bardzo konsekwentnie skonstruowa\u0142 tekstowy \u015bwiat, pami\u0119taj\u0105c, \u017ce \u201epunkt rozej\u015bcia\u201d \u2013 kluczowy element historii alternatywnych \u2013 musi generowa\u0107 ci\u0105g przekszta\u0142ce\u0144, kt\u00f3re wymagaj\u0105 powa\u017cnej przebudowy znanej nam historii.<\/p>\n<p>Rzeczywisto\u015b\u0107 w <em>Lodzie<\/em> stanowi system naczy\u0144 po\u0142\u0105czonych, zmiana w jednym obszarze powoduje modyfikacje w innym. Inwersja obejmuje ca\u0142o\u015b\u0107 zjawisk, dzi\u0119ki czemu autor <em>Extensy<\/em> unikn\u0105\u0142 banalizacji odwr\u00f3cenia znacze\u0144, przed kt\u00f3r\u0105 przestrzega\u0142 Lem. Europa Dukaja r\u00f3\u017cni si\u0119 znacznie od swego mi\u0119dzywojennego pierwowzoru, lecz na g\u0142\u0119bszym poziomie rz\u0105dz\u0105 ni\u0105 analogiczne mechanizmy (zale\u017cno\u015bci spo\u0142eczno-gospodarcze, pragnienie naukowego poznania rzeczywisto\u015bci), co pozwala przegl\u0105da\u0107 si\u0119 w niej niczym w lustrze.<\/p>\n<p><strong>Boczne odnogi czasu<\/strong><\/p>\n<p>Polscy autorzy historii alternatywnych mog\u0105 czerpa\u0107 inspiracje nie tylko z powie\u015bci historycznych i science fiction, lecz r\u00f3wnie\u017c z utwor\u00f3w Brunona Schulza, kt\u00f3ry w <em>Genialnej epoce<\/em> pisa\u0142: \u201eC\u00f3\u017c jednak zrobi\u0107 ze zdarzeniami, kt\u00f3re nie maj\u0105 swego w\u0142asnego miejsca w czasie, ze zdarzeniami, kt\u00f3re przysz\u0142y za p\u00f3\u017ano, gdy ju\u017c czas by\u0142 rozdany, rozdzielony, rozebrany i teraz zosta\u0142y niejako na lodzie, nie zaszeregowane, zawieszone w powietrzu, bezdomne i b\u0142\u0119dne? (&#8230;)<\/p>\n<p>Czy czytelnik s\u0142ysza\u0142 co\u015b o r\u00f3wnoleg\u0142ych pasmach czasu w czasie dwutorowym? Tak, istniej\u0105 takie boczne odnogi czasu, troch\u0119 nielegalne co prawda i\u00a0problematyczne, ale gdy si\u0119 wiezie tak\u0105 kontraband\u0119 jak my, takie nadliczbowe zdarzenie nie do zaszeregowania \u2013 nie mo\u017cna by\u0107 zanadto wybrednym. Spr\u00f3bujmy tedy odga\u0142\u0119zi\u0107 w kt\u00f3rym\u015b punkcie historii tak\u0105 boczn\u0105 odnog\u0119, \u015blepy tor, a\u017ceby zepchn\u0105\u0107 na\u0144 te nielegalne dzieje. Tylko bez obawy. Stanie si\u0119 to niepostrze\u017cenie, czytelnik nie dozna \u017cadnego wstrz\u0105su. Kto wie \u2013 mo\u017ce, gdy o tym m\u00f3wimy, ju\u017c nieczysta manipulacja jest poza nami i jedziemy ju\u017c \u015blepym torem\u201d<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-12\" id=\"refmark-12\"><sup>[12]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Je\u015bli odwo\u0142amy si\u0119 do j\u0119zyka wsp\u00f3\u0142czesnej teorii allohistorii, mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce Bruno Schulz opisuje \u201epunkt rozej\u015bcia\u201d (dywergencji) \u2013 moment gdy historia, jak\u0105 znamy, wchodzi na inny tor. W konsekwencji od tej w\u0142a\u015bnie chwili dzieje \u015bwiata tocz\u0105 si\u0119 zupe\u0142nie inaczej. Dla Schulza jednak\u017ce taki eksperyment nie ma wymiaru naukowego, lecz raczej filozoficzny. Wywodzi si\u0119 z autorskiej koncepcji rzeczywisto\u015bci i j\u0119zyka. Stanowi inny wariant poznawania i do\u015bwiadczania Realno\u015bci. Podczas gdy historia alternatywna w\u00a0rodzaju <em>Lodu<\/em> dotyka problemu z\u0142o\u017cono\u015bci dziejowych proces\u00f3w, skomplikowanej struktury relacji mi\u0119dzy rozmaitymi dziedzinami ludzkiej aktywno\u015bci w\u00a0makroskali, Schulzowskie \u201eboczne odnogi czasu\u201d \u015bwiadcz\u0105 raczej, \u017ce to, co nazywamy rzeczywisto\u015bci\u0105, jest tworem skomplikowanym i odznacza si\u0119 migotliwo\u015bci\u0105, szczeg\u00f3lnie w jednostkowym do\u015bwiadczeniu. Dzi\u0119ki s\u0142owu (a wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c literaturze) mo\u017cna uchwyci\u0107 inne wersje czasu, kt\u00f3re s\u0105 jednakowo istotne jak jego g\u0142\u00f3wne tory, cho\u0107 \u201enielegalne\u201d. Utrwalenie i zapisanie ich istnienia przezwyci\u0119\u017ca dominuj\u0105ce w codzienno\u015bci prze\u015bwiadczenie o nieskomplikowanej naturze ludzkiego funkcjonowania w \u015bwiecie. Je\u015bli \u2013 jak twierdzi\u0142 Schulz \u2013 \u201efilozofia jest w\u0142a\u015bciwie filologi\u0105\u201d<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-13\" id=\"refmark-13\"><sup>[13]<\/sup><\/a>, \u015bledzeniem zwi\u0105zk\u00f3w mi\u0119dzy s\u0142owem, poznaniem a rzeczywisto\u015bci\u0105, to r\u00f3wnie\u017c historiografia musi by\u0107 przez filologi\u0119 zdeterminowana. Autor <em>Sklep\u00f3w cynamonowych<\/em> podpowiada, \u017ce pomy\u015ble\u0107 o alternatywnych \u015bcie\u017ckach historii nie mo\u017cna bez m\u00f3wienia o nich.<\/p>\n<p>Boczne odnogi czasu w \u017cyciu realnych postaci \u015bledzili autorzy <em>Wsp\u00f3lnej k\u0105pieli<\/em> \u2013 Krystyna Lars i Stefan Chwin. Zgodnie z Schulzowsk\u0105 sugesti\u0105<a class=\"fn-ref-mark\" href=\"#footnote-14\" id=\"refmark-14\"><sup>[14]<\/sup><\/a>\u00a0poszukiwali innych scenariuszy zdarze\u0144, odwracali ich bieg, odwo\u0142ywali si\u0119 jednak przede wszystkim do biografii konkretnych ludzi. Biografie te zosta\u0142y ukazane w kr\u00f3tkich fragmentach, maj\u0105cych raczej form\u0119 chwilowych refleksji, podobnych do epifanicznych przeb\u0142ysk\u00f3w, ni\u017c zaplanowanej, misternej konstrukcji opartej na skomplikowanych relacjach tworz\u0105cych Ca\u0142o\u015b\u0107 Historii w jej alternatywnej wersji. Kiedy pojawia si\u0119 wielka Historia, podgl\u0105dana jest z perspektywy pojedynczego obserwatora rejestruj\u0105cego wydarzenia w\u00a0chwili dziania si\u0119. Jednostkowy punkt widzenia dominuje nad uog\u00f3lnion\u0105 analiz\u0105. Narrator tych opowie\u015bci poprzestaje na utrwaleniu kr\u00f3tkiego momentu, w kt\u00f3rym alternatywny wariant zdarzenia staje si\u0119 jednakowo mo\u017cliwy jak jego faktyczny odpowiednik. Ca\u0142kowicie realnymi postaciami, cho\u0107 obdarzonymi innymi losami, s\u0105 we <em>Wsp\u00f3lnej k\u0105pieli<\/em> Mickiewicz, S\u0142owacki, Norwid, Chopin, Schulz, Witkacy, Baczy\u0144ski, Gajcy, Trzebi\u0144ski, Borowski, Wojaczek. W przypadku ksi\u0105\u017cki Chwina i Lars Schulzowskie odnogi czasu sta\u0142y si\u0119 narz\u0119dziem sonduj\u0105cym zbiorow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 warunkowan\u0105 przez \u015bwiadomo\u015b\u0107 kulturow\u0105. Odwo\u0142anie do historii alternatywnej, przybieraj\u0105ce form\u0119 kreowania sytuacji hipotetycznych, stwarza mo\u017cliwo\u015b\u0107 namys\u0142u \u2013 o\u00a0charakterze estetycznym i aksjologicznym \u2013 nad porz\u0105dkiem idei, kt\u00f3re za spraw\u0105 dzia\u0142a\u0144 r\u00f3\u017cnych os\u00f3b i wydarze\u0144 pojawia\u0142y si\u0119 i znika\u0142y w obiegu kulturowym.<\/p>\n<p align=\"center\">*<\/p>\n<p>Pytanie \u201ewhat if?\u201d ma dwojaki sens. W rozumieniu lemowskim zapowiada pocz\u0105tek eksperymentu, pozwala wej\u015b\u0107 do informacyjnej \u201eczarnej skrzynki\u201d. Historia alternatywna to w tym wypadku przyrz\u0105d poznawczy daj\u0105cy szans\u0119 zaobserwowania proces\u00f3w i mechanizm\u00f3w historii. Zarazem \u201eco je\u015bli?\u201d jest tak\u017ce pytaniem schulzowskim \u2013 mo\u017ce inicjowa\u0107 opowie\u015b\u0107 o innej, ale przecie\u017c r\u00f3wnie prawdziwej, cho\u0107 nieistniej\u0105cej, biografii konkretnych os\u00f3b wa\u017cnych dla wsp\u00f3\u0142czesnej kultury. Opowie\u015b\u0107 ta u\u015bwiadamia nam istnienie innego wariantu ich los\u00f3w, kt\u00f3ry z nieznanych przyczyn nie zaistnia\u0142, cho\u0107 m\u00f3g\u0142. O ile Lem proponuje \u201etward\u0105\u201d metod\u0119 analizy historii alternatywnych, wyprowadzon\u0105 z wizji literatury i nauki jako komplementarnych narz\u0119dzi poznania, o tyle Schulz dostarcza filozoficznego zaplecza o nieco innej proweniencji: \u201eontologizuje\u201d allohistorie.<\/p>\n<p>Gatunek historii alternatywnej, problematyzuj\u0105c histori\u0119, sytuuje si\u0119 w\u00a0polu refleksji historiograficznej ostatnich lat. Jednak nie tylko \u2013 jak mo\u017cna by s\u0105dzi\u0107 \u2013 stanowi rezultat narratologiczno-dekonstrukcyjnych konceptualizacji dyskursu historycznego, lecz r\u00f3wnie\u017c jest dla nich \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji. Przy uwa\u017cnej lekturze allohistorie zdradzaj\u0105 swoje modernistyczne pochodzenie. By\u0107 mo\u017ce wpisuj\u0105 si\u0119 raczej w niedoko\u0144czony projekt nowoczesno\u015bci, ni\u017c rozpoczynaj\u0105 inn\u0105 \u2013 ponowoczesn\u0105 \u2013 przygod\u0119. Czas to jedna z\u00a0naczelnych kategorii decyduj\u0105cych o filozoficznym obliczu moderny, stale zmagaj\u0105cej si\u0119 z problemem tera\u017aniejszo\u015bci jako jedynej dost\u0119pnej cz\u0142owiekowi sfery egzystencji. Historie alternatywne mog\u0105 by\u0107 kolejnym etapem procesu ob\u0142askawiania gro\u017anego fenomenu czasu i czasowo\u015bci.<\/p>\n<div id=\"footnote-list\" style=\"display:inherit\"><span id=fn-heading>Poka\u017c przypisy<\/span> &nbsp;&nbsp;&nbsp;(\u21b5 returns to text)<\/p>\n<ol>\n<li id=\"footnote-1\" class=\"fn-text\">H. White:\u00a0<em>Poetyka pisarstwa historycznego<\/em>. Pod red. E. Doma\u0144skiej i M. Wilczy\u0144skiego. Krak\u00f3w 2000 (wyd. oryginalne \u2013 ten\u017ce:\u00a0<em>Metahistory. The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe<\/em>. Baltimore-London 1973).<a href=\"#refmark-1\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-2\" class=\"fn-text\">Je\u015bli prze\u015bledzimy dorobek pisarzy, kt\u00f3rzy publikowali teksty w serii \u201eZwrotnice czasu\u201d Narodowego Centrum Kultury, zobaczymy, \u017ce tw\u00f3rczo\u015b\u0107 wi\u0119kszo\u015bci z nich \u2013 \u0141ukasza Orbitowskiego, Szczepana Twardocha, Macieja Parowskiego, Marcina Wolskiego \u2013 mie\u015bci si\u0119 w ramach szeroko poj\u0119tej fantastyki. Oczywi\u015bcie nie nale\u017cy z tego faktu ani wyci\u0105ga\u0107 zbyt pochopnych wniosk\u00f3w, ani bagatelizowa\u0107 tej zale\u017cno\u015bci. Warto jednak doda\u0107, \u017ce historie alternatywne o czysto rozrywkowych ambicjach, jak np. seria o inkwizytorze Mordimerze Madderdinie Jacka Piekary, s\u0105 publikowane przez wydawnictwo specjalizuj\u0105ce si\u0119 w fantastyce \u2013 \u201eFabryk\u0119 S\u0142\u00f3w\u201d.<a href=\"#refmark-2\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-3\" class=\"fn-text\">A. S\u0142onimski:\u00a0<em>Torpeda czasu<\/em>. Pos\u0142owie S. Lem, Warszawa 1967 (pierwodruk \u2013 ten\u017ce:\u00a0<em>Torpeda czasu: powie\u015b\u0107 fantastyczna.<\/em>\u00a0Warszawa 1924).<a href=\"#refmark-3\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-4\" class=\"fn-text\">S. Lem:\u00a0<em>Pos\u0142owie do \u201eTorpedy czasu\u201d<\/em>\u00a0(w:) tego\u017c:\u00a0<em>Rozprawy i szkice<\/em>. Krak\u00f3w 1975, ss. 176-179.<a href=\"#refmark-4\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-5\" class=\"fn-text\">Ten\u017ce:\u00a0<em>Pos\u0142owie do \u201eUbika\u201d Ph. Dicka<\/em>\u00a0(w:) tego\u017c:\u00a0<em>Rozprawy&#8230;<\/em>, dz. cyt.; ten\u017ce:\u00a0<em>Philip K. Dick, czyli fantomatyka mimo woli<\/em>\u00a0(w:) tego\u017c:\u00a0<em>Fantastyka i futurologia<\/em>, t. 1. Krak\u00f3w 1989, ss. 185-204. W tomie tym opisana zosta\u0142a tak\u017ce inna historia alternatywna \u2013\u00a0<em>Bring the Jubilee<\/em>\u00a0Warda Moore\u2019a (zob. S. Lem:\u00a0<em>Fantastyka&#8230;<\/em>, dz. cyt., ss. 288-289).<a href=\"#refmark-5\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-6\" class=\"fn-text\">Ten\u017ce:\u00a0<em>Czy odchodz\u0119 od Science Fiction<\/em>. \u201eAkcent\u201d 1982, nr 3, s. 100. W nieco \u0142agodniejszym tonie utrzymany jest wcze\u015bniejszy szkic Lema\u00a0<em>Science Fiction: beznadziejny przypadek \u2013 z wyj\u0105tkami<\/em>\u00a0(w:) tego\u017c:\u00a0<em>M\u00f3j pogl\u0105d na literatur\u0119<\/em>. Krak\u00f3w 2003, ss. 145-152.<a href=\"#refmark-6\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-7\" class=\"fn-text\">Por. J. Jarz\u0119bski:\u00a0<em>Przygody Rycerzy \u015bw. Kontaktu<\/em>\u00a0(w:) tego\u017c:\u00a0<em>Wszech\u015bwiat Lema<\/em>. Krak\u00f3w 2003, ss. 210-229.<a href=\"#refmark-7\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-8\" class=\"fn-text\">S. Lem:\u00a0<em>Fantastyka<\/em>&#8230;, dz. cyt., s. 376. Zob. tak\u017ce M. P\u0142aza:\u00a0<em>Futurologia nauk empirycznych<\/em>\u00a0(w:) tego\u017c:\u00a0<em>O poznaniu w\u00a0tw\u00f3rczo\u015bci Stanis\u0142awa Lema<\/em>. Wroc\u0142aw 2006, ss. 99-283.<a href=\"#refmark-8\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-9\" class=\"fn-text\">W monografii\u00a0<em>Classic and Iconoclastic Alternate History Science Fiction<\/em>\u00a0(pod red. E. L. Chapmana i C. B. Yoke\u2019a, Leviston-New York 2003) teza, \u017ce historia alternatywna jest subgatunkiem science fiction, stanowi wyj\u015bcia do analiz w\u00a0poszczeg\u00f3lnych szkicach punkt.<a href=\"#refmark-9\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-10\" class=\"fn-text\">\u00a0<em>Alternate History Wiki<\/em>, http:\/\/wiki.alternatehistory.com\/doku.php\/alternate_history_faq (15.01.2014); <em>Alternative History. What is Althistory?<\/em> http:\/\/althistory.wikia.com\/wiki\/Alternative_History:What_is_Althistory%3F (15.01.2014); <em>Introduction. What is Alternate History?<\/em>, http:\/\/www.uchronia.net\/intro.html (15.01.2014).<a href=\"#refmark-10\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-11\" class=\"fn-text\">M. G\u00f3recka: <em>(Nie)mo\u017cliwe scenariusze, czyli o historiach alternatywnych w polskiej literaturze<\/em>. \u201eAkcent\u201d 2013, nr 2, s. 66.<a href=\"#refmark-11\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-12\" class=\"fn-text\">B. Schulz: <em>Sklepy cynamonowe. Sanatorium Pod Klepsydr\u0105<\/em>. Krak\u00f3w 1957, s. 150.<a href=\"#refmark-12\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-13\" class=\"fn-text\">Ten\u017ce: <em>Mityzacja rzeczywisto\u015bci<\/em>. \u201eStudio\u201d 1936, nr 3-4.<a href=\"#refmark-13\">\u21b5<\/a><\/li>\n<li id=\"footnote-14\" class=\"fn-text\">S. Chwin, K. Lars: <em>Wsp\u00f3lna k\u0105piel<\/em>. Gda\u0144sk 2002, s. 6.<a href=\"#refmark-14\">\u21b5<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Powie\u015bci historyczne i science fiction tworz\u0105 \u2013 w szerszej perspektywie \u2013 rewers i awers tej samej monety. Pozwalaj\u0105 zrozumie\u0107 tera\u017aniejszo\u015b\u0107 i stanowi\u0105 wyraz pragnienia, by cho\u0107 w cz\u0119\u015bci wykroczy\u0107 poza t\u0119 jedyn\u0105 sfer\u0119 egzystencji dost\u0119pn\u0105 ludziom w czasach nowoczesno\u015bci. <\/p>\n","protected":false},"author":508,"featured_media":25497,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[2667,726,3239,7321,484,3236,11,3238,3237],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[3235],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v18.7 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Czarna skrzynka i boczne odnogi czasu<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"O literackich wizjach historii i alternatywnych dziejach w literaturze, kt\u00f3rych autorem by\u0142 m.in. Stanis\u0142aw Lem, pisze Przemys\u0142aw Kaliszuk.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika.jpg\",\"width\":1000,\"height\":750,\"caption\":\"Jacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\",\"name\":\"Czarna skrzynka i boczne odnogi czasu\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2014-10-14T08:17:49+00:00\",\"dateModified\":\"2020-09-01T12:06:16+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/372cc7c91d961f962c443ea152e8d970\"},\"description\":\"O literackich wizjach historii i alternatywnych dziejach w literaturze, kt\u00f3rych autorem by\u0142 m.in. Stanis\u0142aw Lem, pisze Przemys\u0142aw Kaliszuk.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Czarna skrzynka i boczne odnogi czasu\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/372cc7c91d961f962c443ea152e8d970\",\"name\":\"Przemys\u0142aw Kaliszuk\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/przemyslaw-kaliszuk\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Czarna skrzynka i boczne odnogi czasu","description":"O literackich wizjach historii i alternatywnych dziejach w literaturze, kt\u00f3rych autorem by\u0142 m.in. Stanis\u0142aw Lem, pisze Przemys\u0142aw Kaliszuk.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/jacek-dukaj-lod-wydawnictwo-literackie-grafika.jpg","width":1000,"height":750,"caption":"Jacek Dukaj, \u201eL\u00f3d\u201d, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, ok\u0142adka, proj. Tomasz Bagi\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y Wydawnictwa Literackiego)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent","name":"Czarna skrzynka i boczne odnogi czasu","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent#primaryimage"},"datePublished":"2014-10-14T08:17:49+00:00","dateModified":"2020-09-01T12:06:16+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/372cc7c91d961f962c443ea152e8d970"},"description":"O literackich wizjach historii i alternatywnych dziejach w literaturze, kt\u00f3rych autorem by\u0142 m.in. Stanis\u0142aw Lem, pisze Przemys\u0142aw Kaliszuk.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/przemyslaw-kaliszuk-czarna-skrzynka-i-boczne-odnogi-czasu-akcent#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Czarna skrzynka i boczne odnogi czasu"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/372cc7c91d961f962c443ea152e8d970","name":"Przemys\u0142aw Kaliszuk","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/przemyslaw-kaliszuk"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25489"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/508"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=25489"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25489\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/25497"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=25489"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=25489"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=25489"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=25489"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=25489"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}