{"id":25828,"date":"2014-11-03T09:45:06","date_gmt":"2014-11-03T08:45:06","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=25828"},"modified":"2017-03-13T11:33:02","modified_gmt":"2017-03-13T10:33:02","slug":"maciej-jakubowiak-na-progu-historii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii","title":{"rendered":"Na progu historii"},"content":{"rendered":"

Powiedzmy to jasno: Ksi\u0119gi Jakubowe<\/em> to jedna z najwa\u017cniejszych ksi\u0105\u017cek, jakie powsta\u0142y w Polsce w ostatnich 20 latach. Nie tylko dlatego, \u017ce jest \u015bwietnie napisana, ale przede wszystkim ze wzgl\u0119du na problemy, z jakimi si\u0119 mierzy. Nie oznacza to jednak, \u017ce imponuj\u0105cej wyobra\u017ani Olgi Tokarczuk nale\u017cy da\u0107 si\u0119\u00a0bez reszty uwie\u015b\u0107.<\/p>\n

\"Olga<\/a>
Olga Tokarczuk, \u201eKsi\u0119gi Jakubowe\u201d, Wydawnictwo Literackie, 2014, ok\u0142adka (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe Wydawnictwa)<\/figcaption><\/figure>\n

Ksi\u0119gi Jakubowe<\/em> s\u0105 obszerne tak pod wzgl\u0119dem obj\u0119to\u015bci, jak r\u00f3\u017cnorodno\u015bci. To ksi\u0105\u017cka na tyle bogata, \u017ce mo\u017ce zast\u0105pi\u0107 kilka innych. Nie dotyczy to wy\u0142\u0105cznie bogactwa gatunk\u00f3w, kt\u00f3rym raczy swoich czytelnik\u00f3w Tokarczuk \u2014 a dostajemy tu listy i traktaty teologiczne, wiersze, modlitwy i ludowe piosenki, opowie\u015bci zmar\u0142ych i prorocze wizje. Nie chodzi r\u00f3wnie\u017c o nadzwyczajn\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 postaci wype\u0142niaj\u0105cych 900 stron ksi\u0105\u017cki \u2014 kilka pokole\u0144 Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w, cz\u0119sto zmieniaj\u0105cych nazwiska i zawody \u2014 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107, wobec kt\u00f3rej nawet najbardziej uwa\u017cny czytelnik musi w pewnym momencie skapitulowa\u0107. I nie jest najwa\u017cniejszy nawet g\u0119sto utkany splot w\u0105tk\u00f3w zmieniaj\u0105cych si\u0119 z\u00a0dynamik\u0105, kt\u00f3ra sprawia, \u017ce trudno si\u0119\u00a0zorientowa\u0107, kiedy te 900 stron mija.<\/p>\n

Przede wszystkim, Ksi\u0119gi Jakubowe<\/em> to kilka r\u00f3\u017cnych ksi\u0105\u017cek jednocze\u015bnie, a ka\u017cda z nich jest tak samo wa\u017cna i tak samo dzi\u015b potrzebna. Dostajemy tu wi\u0119c powie\u015b\u0107 historyczn\u0105 o Jakubie Franku i jego zwolennikach, a zarazem \u2014 fascynuj\u0105ce studium powstawania ruchu religijnego i ca\u0142ego splotu czynnik\u00f3w, kt\u00f3re decyduj\u0105 o jego powodzeniu. Powie\u015b\u0107 Tokarczuk to tak\u017ce pr\u00f3ba przepisania historii z punktu widzenia tych, dla kt\u00f3rych zwykle brakuje miejsca w oficjalnych narracjach. Jest to wreszcie opowie\u015b\u0107 o odchodzeniu w przesz\u0142o\u015b\u0107 starego \u015bwiata i rodzeniu si\u0119\u00a0nowego \u2014 tego w\u0142a\u015bnie, w kt\u00f3rym do dzi\u015b\u00a0\u017cyjemy.<\/p>\n

Marginesy narracji<\/strong><\/p>\n

Ju\u017c sam wyb\u00f3r tematu, sytuuj\u0105cego si\u0119 daleko od historycznego mainstreamu<\/em>, jest w tym wypadku godny uwagi. Chc\u0105c zmierzy\u0107 si\u0119 z wielk\u0105 tradycj\u0105 powie\u015bci historycznej, Tokarczuk mog\u0142a przecie\u017c przepisa\u0107 kt\u00f3r\u0105\u015b z istniej\u0105cych i dobrze ju\u017c rozpoznanych narracji. Tymczasem dzieje Jakuba Franka nie do\u015b\u0107, \u017ce stanowi\u0105 dziwaczny element historii Polski, wci\u015bni\u0119ty gdzie\u015b mi\u0119dzy panowanie Sas\u00f3w a rozbiory, to nie doczeka\u0142y si\u0119 nawet porz\u0105dnej bibliografii. Gruntowne opracowanie tego tematu, czyli napisana po angielsku ksi\u0105\u017cka Paw\u0142a Maciejki z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, powstawa\u0142o r\u00f3wnolegle z Ksi\u0119gami Jakubowymi<\/em> (polskie t\u0142umaczenie, nak\u0142adem Wydawnictwa w Podw\u00f3rku, ma si\u0119 ukaza\u0107 jeszcze tej jesieni). Wszystko to unaocznia, jak trudne Tokarczuk wzi\u0119\u0142a na siebie zadanie: uczynienia z historycznej materii, w kt\u00f3r\u0105 dopiero wprowadza czytelnika, frapuj\u0105cej literacko opowie\u015bci.<\/p>\n

Historia Franka i frankist\u00f3w nie nale\u017cy przy tym do naj\u0142atwiejszych do opowiedzenia. Jakub Frank, a w\u0142a\u015bciwie Jakub Lejbowicz, urodzi\u0142\u00a0si\u0119 w \u017cydowskiej rodzinie zamieszkuj\u0105cej Podole, jednak jeszcze w m\u0142odo\u015bci wyruszy\u0142 do Turcji, gdzie zajmowa\u0142 si\u0119\u00a0handlem i studiowa\u0142 kaba\u0142\u0119. By\u0142 wyznawc\u0105 sabataizmu \u2014 \u017cydowskiej herezji uznaj\u0105cej \u017cyj\u0105cego w XVII wieku Sabataja Cwi za mesjasza. P\u00f3\u017aniejsze losy skierowa\u0142y go do greckich Salonik, gdzie sam zacz\u0105\u0142 naucza\u0107 i podawa\u0107 si\u0119\u00a0za kolejne wcielenie mesjasza, i do Smyrny, dok\u0105d przeni\u00f3s\u0142 si\u0119, by unikn\u0105\u0107 prze\u015bladowa\u0144 ze strony konkurencyjnych stronnictw mesja\u0144skich. Gdy w wieku 30 lat powr\u00f3ci\u0142 w granice Rzeczpospolitej, ledwie m\u00f3wi\u0142 po polsku, intrygowa\u0142 za to swoim tureckim ubiorem i ogromn\u0105 charyzm\u0105. Szybko zgromadzi\u0142 wok\u00f3\u0142 siebie zwolennik\u00f3w i sta\u0142 si\u0119\u00a0przyw\u00f3dc\u0105 ruchu religijnego jawnie odrzucaj\u0105cego tradycj\u0119\u00a0\u017cydowsk\u0105.<\/p>\n

Sabataistyczna doktryna g\u0142oszona przez Franka zak\u0142ada\u0142a, \u017ce droga do zbawienia wiedzie przez wszystkie wielkie religie, do \u017cadnej si\u0119 jednak nie sprowadza, dlatego wraz ze swoimi uczniami najpierw przeszed\u0142 on na islam, by p\u00f3\u017aniej \u2014 wywo\u0142uj\u0105c tym wielki entuzjazm w\u015br\u00f3d polskiego duchowie\u0144stwa i arystokracji \u2014 przyj\u0105\u0107 chrzest. Po kr\u00f3tkim okresie powodzenia w kr\u0119gach bliskich warszawskiemu dworowi kr\u00f3lewskiemu, Frank popad\u0142 w nie\u0142ask\u0119 w\u0142adz ko\u015bcielnych i, oskar\u017cony o herezj\u0119, zosta\u0142 skazany na do\u017cywotni areszt nie gdzie indziej, jak tylko w klasztorze na Jasnej G\u00f3rze. Pobyt w Cz\u0119stochowie nie powstrzyma\u0142 go jednak przed rozwijaniem swojego ruchu, przeciwnie \u2014 obraz Matki Boskiej sta\u0142 si\u0119 istotnym elementem jego eklektycznego nauczania. Wskutek interwencji wojsk rosyjskich, t\u0142umi\u0105cych konfederacj\u0119 barsk\u0105, Frank zosta\u0142 uwolniony i uda\u0142 si\u0119 na Morawy, gdzie stworzy\u0142 sw\u00f3j dw\u00f3r i zarazem centrum zarz\u0105dzania ruchem frankistowskim. W tym czasie nawi\u0105za\u0142 kontakty z cesarzow\u0105\u00a0austriack\u0105 Mari\u0105 Teres\u0105, a jego c\u00f3rka Ewa mia\u0142a by\u0107 kochank\u0105 nast\u0119pcy tronu, J\u00f3zefa II. Po pewnym czasie popad\u0142 jednak w nie\u0142ask\u0119 i musia\u0142\u00a0si\u0119 przenie\u015b\u0107 do zamku w Offenbach, gdzie kontynuowa\u0142 swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 i gdzie zako\u0144czy\u0142 \u017cycie.<\/p>\n

Najbardziej wyrazistym skutkiem istnienia ruchu frankistowskiego by\u0142y setki rodzin \u017cydowskiego pochodzenia, kt\u00f3re przesz\u0142y na chrze\u015bcija\u0144stwo, wskutek czego zyska\u0142y przywileje obywatelskie i mog\u0142y zasili\u0107 kr\u0119gi polskiej szlachty i mieszcza\u0144stwa. By\u0142 to jeden z najbardziej spektakularnych przypadk\u00f3w \u017cydowskiej asymilacji w Polsce. \u201e\u015aliczna ma\u0142a dziewczynka\u201d, kt\u00f3ra pod koniec Ksi\u0105g Jakubowych<\/em> gra dla rodziny koncert fortepianowy, to Marynia Wo\u0142owska, p\u00f3\u017aniejsza Maria Szymanowska, jedna z pierwszych w Europie pianistek i kompozytorek oraz \u2014 te\u015bciowa Adama Mickiewicza.<\/p>\n

Historia ruchu frankistowskiego to splot szlak\u00f3w handlowych przebiegaj\u0105cych od Grecji do Ba\u0142tyku, mesjanizmu, kaba\u0142y i gnostyckich ruch\u00f3w heretyckich, pogrom\u00f3w, politycznych ambicji polskiego duchowie\u0144stwa i rozgrywek europejskich mocarstw, ekonomicznych nier\u00f3wno\u015bci w\u015br\u00f3d wschodnioeuropejskich \u017byd\u00f3w i schy\u0142kowego feudalizmu, a wreszcie \u2014 ogromnej charyzmy cz\u0142owieka podaj\u0105cego si\u0119\u00a0za mesjasza, kt\u00f3rego ambicj\u0105 by\u0142o stworzenie w\u0142asnego pa\u0144stwa.<\/p>\n

Kto \u017byd, kto Polak<\/strong><\/p>\n

Dzieje frankist\u00f3w s\u0105 o tyle trudne do opowiedzenia, o ile stanowi\u0105 jeden z najbardziej kontrowersyjnych moment\u00f3w w historii relacji polsko-\u017cydowskich. Tokarczuk z du\u017c\u0105 precyzj\u0105, rozpisan\u0105 na wiele perspektyw i ca\u0142y szereg postaci, analizuje szczeg\u00f3lny splot obop\u00f3lnej fascynacji i obrzydzenia, wywo\u0142ywanych przez najbli\u017cszych s\u0105siad\u00f3w. Fantastyczny pod tym wzgl\u0119dem jest w\u0105tek wizyty ksi\u0119dza Benedykta Chmielowskiego, autora Nowych Aten<\/em>, czyli pierwszej polskiej encyklopedii (tej ze s\u0142ynnym zdaniem \u201eKo\u0144, jaki jest, ka\u017cdy widzi\u201d), w domu rodziny Szor\u00f3w w Rohatyniu. Nieodparta \u017c\u0105dza wiedzy popycha przedstawiciela polskiego kleru do wej\u015bcia w \u015bwiat, kt\u00f3ry pozostaje kompletnie nieznany, cho\u0107 znajduje si\u0119 na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. Jak zreszt\u0105 zauwa\u017ca inny bohater powie\u015bci, biskup Dembowski, kultura i religia \u017cydowska s\u0105\u00a0podejrzane w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce s\u0105\u00a0zbyt bliskie: prawie takie same, cho\u0107 nieco inne.<\/p>\n

Pokonanie tej drobnej r\u00f3\u017cnicy, dokonuj\u0105ce si\u0119\u00a0pod wp\u0142ywem Franka, nie rozwi\u0105zuje jednak \u017cadnych problem\u00f3w, rodzi za to kolejne, zwi\u0105zane z nieustaj\u0105cymi podejrzeniami i wzmagaj\u0105cym si\u0119 obustronnym niezrozumieniem. Jednym ze element\u00f3w strategii frankist\u00f3w w d\u0105\u017ceniu do zdobycia wzgl\u0119d\u00f3w polskiej arystokracji i osi\u0105gni\u0119cia w\u0142asnych cel\u00f3w politycznych by\u0142o dystansowanie si\u0119 od ortodoksyjnych \u017cyd\u00f3w, przybieraj\u0105ce nieraz okrutny charakter. W publicznych debatach zwolennicy Franka oskar\u017cali \u201etalmudyst\u00f3w\u201d o wykorzystywanie krwi chrze\u015bcija\u0144skich dzieci do produkcji macy, o\u017cywiaj\u0105c tym samym star\u0105\u00a0plotk\u0119, kt\u00f3rej rozprzestrzeniania zakaza\u0142 nawet sam papie\u017c. Prowadzi\u0142o to do sankcjonowanych pogrom\u00f3w, kt\u00f3re Tokarczuk odnotowuje w swojej ksi\u0105\u017cce w ch\u0142odn\u0105\u00a0precyzj\u0105.<\/p>\n

Najwa\u017cniejsze jednak pod tym wzgl\u0119dem w Ksi\u0119gach Jakubowych<\/em> pozostaje rozpoznanie sytuacji historycznej, kt\u00f3ra umo\u017cliwi\u0142a te wszystkie \u2014 mniej lub bardziej chwalebne \u2014 wydarzenia. Chodzi mianowicie o organiczn\u0105\u00a0blisko\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci polskich i \u017cydowskich, blisko\u015b\u0107, kt\u00f3ra bywa\u0142a tak z\u0142o\u017cona, \u017ce nakazywa\u0142aby w\u0105tpi\u0107, czy s\u0142uszne jest opisywanie jej za pomoc\u0105 utartego okre\u015blenia \u201erelacje polsko-\u017cydowskie\u201d. Czym innym bowiem by\u0142y relacje mi\u0119dzy bankierami \u017cydowskimi a wy\u017cszym duchowie\u0144stwem i arystokracj\u0105, czym innym za\u015b zwi\u0105zki drobnych karczmiarzy i zniewolonych ch\u0142op\u00f3w. Jaka to bowiem \u201erelacja polsko-\u017cydowska\u201d, w ramach kt\u00f3rej uciekinier z folwarku, uratowany przed \u015bmierci\u0105 przez zamarzni\u0119cie, wykonuje w \u017cydowskim gospodarstwie najgorsze prace w zamian za bezpiecze\u0144stwo i wy\u017cywienie?<\/p>\n

<\/p>\n

Stare nowe \u015bwiaty<\/strong><\/p>\n

Obejmuj\u0105ca prawie ca\u0142\u0105 drug\u0105 po\u0142ow\u0119\u00a0XVIII wieku opowie\u015b\u0107 o Jakubie Franku dotyka jednocze\u015bnie kluczowego dla wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci momentu w historii, kiedy dawne formy \u017cycia stopniowo obumiera\u0142y, daj\u0105c miejsce nowym \u2014 nowoczesnym \u2014 sposobom organizowania do\u015bwiadczenia jednostek i wsp\u00f3lnot. Bohaterowie Ksi\u0105g Jakubowych<\/em> przechodz\u0105\u00a0drog\u0119 od uwik\u0142anych w zamierzch\u0142e czasy wyobra\u017ce\u0144 do okre\u015blaj\u0105cego si\u0119\u00a0z rosn\u0105c\u0105 stanowczo\u015bci\u0105 nowego rodzaju wiedzy, nazywanego o\u015bwieceniem. Z jednej strony mamy wi\u0119c Nowe Ateny<\/em> ksi\u0119dza Chmielowskiego, zbieraj\u0105ce wiedz\u0119 z dawnych ksi\u0105g, z drugiej \u2014 Encyklopedi\u0119<\/em> Diderota, kt\u00f3r\u0105\u00a0czytuje w Wiedniu Rubin Aszer, niegdy\u015b rohaty\u0144ski lekarz, nazywaj\u0105cy si\u0119 teraz Rudolf Ascherbach.<\/p>\n

Na to przej\u015bcie, kt\u00f3re dokona\u0142o si\u0119 z nieznan\u0105 wcze\u015bniej pr\u0119dko\u015bci\u0105, zwraca w pewnym momencie uwag\u0119 ulubieniec Jakuba Franka, Thomas von Sch\u00f6nfeld (wcze\u015bniej: Mosze Dobruszka): \u201eMi\u0119dzy nami jest r\u00f3\u017cnica pokolenia i gdybym si\u0119\u00a0urodzi\u0142 wtedy, co ty, by\u0107 mo\u017ce par\u0142bym, \u017ceby by\u0107\u00a0takim, jakim ty jeste\u015b. Ale teraz panuj\u0105\u00a0inne prawa. To co m\u00f3wisz ty, ja chcia\u0142bym robi\u0107. Ty czekasz na znaki mistyczne, na jakie\u015b\u00a0sprzysi\u0119\u017cenia ba\u0142akaben, a mnie si\u0119\u00a0zdaje, \u017ce wyzwoli\u0107 cz\u0142owieka mo\u017cna pro\u015bciej i nie w sferach mistycznych, ale tutaj, na ziemi\u201d.<\/p>\n

To odchodzenie w przesz\u0142o\u015b\u0107 nie oznacza jednak radykalnego zerwania. Tokarczuk z upodobaniem wskazuje na takie sposoby \u017cycia, kt\u00f3re cho\u0107 wywodz\u0105 si\u0119 ze starych czas\u00f3w, to stanowi\u0105 \u2014 o czym wiemy dopiero z dzisiejszej perspektywy \u2014 wzory dla tego, co nowe. Jest tak na przyk\u0142ad z do\u015bwiadczeniem powszechnych wi\u0119zi, \u0142\u0105cz\u0105cych wszystkich ludzi na \u015bwiecie. To przeczucie, kt\u00f3re towarzyszy uczestnikom uroczysto\u015bci weselnych na Podolu, spe\u0142nia si\u0119 przecie\u017c w ca\u0142ej dos\u0142owno\u015bci dopiero dzisiaj. Podobnie jest z bodaj ulubion\u0105\u00a0figur\u0105 Tokarczuk \u2014 biegunami, niestrudzonymi podr\u00f3\u017cnikami, lud\u017ami pozbawionymi sta\u0142ego przywi\u0105zania do ziemi i to\u017csamo\u015bci, zawsze obcych. Taki w\u0142a\u015bnie jest Jakub Frank, kt\u00f3ry w ka\u017cdym j\u0119zyku m\u00f3wi z obcym akcentem i nigdzie nie zagrzewa na d\u0142u\u017cej miejsca. Jak ustami J\u00f3zefa II m\u00f3wi autorka: \u201eTo s\u0105\u00a0ludzie zewsz\u0105d i znik\u0105d. Przysz\u0142o\u015b\u0107 ludzko\u015bci\u201d.<\/p>\n

Konstruowanie genealogii wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci za pomoc\u0105 opowie\u015bci o herezjarchach sprzed ponad dwustu lat pozwala Tokarczuk uchwyci\u0107 takie elementy historii, kt\u00f3re widoczne s\u0105\u00a0dopiero z dzisiejszej perspektywy. I tak \u2014 w fascynuj\u0105cej scenie, w kt\u00f3rej Rubin Aszer popada w melancholi\u0119 \u2014 obietnica publicznego o\u015bwiecenia ods\u0142ania swoje cienie, kt\u00f3re by\u0142y w niej od pocz\u0105tku zawarte i kt\u00f3re ujawni\u0142y si\u0119 w XX wieku z okrutn\u0105 gwa\u0142towno\u015bci\u0105. Tokarczuk z nadzwyczajn\u0105 skrupulatno\u015bci\u0105 przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 figurom przesz\u0142o\u015bci, wskazuje na kruche podstawy dzisiejszego \u015bwiata. Zarazem jednak skutecznie przekonuje, \u017ce historii znacznie bli\u017cej do niepokoj\u0105cego cyklu powrot\u00f3w ni\u017c\u00a0do roje\u0144 o post\u0119pie.<\/p>\n

Anty-Sienkiewicz<\/strong><\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142czesne interwencje w tkank\u0119 historii najlepiej wida\u0107 w Ksi\u0119gach Jakubowych<\/em> wtedy, kiedy Tokarczuk kieruje uwag\u0119 na te postaci, dla kt\u00f3rych w oficjalnej narracji historycznej nie starczy\u0142oby miejsca. Jak w wielu wypowiedziach wskazywa\u0142a pisarka, kluczowe dla niej pozostaje feministyczne przedsi\u0119wzi\u0119cie przywracania g\u0142osu uczestniczkom historii. W opowie\u015bci o Jakubie Franku udaje si\u0119\u00a0jej to w spos\u00f3b na tyle przekonuj\u0105cy, \u017ce nie spos\u00f3b ju\u017c pomy\u015ble\u0107 o ca\u0142ej tej historii bez udzia\u0142u kobiet.<\/p>\n

Fantastyczny jest z\u0142o\u017cony wizerunek Chai, \u017cydowskiej gospodyni i zarazem prorokini, kt\u00f3ra \u2014 jak my\u015bli jej ojciec \u2014 gdyby urodzi\u0142a si\u0119 jako ch\u0142opiec, zosta\u0142aby wielkim rabinem. Pod pi\u00f3rem Tokarczuk okazuje si\u0119\u00a0jednak, \u017ce by\u0107 mo\u017ce znaczenie Chai nie mog\u0142oby by\u0107\u00a0wi\u0119ksze. Nale\u017ca\u0142oby mo\u017ce wi\u0119c odwr\u00f3ci\u0107 takie rozumowanie i \u017ca\u0142owa\u0107 raczej m\u0119\u017cczyzn, \u017ce nie urodzili si\u0119\u00a0kobietami. Podobnie zreszt\u0105\u00a0skonstruowana jest posta\u0107 Katarzyny Kossakowskiej, polskiej arystokratki i opiekunki frankist\u00f3w. Jest ona bardziej m\u0119ska od swojego m\u0119\u017ca, lepiej orientuje si\u0119\u00a0w polityce od biskup\u00f3w i magnat\u00f3w, a po obiedzie nie mo\u017ce si\u0119\u00a0doczeka\u0107, by zapali\u0107 fajk\u0119. Pytanie, jakie si\u0119\u00a0rodzi wobec tych postaci, dotyczy skuteczno\u015bci feminizmu uprawianego przez Tokarczuk. Czy bowiem wyposa\u017canie kobiecych bohaterek w m\u0119skie cechy przys\u0142uguje si\u0119\u00a0odzyskiwaniu kobiecego g\u0142osu w historii, czy mo\u017ce przeciwnie \u2014 umacnia przekonanie, \u017ce aby odcisn\u0105\u0107 pi\u0119tno na historii, trzeba jednak by\u0107, a je\u015bli si\u0119 nie jest, to sta\u0107 si\u0119, m\u0119\u017cczyzn\u0105?<\/p>\n

Z powodu tych w\u0105tpliwo\u015bci najbardziej przekonuj\u0105ca spo\u015br\u00f3d kobiecych postaci w ksi\u0105\u017cce Tokarczuk jest Gitla, c\u00f3rka sekretarza lwowskiego rabina, przelotna kochanka Jakuba Franka, powtarzaj\u0105ca, \u017ce jest zaginion\u0105\u00a0polsk\u0105\u00a0ksi\u0119\u017cniczk\u0105. Zmuszona konieczno\u015bci\u0105, Gitla znajduje sobie m\u0119\u017cczyzn\u0119, kt\u00f3ry si\u0119 ni\u0105 opiekuje, do ko\u0144ca jednak walczy o przestrze\u0144 dla swojej autonomii.<\/p>\n

Zmiana k\u0105ta widzenia przynosi jednak bardziej radykalne skutki wtedy, gdy Tokarczuk wygospodarowuje w narracji miejsce dla tych, kt\u00f3rzy nie narzucaj\u0105 si\u0119 dzisiejszej \u015bwiadomo\u015bci historycznej z tak\u0105 natarczywo\u015bci\u0105 jak kobiety czy \u017bydzi. Chodzi o ch\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych \u2014 takich jak biegun przygarni\u0119ty przez \u017cydowsk\u0105 rodzin\u0119 \u2014 kt\u00f3rych historia w\u0142a\u015bciwie nie mo\u017ce znale\u017a\u0107 dla siebie wyrazu. Tokarczuk nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w ustroju feudalnym ch\u0142opi byli, i to nie metaforycznie, ale brutalnie dos\u0142ownie, niewolnikami. Pr\u00f3ba zrekonstruowania ich g\u0142osu w narracji historycznej pozostaje jednak w Ksi\u0119gach Jakubowych<\/em> jedynie zasygnalizowana.<\/p>\n

Tokarczuk deklarowa\u0142a, \u017ce jej negatywnym punktem odniesienia jest model powie\u015bci historycznej stworzony przez Henryka Sienkiewicza. I nie ma najmniejszych w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce od Sienkiewicza r\u00f3\u017cni si\u0119\u00a0ona wszystkim, jak p\u00f3\u017anonowoczesna feministka od modernistycznego mizogina. Jest w powie\u015bci Tokarczuk fragment, kt\u00f3ry chyba kondensuje wszystkie te r\u00f3\u017cnice: scena, w kt\u00f3rej \u201ewo\u017anica, wielki ch\u0142op w ko\u017cuchu\u201d zatrzymuje konia i podchodzi do p\u0142acz\u0105cego pasa\u017cera, \u017ceby go \u201eprzytuli\u0107 i poko\u0142ysa\u0107\u201d. Jest jednak co\u015b, co \u0142\u0105czy autork\u0119 Ksi\u0105g Jakubowych<\/em> z laureatem Nagrody Nobla. Lektura ksi\u0105\u017cki Tokarczuk pozwala mianowicie zrozumie\u0107, jak wiele satysfakcji musia\u0142y dawa\u0107\u00a0czytelnikom na pocz\u0105tku XX wieku powie\u015bci Sienkiewicza. I jak potrzebne jest nieustanne rekonstruowanie historii na miar\u0119 w\u0142asnej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci.<\/p>\n

<\/p>\n

Studium szale\u0144stwa<\/strong><\/p>\n

Ksi\u0119gi Jakubowe<\/em> ujawniaj\u0105 swoje znaczenie dla my\u015blenia o naszym dzi\u015b nie tylko w konstruowaniu genealogii. Tokarczuk przeprowadza bowiem w swojej powie\u015bci studium mechanizmu, kt\u00f3ry okazuje si\u0119 zaskakuj\u0105co trwa\u0142y. Bada ona mianowicie, w jaki spos\u00f3b powstaj\u0105 i funkcjonuj\u0105 ruchy fanatyk\u00f3w skupione wok\u00f3\u0142 charyzmatycznych przyw\u00f3dc\u00f3w.<\/p>\n

Nie jest pewnie specjalnie zaskakuj\u0105ce, \u017ce najwi\u0119cej miejsca pisarka po\u015bwi\u0119ca materialnym warunkom zrywu frankistowskiego. Co rusz podkre\u015blane s\u0105 korzy\u015bci, jakie wyznawcom Franka ma przynie\u015b\u0107 chrzest: prawa obywatelskie, mo\u017cliwo\u015b\u0107 uzyskania szlachectwa, rozwini\u0119cie przedsi\u0119biorczo\u015bci. Dotyczy to zreszt\u0105 tak\u017ce r\u00f3\u017cnych po\u015brednik\u00f3w, takich jak tajemniczy Moliwda, kt\u00f3ry na zwi\u0105zkach z frankistami buduje swoj\u0105 karier\u0119.<\/p>\n

Tokarczuk nie przegapia jednak bardziej fundamentalnych zwi\u0105zk\u00f3w mi\u0119dzy mesjanizmem \u2014 czy mesjanizmami \u2014 a statusem materialnym jego wyznawc\u00f3w. Jak powiada narrator: \u201eBogatym i zadowolonym nie spieszy si\u0119\u00a0do Mesjasza\u201d. Mesjanizm w tej optyce okazuje si\u0119\u00a0paradoksaln\u0105 ide\u0105, kt\u00f3ra gdy odegra swoj\u0105\u00a0rol\u0119, czyli przyczyni si\u0119\u00a0do poprawienia losu swoich wyznawc\u00f3w, powinna zanikn\u0105\u0107, zlikwidowawszy swoje podstawy.<\/p>\n

Autorka Ksi\u0105g Jakubowych<\/em> nie jest jednak zwolenniczk\u0105 redukcjonizmu, kt\u00f3ry wszystko sprowadza\u0142by do stosunk\u00f3w materialnych. Buduj\u0105c skrupulatnie wizerunek Franka i tworzonej przez niego wsp\u00f3lnoty, Tokarczuk wskazuje wyra\u017anie na rol\u0119\u00a0osobistej charyzmy, aury tajemniczo\u015bci i wywieranego wra\u017cenia niewzruszonej pewno\u015bci, kt\u00f3re przekraczaj\u0105 nawet uwarunkowania ekonomiczne. Frank pozostaje bowiem zagadk\u0105 nie tylko dla swoich wiernych wyznawc\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c dla tych, kt\u00f3rzy chcieliby w nim widzie\u0107 cynicznego polityka wykorzystuj\u0105cego naiwno\u015b\u0107 biedoty.<\/p>\n

Je\u015bliby jednak chcie\u0107 doszukiwa\u0107 si\u0119 jakiego\u015b\u00a0podstawowego elementu tej mesja\u0144skiej charyzmy, to okazywa\u0142by si\u0119 nim szczeg\u00f3lny rodzaj zarz\u0105dzania po\u017c\u0105daniem. Sporo miejsca po\u015bwi\u0119ca Tokarczuk rozmaitym praktykom seksualnym, kt\u00f3re wprowadza Frank w swojej wsp\u00f3lnocie. Rozbijaj\u0105c istniej\u0105ce relacje, przyznaje on sobie w\u0142adz\u0119 ich dowolnego ustalania, dzi\u0119ki czemu zyskuje panowanie nad pragnieniem swoich wyznawc\u00f3w. I nie ulega najmniejszej w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce g\u0142\u00f3wnym jego przedmiotem czyni on samego siebie.<\/p>\n

Wyrozumia\u0142o\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n

Rozmiary pracy materia\u0142owej, jak\u0105 musia\u0142a wykona\u0107 Tokarczuk, i ogrom konstrukcji wyobra\u017ceniowej, jak\u0105 przedstawia czytelnikowi, sprawia, \u017ce w Ksi\u0119gach Jakubowych<\/em> mo\u017cna przepa\u015b\u0107 na dobre. I nie chodzi tu tylko o czytelnicze doznania, ale te\u017c o sp\u00f3jno\u015b\u0107 historycznego imaginarium. Panuj\u0105c nad wszystkimi w\u0105tkami i postaciami, autorka znajduje si\u0119\u00a0na z g\u00f3ry wygranej pozycji, decyduj\u0105c o tym, czego si\u0119 dowiemy, a czego nie dostrze\u017cemy. Taka w\u0142adza jest wpisana w samo poj\u0119cie autora i trudno czyni\u0107 z niej jaki\u015b\u00a0zarzut. B\u0119d\u0105c jednak pochwyconym we w\u0142adanie Tokarczuk, mo\u017cna mimo wszystko nabra\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci w stosunku do tych miejsc, kt\u00f3re okazuj\u0105\u00a0si\u0119\u00a0zbyt g\u0142adkie, by mog\u0142y by\u0107\u00a0prawdziwe.<\/p>\n

Przy ca\u0142ej dozie krytycyzmu wobec zakrzep\u0142ych form narracji historycznej, Tokarczuk zachowuje wci\u0105\u017c du\u017co \u2014 momentami zbyt du\u017co \u2014 wyrozumia\u0142o\u015bci. Z tego powodu jej opowie\u015b\u0107 toczy si\u0119 niezwykle g\u0142adko, a \u017cadne z wydarze\u0144 nie wydaje si\u0119\u00a0naprawd\u0119\u00a0dramatyczne, bo te\u017c \u017cadne nie parali\u017cuje g\u0142osu autora. Nie jest tak, \u017ceby Tokarczuk odwraca\u0142a wzrok od mroczniejszych moment\u00f3w historii. Precyzyjnie i momentami brutalnie odnotowuje cierpienia, jakich doznawali torturowani przez w\u0142adze ko\u015bcielne \u017bydzi. Nie ukrywa okrucie\u0144stw, do kt\u00f3rych posuwali si\u0119\u00a0franki\u015bci, aby osi\u0105ga\u0107 swoje cele. Sprawia ona jednak, \u017ce tego rodzaju momenty wydaj\u0105\u00a0si\u0119 nieuniknione, a wi\u0119c i niezawinione.<\/p>\n

Podobnie dzieje si\u0119 z sugestiami dotycz\u0105cymi seksualnego wykorzystywania przez Franka jego wyznawczy\u0144. Sypianie z dziewczynkami, odbieranie \u017con przyjacio\u0142om czy nawet utrzymywanie pokr\u0119tnych relacji erotycznych z w\u0142asn\u0105\u00a0c\u00f3rk\u0105 \u2014 pozostaj\u0105 na tyle drobnymi elementami narracji, \u017ce w gruncie rzeczy trac\u0105 wszelk\u0105 wag\u0119.<\/p>\n

Mo\u017cna w tym dostrzec, opisywane kiedy\u015b\u00a0przez Thomasa Manna, wsp\u00f3\u0142czucie, jakim autor musi darzy\u0107 swoje postaci. Tokarczuk zbyt dobrze rozumie swoich bohater\u00f3w, aby m\u00f3c ich jednoznacznie os\u0105dza\u0107. Nawet biskup So\u0142tyk, wyj\u0105tkowo pr\u00f3\u017cny i okrutny, dost\u0119puje tego narratorskiego zbawienia. Czy jednak mo\u017cliwe jest oddanie sprawiedliwo\u015bci tym, kt\u00f3rych g\u0142osy zosta\u0142y st\u0142umione w historii, bez oceniania tych, kt\u00f3rzy te g\u0142osy t\u0142umili?<\/p>\n

Naprawianie \u015bwiata<\/strong><\/p>\n

Jednym z narrator\u00f3w opowie\u015bci o Jakubie Franku jest Nachman ben Lewi z Buska, p\u00f3\u017aniej nazywaj\u0105cy si\u0119\u00a0Piotrem Jakubowskim. Nachman, najbardziej gorliwy wyznawca Franka, jest te\u017c niestrudzonym pisarzem usi\u0142uj\u0105cym nada\u0107 za pomoc\u0105 pisma porz\u0105dek zdarzeniom, w kt\u00f3rych uczestniczy. W pewnym momencie Nachman m\u00f3wi o trzech sposobach opowiadania. Pierwszy trzyma si\u0119\u00a0uparcie fakt\u00f3w i do nich tylko si\u0119\u00a0ogranicza, b\u0142\u0105dzi jednak w ko\u0144cu, bo zapomina o tym, co by\u0142o mo\u017cliwe, a nigdy si\u0119 nie urzeczywistni\u0142o. Drugi spos\u00f3b skupia si\u0119\u00a0na opowiadaj\u0105cym, traci jednak przez to w ko\u0144cu zwi\u0105zek ze \u015bwiatem. Trzeci spos\u00f3b, najtrudniejszy do zaakceptowania, ale i jedyny, kt\u00f3ry pozwala liczy\u0107 na pisarskie powodzenie, zak\u0142ada oddanie si\u0119 g\u0142osom innych, zgod\u0119 na w\u0142asne podporz\u0105dkowanie. Tylko w ten trzeci spos\u00f3b, powiada Nachman, mo\u017cna pokaza\u0107, \u017ce \u201e\u015bwiat sam domaga si\u0119\u00a0opowiedzenia\u201d, i w konsekwencji przyczyni\u0107 si\u0119\u00a0do jego naprawy.<\/p>\n

Sugeruj\u0105c, \u017ce pod\u0105\u017ca w\u0142a\u015bnie\u00a0t\u0105\u00a0trzeci\u0105 drog\u0105, Olga Tokarczuk przypisuje sobie niezwykle skromn\u0105 pozycj\u0119 skryby, odnotowuj\u0105cego to wszystko, co \u015bwiat \u2014 przez duchy zmar\u0142ych i g\u0142osy \u017cyj\u0105cych \u2014 ma do powiedzenia. W ten spos\u00f3b pisarka zrzuca z siebie jednak odpowiedzialno\u015b\u0107 za kszta\u0142t tej opowie\u015bci. Tymczasem akt zar\u00f3wno pisarskiej, jak politycznej odwagi, jakiego wymaga\u0142o napisanie Ksi\u0105g Jakubowych<\/em>, powinien zosta\u0107 wyra\u017anie rozpoznany. To Olga Tokarczuk opowiedzia\u0142a ten \u015bwiat.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Powiedzmy to jasno: Ksi\u0119gi Jakubowe<\/em> to jedna z najwa\u017cniejszych ksi\u0105\u017cek, jakie powsta\u0142y w Polsce w ostatnich 20 latach. Nie tylko dlatego, \u017ce jest \u015bwietnie napisana, ale przede wszystkim ze wzgl\u0119du na problemy, z jakimi si\u0119 mierzy. Nie oznacza to jednak, \u017ce imponuj\u0105cej wyobra\u017ani Olgi Tokarczuk nale\u017cy da\u0107 si\u0119\u00a0bez reszty uwie\u015b\u0107.<\/p>\n","protected":false},"author":291,"featured_media":25835,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[484,7359,321,3259],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[1974],"yoast_head":"\nNa progu historii<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"O powie\u015bci "Ksi\u0119gi Jakubowe", kt\u00f3rej autork\u0105 jest Olga Tokarczuk, pisze Maciej Jakubowiak.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/olga-tokarczuk-ksiegi-jakubowe-okladka-wydawnictwo-literackie-2014.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/olga-tokarczuk-ksiegi-jakubowe-okladka-wydawnictwo-literackie-2014.jpg\",\"width\":633,\"height\":950,\"caption\":\"Olga Tokarczuk, \u201eKsi\u0119gi Jakubowe\u201d, Wydawnictwo Literackie, 2014, ok\u0142adka (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe Wydawnictwa)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii\",\"name\":\"Na progu historii\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2014-11-03T08:45:06+00:00\",\"dateModified\":\"2017-03-13T10:33:02+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/c766bc9a3fd9b31f9215de7fecdf0059\"},\"description\":\"O powie\u015bci \\\"Ksi\u0119gi Jakubowe\\\", kt\u00f3rej autork\u0105 jest Olga Tokarczuk, pisze Maciej Jakubowiak.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Na progu historii\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/c766bc9a3fd9b31f9215de7fecdf0059\",\"name\":\"Maciej Jakubowiak\",\"description\":\"Maciej Jakubowiak \u2014 doktorant na UJ, zajmuje si\u0119 zwi\u0105zkami literatury z prawem, okazjonalnie krytykuje ksi\u0105\u017cki, pochodzi z \u017bor, mieszka w Krakowie.\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/maciej-jakubowiak\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Na progu historii","description":"O powie\u015bci \"Ksi\u0119gi Jakubowe\", kt\u00f3rej autork\u0105 jest Olga Tokarczuk, pisze Maciej Jakubowiak.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/olga-tokarczuk-ksiegi-jakubowe-okladka-wydawnictwo-literackie-2014.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/olga-tokarczuk-ksiegi-jakubowe-okladka-wydawnictwo-literackie-2014.jpg","width":633,"height":950,"caption":"Olga Tokarczuk, \u201eKsi\u0119gi Jakubowe\u201d, Wydawnictwo Literackie, 2014, ok\u0142adka (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe Wydawnictwa)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii","name":"Na progu historii","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii#primaryimage"},"datePublished":"2014-11-03T08:45:06+00:00","dateModified":"2017-03-13T10:33:02+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/c766bc9a3fd9b31f9215de7fecdf0059"},"description":"O powie\u015bci \"Ksi\u0119gi Jakubowe\", kt\u00f3rej autork\u0105 jest Olga Tokarczuk, pisze Maciej Jakubowiak.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2014\/maciej-jakubowiak-na-progu-historii#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Na progu historii"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/c766bc9a3fd9b31f9215de7fecdf0059","name":"Maciej Jakubowiak","description":"Maciej Jakubowiak \u2014 doktorant na UJ, zajmuje si\u0119 zwi\u0105zkami literatury z prawem, okazjonalnie krytykuje ksi\u0105\u017cki, pochodzi z \u017bor, mieszka w Krakowie.","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/maciej-jakubowiak"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25828"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/291"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=25828"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25828\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/25835"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=25828"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=25828"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=25828"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=25828"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=25828"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}