![\"[Fot.](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2004_10_05\/duniko_momentart.jpg\" "\\"[Fot.")
Moment Art \u2013 Rysunek w przestrzeni\/Drawing in space, 1976]<\/figcaption><\/figure>Przyczyn marginalizacji sztuki polskiej lat siedemdziesi\u0105tych w historii sztuki drugiej po\u0142owy XX wieku jest wiele. Cho\u0107by ta, i\u017c najciekawsze zjawiska artystyczne mia\u0142y miejsce poza obszarem pa\u0144stwowych (a wi\u0119c w\u00f3wczas dominuj\u0105cych) instytucji kultury.<\/p>\n
Wa\u017cny dla obrazu przemian polskiej sztuki ruch galerii niezale\u017cnych, sztuka poczty, liczne towarzyskie kr\u0119gi i grupy artystyczne dzia\u0142aj\u0105ce w wielu miastach Polski oraz programowi autsajderzy, przes\u0105dzali o obrazie zr\u00f3\u017cnicowanego i niezwykle aktywnego \u015brodowiska tw\u00f3rczego, w kt\u00f3rym rodzi\u0142y si\u0119 postawy i propozycje artystyczne, kt\u00f3re dzisiaj mog\u0105 by\u0107 materia\u0142em do kanonicznych opracowa\u0144 historii \u015bwiatowej kultury artystycznej.<\/p>\n
Problem w tym, i\u017c nie tylko funkcjonowanie poza oficjalnym obiegiem ale r\u00f3wnie\u017c, cz\u0119sto efemeryczny w swej materialnej formie, charakter owych manifestacji artystycznych spowodowa\u0142 ogromne luki w materiale muzealnym i dokumentacyjnym. \u015alad\u00f3w trzeba wci\u0105\u017c szuka\u0107 jedynie w archiwach artyst\u00f3w, wiele prac trzeba rekonstruowa\u0107, powsta\u0142o stanowczo za ma\u0142o monografii poszczeg\u00f3lnych, wa\u017cnych postaci sztuki, kt\u00f3rych najciekawsze lata tw\u00f3rczo\u015bci zwi\u0105zane s\u0105 z omawian\u0105 tu dekad\u0105.<\/p>\n
Problem tak\u017ce i w tym, \u017ce par\u0119 opracowa\u0144, a nawet ksi\u0105\u017cki, o polskiej sztuce tamtego dziesi\u0119ciolecia nie napisano z my\u015bl\u0105 o dostrze\u017ceniu jej oryginalnego wk\u0142adu do powojennych \u201elos\u00f3w\u201d polskiej (i \u015bwiatowej) a z intencj\u0105 odwrotn\u0105 \u2013 z\u0142o\u017cenia tej sztuki w czelu\u015bciach PRLowskiej \u201eczarnej dziury\u201d.<\/p>\n
Pragn\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na tw\u00f3rczo\u015b\u0107 czterech artyst\u00f3w, bardzo aktywnych w latach siedemdziesi\u0105tych, kt\u00f3rzy dostarczaj\u0105 bardzo dobrego materia\u0142u do rewizji lub uzupe\u0142nie\u0144 kanonu \u015bwiatowej kultury artystycznej, je\u015bli tylko nieco uchyli\u0107 analiz\u0119 prowadzon\u0105 w kategoriach wzi\u0119tych z upolitycznionej historii Polski, i spojrze\u0107 na ich tw\u00f3rczo\u015b\u0107 w tych latach w perspektywie zachodniego dyskursu kulturowego, a tak\u017ce z punktu widzenia g\u0142o\u015bnych manifestacji artystycznych ostatnich lat. Mam na my\u015bli Natali\u0119 LL, Jana Berdyszaka, W. Dunikowskiego-Duniko, Z. Sosnowskiego.<\/p>\n
W tej perspektywie dzia\u0142ania artystyczne, fotografie, filmy, obiekty wymienionych wy\u017cej artyst\u00f3w jawi\u0105 si\u0119 na szerszym tle \u015bwiatowej kultury artystycznej jako mocna i oryginalna propozycja, zwi\u0105zana ze swoim czasem, a nawet (z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w) antycypuj\u0105ce p\u00f3\u017aniejsze przemiany kultury. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 tej czw\u00f3rki to przyk\u0142ad, dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy, instalacji i nowych medi\u00f3w, przejaw \u015bmia\u0142ych penetracji mo\u017cliwo\u015bci zastosowa\u0144 i \u201esemantycznych granic\u201d fotografii i filmu.<\/p>\n
Wszyscy oni wychodz\u0105 z minimalizmu i \u201eformalnego\u201d konceptualizmu, z kt\u00f3rym w takiej czy innej formie spotkali si\u0119 na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych. W ich dorobku z tego okresu znajdziemy przyk\u0142ady prac konceptualnych w formie tekst\u00f3w, werbalnych autokomentarzy, filozoficznych docieka\u0144 na temat poj\u0119ciowych granic sztuki, rudyment\u00f3w artystycznej epistemologii, tzn. poznawczych mo\u017cliwo\u015bci i statusu sztuki w relacji do \u201eobiektywnej\u201d rzeczywisto\u015bci. W. Dunikowski-Duniko i Z. Sosnowski debiutowali na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych, gdy g\u0142\u00f3wna fala artystycznego redukcjonizmu lingwistyczno\/strukturalistycznego ju\u017c przesz\u0142a i wy\u0142oni\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wna stawka artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy t\u0119 formacje reprezentuj\u0105 do dzisiaj w podr\u0119cznikach sztuki drugiej po\u0142owy XX wieku \u2013 D.Huebler, J.Kosuth, R. Barry, grupa Art. & Language.<\/p>\n
Polscy arty\u015bci, o kt\u00f3rych tu mowa, \u201eprzepracowuj\u0105\u201d \u00f3w formalistyczny konceptualizm (neopozytywistyczny w swych filozoficznych podstawach) w duchu p\u00f3\u017anej jego wersji, kt\u00f3rej rozwini\u0119t\u0105, polsk\u0105 wyk\u0142adni\u0119 sformu\u0142owa\u0142 Jan \u015awidzi\u0144ski. Lingwistyczny redukcjonizm pierwszej fali konceptualizmu poddany zostaje krytyce z pozycji antypozytywistycznych.<\/p>\n
<\/p>\n
Na scenie \u015bwiatowej arty\u015bci tacy jak V.Acconci B. Nauman, Gilbert and George, R.Long, J.Beuys, na plan pierwszy wysuwaj\u0105 antropologiczn\u0105 \u201ezawarto\u015b\u0107\u201d sztuki – jej zwi\u0105zki z ludzkim cia\u0142em, natur\u0105, spo\u0142eczno\/polityczn\u0105 praktyk\u0105.<\/p>\n
W Polsce tw\u00f3rczo\u015b\u0107 W. Dunikowskiego-Duniko (takie m.in. prace jak Rysowanie, malowanie, pisanie na wodzie 73, cykl \u201eMoment art\u201d) uwidacznia w niezwykle przejrzystym skr\u00f3cie \u00f3w radykalny zwrot. W pracy \u201eOddech Duniko czy \u201eRysowanie w oddechu\u201d \u2013 \u201eprzedmiotem\u201d fotograficznej dokumentacji sta\u0142 si\u0119 oddech artysty, a w\u0142a\u015bciwie \u015blady na szklanej tafli jakie pozostawia oddech ludzki.<\/p>\n
Idea ta rozwijana jest w innych pracach poprzez \u201ezarysowywanie\u201d \u015bladu pary jaka si\u0119 wydobywa z ust a tak\u017ce dokumentacj\u0119 \u201etchnienia\u201d pomi\u0119dzy kobiet\u0105 i m\u0119\u017cczyzn\u0105. Tak klarowna z punktu widzenia dyskursu artystyczno\/filozoficznego praca nie mog\u0142a pozosta\u0107 niezauwa\u017cona przez Zachodnich krytyk\u00f3w. Jest oczywiste zatem ze W. Dunikowski z cyklem Oddech Duniko zaistnia\u0142 w ksi\u0105\u017cce E. Lucie-Smitha Art i the seventies \u2013 b\u0119d\u0105cej jednym z wa\u017cniejszych dokument\u00f3w sztuki tego czasu.<\/p>\n Problem, podj\u0119ty przez Natali\u0119 LL w \u201eSztuce konsumpcyjnej\u201d podejmuje tak\u017ce Z. Sosnowski w pracy \u201eGoalkeeper\u201d. W tw\u00f3rczo\u015bci Natalii LL, i Z. Sosnowskiego, konceptualny (a u Natalii LL feministyczny) w\u0105tek, aczkolwiek wa\u017cny, nie powinien przes\u0142ania\u0107 innej ich propozycji artystycznej sytuuj\u0105cej si\u0119 w wa\u017cnym nurcie dyskursu sztuki lat siedemdziesi\u0105tych.<\/p>\n Chodzi mianowicie o prace b\u0119d\u0105ce penetracj\u0105 pop \u2013 kulturowej semantyki i formy. Wszyscy ci artysci w swojej sztuce (z po\u0142owy i drugiej po\u0142owy lat siedemdziesi\u0105tych) podejmuj\u0105 problem, kt\u00f3ry (bez ogl\u0105dania si\u0119 na prekursor\u00f3w) podj\u0119\u0142o pozniej wielu m\u0142odych artyst\u00f3w. W Polsce w drugiej po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przetoczy\u0142a si\u0119 fala dzia\u0142a\u0144 pod sztandarem sztuki krytycznej (wol\u0119 kategori\u0119 \u201edrugiej nowoczesno\u015bci\u201d) w kt\u00f3rej m.in. artystycznej \u201eobr\u00f3bce\u201d podleg\u0142y wizualne i mentalne klisze kultury masowej z jej redukcjonistycznymi wzorami osoby ludzkiej.<\/p>\n Problematyk\u0119 t\u0119 podejmuj\u0119 w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych m.in. Z. Libera, Z. Janin.<\/p>\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta, a tak\u017ce w ostatnich latach kariera m\u0142odej sztuki korzystaj\u0105cej ironicznie z wzor\u00f3w pop \u2013kultury, nie mo\u017ce by\u0107 dobrze rozumiana bez uwzgl\u0119dnienia wcze\u015bniejszych kontekst\u00f3w sztuki, w tym szczeg\u00f3lnie sztuki lat siedemdziesi\u0105tych i prac Natalii LL, Dunikowski-Duniko i Z. Sosnowskiego (wraz z jego p\u00f3\u017aniejszymi filmami i dzia\u0142aniami realizowanymi z T. Tyszkiewicz.) Jeszcze inny, bardzo wa\u017cny problem podejmuje w swojej sztuce J. Berdyszak.<\/p>\n To jedna z czo\u0142owych i niekwestionowanych postaci, wa\u017cna dla ca\u0142ej polskiej sztuki licz\u0105c co najmniej od ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych do dzi\u015b. Jego \u2013 pod pewnymi wzgl\u0119dami jednorodna \u2013 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 na przestrzeni bardzo wielu lat pracy artystycznej przybiera zr\u00f3\u017cnicowane i bogate formy. Dostarczy\u0142a ona ju\u017c bogatego materia\u0142u do interpretacji kilku znakomitym krytykom.<\/p>\n Mam jednak wra\u017cenie, \u017ce wci\u0105\u017c jeszcze czeka na pog\u0142\u0119bion\u0105 analiz\u0119 w kontek\u015bcie sztuki, ale tak\u017ce filozofii lat siedemdziesi\u0105tych. Wszak to okres, gdy do dyskursu humanistycznego wkracza na sta\u0142e \u201efilozofia r\u00f3\u017cnicy\u201d. Godne szczeg\u00f3lnej uwagi wydaj\u0105 mi si\u0119 w tym okresie takie prace Berdyszaka jak \u201eMoc nieobecnego\u201d, \u201eMiejsce nieopustosza\u0142e\u201d czy \u201eObszary koncentruj\u0105ce\u201d.<\/p>\n Okres prze\u0142omu lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych, kt\u00f3ry wi\u0105zany jest przez R. Krauss z \u201eposzerzaniem pola sztuki\u201d wraz z p\u00f3\u017aniejszymi, dojrza\u0142ymi latami \u201edekady\u201d, kt\u00f3re inny znany krytyk M. Archer oznacza kategoriami \u201eIdeology, Identity, Differance\u201d, by\u0142 niezwykle p\u0142odny i obfituj\u0105cy w wa\u017cne dokonania polskich artyst\u00f3w.<\/p>\n Fakt ten powinien by\u0107 \u015bmielej i g\u0142o\u015bniej dyskontowany w zupe\u0142nie nowej przestrzeni kulturowej, jak\u0105 nie definiuje ju\u017c dzi\u015b historyczny fakt rozbi\u00f3rki muru berli\u0144skiego (to obszar zbyt ju\u017c wyeksploatowany) lecz pole kultury w rozszerzonej Unii Europejskiej i obszar kultury globalnej, kt\u00f3ry po 11 wrze\u015bnia 2001 roku ma sw\u00f3j symboliczny pocz\u0105tek w \u201ezerowej strefie\u201d po wie\u017cowcach World Trade Center.<\/p>\n Katalogi:<\/strong><\/p>\n![\"[Foto:](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2004_10_05\/w_natalia.jpg\" "\\"[Foto:")
![\"[Foto:](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2004_10_05\/w_wojciechowski.jpg\" "\\"[Foto:")