\nWybrzmiewa oktawa. Widzimy bowiem swoiste przekroczenie wcze\u015bniej nakre\u015blonej perspektywy siedmiu si\u00f3demek, o czym czytamy w rozwa\u017caniach artysty w niniejszej publikacji.<\/p>\n
![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-2-zdjecie-z-archiwum-artysty-476x600.jpg\" "\\"roman-opalka-2-zdjecie-z-archiwum-artysty\\"")
<\/a>Opa\u0142ka na progu osiemdziesi\u0119ciolecia swoich urodzin (w roku 1931) zbli\u017ca si\u0119 wytrwale ku niegdy\u015b sobie wyznaczonemu horyzontowi siedmiu si\u00f3demek (7777777). Dociera on w swoim zamierzeniu spokojnie do horyzontu obsesji oraz l\u0119ku, a tak\u017ce uprawnionej dumy. Dochodzi do kresu widzialno\u015bci, do \u015bwiata bieli \u2013 bia\u0142ych liczb malowanych na bieli t\u0142a obraz\u00f3w-Detali<\/em> programu. Zbli\u017ca si\u0119 do osobliwego horyzontu zdarze\u0144 owej cechuj\u0105cej si\u0119 wielk\u0105 grawitacj\u0105 (ci\u0119\u017carem znaczeniowym) bia\u0142ej dziury<\/em>, jak okre\u015bli\u0107 powa\u017c\u0119 si\u0119 artystyczno-filozoficzny program OPALKA 1965\/1 \u2013 \u221e<\/em><\/p>\n Docieraj\u0105c do owych horyzont\u00f3w, teraz \u2013 obok suit-ci\u0105g\u00f3w obrazowych budowanych z poszczeg\u00f3lnych p\u0142\u00f3cien zwanych Detalami<\/em> swojego dzie\u0142a-programu \u2013 raz za razem tworzy z nich uk\u0142ad (environment<\/em>) na planie o\u015bmiok\u0105ta (w wypracowaniu takiej przestrzennej formy uobecniania owoc\u00f3w pracy malarskiej Opa\u0142ki mia\u0142 sw\u00f3j udzia\u0142 architekt \u2013 Jean Nouvel, kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 i stworzy\u0142 prototyp L\u2019OCTOGONE OPALKA<\/em>). Liczba osiem (tu: k\u0105t\u00f3w, \u015bcian) stanowi przekroczenie wyznaczonego sobie przez artyst\u0119 horyzontu siedmiu si\u00f3demek. Autor programu dawno ju\u017c skalkulowa\u0142, i\u017c niemo\u017cliwym jest namalowanie przeze\u0144 (dotarcie do) liczby sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z o\u015bmiu \u00f3semek. Cyfra osiem ma szczeg\u00f3lne w\u0142asno\u015bci, b\u0119d\u0105c blisk\u0105 znakowi niesko\u0144czono\u015bci, sama jest i pocz\u0105tkiem, i ko\u0144cem. Sk\u0142ania nas do my\u015blenia o zasadniczym dla przedsi\u0119wzi\u0119cia Opa\u0142ki poj\u0119ciu niesko\u0144czono\u015bci, kt\u00f3rej znak \u2013 jak si\u0119 przyjmuje \u2013 wprowadzi\u0142 w po\u0142owie XVII wieku angielski matematyk John Wallis. Znak ten \u2013 \u221e \u2013 widzie\u0107 mo\u017cemy jako po\u0142o\u017con\u0105 poziomo cyfr\u0119 \u2013 8. W\u0119\u017cowy ten znak o z\u0142o\u017conej symbolice jest przy tym wyrazem obsesji i l\u0119ku, a tak\u017ce wskazaniem na dumne d\u0105\u017cenie do absolutu. Z tego wszystkiego za\u015b sk\u0142ada si\u0119 opus<\/em> Opa\u0142ki brawurowo mierz\u0105ce si\u0119 z bezmierno\u015bci\u0105, uzmys\u0142awiaj\u0105ce to, co nienazywalne. F\u00e9licit\u00e9 Robert de Lamennais rzek\u0142: \u201eabsolut zawiera w sobie ide\u0119 jedno\u015bci i niesko\u0144czono\u015bci\u201d. Jedno\u015b\u0107, niesko\u0144czono\u015b\u0107, liczba o\u015bmiu \u015bcian oktogonu, znak niesko\u0144czono\u015bci \u2013 poziomo wykre\u015blona cyfra osiem \u2013 wszystko to pospo\u0142u wyznacza poj\u0119ciowy horyzont zjawiska, jakie tu nas zajmuje, horyzont zdarze\u0144, jakie na zaistnienie tego zjawiska zapracowa\u0142y. Przygl\u0105damy si\u0119 wszak\u017ce pracy artystycznej, wieloelementowemu dzie\u0142u sztuki, malowaniu Opa\u0142ki jako d\u0142ugiemu procesowi \u2013 my\u015blowemu oraz warsztatowemu. W tym \u0153uvre<\/em> uciele\u015bniaj\u0105 si\u0119 wszystkie wskazane wcze\u015bniej poj\u0119cia oraz zabiegi. Obserwujemy sposoby uobecniania jego obraz\u00f3w, umieszczania ich w przestrzeni naszego do\u015bwiadczenia, naszych zmys\u0142\u00f3w i naszego poruszania si\u0119 wobec dzie\u0142a \u2013 teraz w otwieraj\u0105cym si\u0119 na bezmiern\u0105 dal o\u015bmiobocznym otoczeniu Detali<\/em> programu OPALKA 1965\/1 \u2013 \u221e<\/em> Pocz\u0105wszy od 1965 roku, kiedy zrodzi\u0142a si\u0119 intuicja czasu odnalezionego w dziele malarskim, czasu wyzwolonego w postawie malarza, to znaczy od momentu pocz\u0119cia programu OPALKA 1965\/1 \u2013 \u221e<\/em> Kolorem dzie\u0142a Opa\u0142ki jest szaro\u015b\u0107 \u2013 od dawnej przewagi czerni ku rosn\u0105cej przewadze bieli, zmierzaj\u0105c do bielszej bieli, do ko\u0144ca wszak naznaczanej aktualn\u0105 egzystencj\u0105 malarza. Z tego powodu \u2013 nieabstrakcyjnej. Obecnie, w po\u0142owie pi\u0105tego dziesi\u0119ciolecia trwania programu OPALKA 1965\/1 – \u221e<\/em> <\/p>\n Od samego pocz\u0105tku pracy Romana Opa\u0142ki cechowa\u0142a go wybredno\u015b\u0107 wobec aktualno\u015bci. Tak w swoich wczesnych etiudach, jak w pe\u0142nym g\u0142osem brzmi\u0105cej \u201efudze jednego \u017cycia\u201d \u2013 jak sam powiada o dziele OPALKA 1965\/1 \u2013 \u221e<\/em> O jakim wyzwoleniu jest tu mowa? Niezgoda artysty na brak nadziei, na niedostatek sensu cz\u0119sto przybiera\u0142y w rozwa\u017caniach Opa\u0142ki form\u0119 symbolicznych i negatywnych odwo\u0142a\u0144; do mitu Syzyfa i wyzwolenia si\u0119 z wyroku losu, jaki wydany zosta\u0142 na bohatera mitu; do zanegowania postawy Marcela Duchampa; do odrzucenia has\u0142a apres moi le d\u00e9luge <\/em>(\u201epo mnie potop\u201d). Przesz\u0142o\u015b\u0107 dawna i wczorajsza ma w doznawaniu \u015bwiata przez Opa\u0142k\u0119 istotne znaczenie. W zwi\u0105zku z tym m\u00f3wi\u0142 on w naszej konwersacji: \u201eSt\u0105d te\u017c u \u017ar\u00f3de\u0142 mojego Programu<\/em> zawarte s\u0105 racje ideowo-konceptualne dla stworzenia postawy jakby anty-Syzyfa \u2013 anty-Duchampa. Czy bli\u017cej i bardziej adekwatnie wobec mojego Projektu<\/em> malowania nieodwracalnego czasu<\/em>, kt\u00f3ry ewidentnie kreuje niepowtarzalno\u015b\u0107 ekspansji i jedno\u015bci, daje mi to logiczne i emocjonalne poczucie bycia Syzyfem \u2013 wyzwolonym.\u201d Widzie\u0107 mo\u017cna tak w aspiracjach artysty, a zw\u0142aszcza w jego dokonaniach skuteczne d\u0105\u017cenie do wyzwolenia si\u0119 z ducha czasu sztuki aktualnej, do osi\u0105gni\u0119cia stanu artysty wyzwolonego ze\u0144. Opa\u0142ka osi\u0105gn\u0105\u0142 ten stan w rezultacie odnalezienia sposobu wyrazu czasu w swojej sztuce, wyrazu teraz wyzwolonego czasu. Uda\u0142o mu si\u0119 znale\u017a\u0107 spos\u00f3b na uchwycenie niepochwytnego. Czyni to jego dokonanie, przekonany jestem, zjawiskiem unikalnym w sztuce Zachodu w naszej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Jego sztuka jest czym\u015b na podobie\u0144stwo wsp\u00f3\u0142czesnej wersji ksi\u0105\u017c\u0119cych Godzinek<\/em>, na przyk\u0142ad tych rozpocz\u0119tych przed sze\u015bciuset laty przez Braci Limbourg na zam\u00f3wienie Jeana, Duca de Berry, Tr\u00e8s Riches Heures du Duc de Berry<\/em>, a <\/em>przechowywanych w Mus\u00e9e Cond\u00e9 w Chantilly. Jest w niej i modlitwa, i pi\u0119kno, i ca\u0142y \u015bwiat. Zegar, kalendarz, rytm.<\/p>\n Wracaj\u0105c do roku 2010, czterdziestego pi\u0105tego roku realizowania Programu<\/em> Opa\u0142ki, a tak\u017ce progu osiemdziesi\u0119ciolecia jego \u017cycia, mo\u017cna \u2013 patrz\u0105c wstecz na t\u0119 biografi\u0119 \u2013 wskaza\u0107 trzy fazy albo cykle pracy malarza. Po pierwsze, dzie\u0142a, kt\u00f3re wcze\u015bniej nazwa\u0142em etiudami, mo\u017cna zasadnie powiedzie\u0107 o nich te\u017c \u2013 preludia, to poszukiwania odnosz\u0105ce si\u0119 ju\u017c do zagadnienia czasu, liczby, wielo\u015bci w jedno\u015bci oraz jedno\u015bci w wielo\u015bci, a kt\u00f3re to prace sam autor okre\u015bla jako wiod\u0105ce \u201ew stron\u0119 liczenia\u201d, to dokonania z pierwszej fazy jego pracy. Nast\u0119pn\u0105 faz\u0119, drug\u0105, zapocz\u0105tkowuje namalowanie pierwszej jedynki<\/em>, namalowanie cyfry\/liczby 1<\/em> w lewym g\u00f3rnym naro\u017cniku pierwszego Detalu<\/em> programu OPALKA 1965\/1 \u2013 \u221e<\/em> <\/p>\n Ju\u017c w cyklu swych dzie\u0142 z pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, by spojrze\u0107 na kalendarz pracy artysty, w powstaj\u0105cych przed p\u00f3\u0142wieczem utworach zatytu\u0142owanych Chronomy<\/em>, Opa\u0142ka podejmowa\u0142 usi\u0142owania plastycznych odpowiedzi na wyzwanie czasu. By\u0142y to filozoficzno-artystyczne samoistne wizualizacje jego up\u0142ywu, pr\u00f3by unieruchomienia w obrazie zegar\u00f3w piaskowych \u2013 klepsydr<\/em> (s\u0142yszymy w tym s\u0142owie znaczenie i czasomierza, i nekrologu). Napotykamy tu te\u017c zajmuj\u0105ce wtedy autora Chronom\u00f3w <\/em>dociekania na temat wielo\u015bci, mnogo\u015bci. Przybiera\u0142y one form\u0119 intryguj\u0105cych rozstrzygni\u0119\u0107 wizualnych tych zagadnie\u0144, unikalnych, post-unistycznych (by wskaza\u0107 tu program Unizmu W\u0142adys\u0142awa Strzemi\u0144skiego, z kt\u00f3rym Opa\u0142ka zetkn\u0105\u0142 si\u0119 w ko\u0144cu lat czterdziestych w \u0141odzi) i fascynuj\u0105cych (przykuwaj\u0105cych wzrok) wysi\u0142k\u00f3w ku unaocznieniu unit\u00e9 <\/em>w utworze plastycznym. W tych wczesnych pracach, o dojrza\u0142ej ju\u017c wszak budowie, Opa\u0142ka konstruowa\u0142 form\u0119 wizualn\u0105 wedle zasady gromadzenia jednostek optycznych w celu tworzenia z nich nowej ca\u0142o\u015bci. Ca\u0142o\u015b\u0107, ca\u0142o\u015bciowo\u015b\u0107 to by\u0142y zakresy aspiracji i usi\u0142owa\u0144 artysty. Mieli\u015bmy tu do czynienia ze scalaniem, ale i z ocalaniem jedno\u015bci-ca\u0142o\u015bci. Wtedy ju\u017c Opa\u0142ka studiowa\u0142 technik\u0119 sfumato <\/em>wedle Leonarda, w pe\u0142ni rozwini\u0119t\u0105 w dziele OPALKA 1965\/1 \u2013 \u221e<\/em><\/p>\n Klepsydra \u2013 pustynia \u2013 rodzaj ludzki \u2013 holizm \u2013 mnogo\u015b\u0107 jednostek \u2013 jedno\u015b\u0107 w wielo\u015bci i vice versa<\/em>; takie to kwestie stanowi\u0142y my\u015blowe odniesienia, rejony \u015bwiata Opa\u0142ki w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. Odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 on wtedy do odziedziczonych idei, do religijnych wierze\u0144 albo spo\u0142ecznych utopii, wskazywanych przez tytu\u0142y nadawane przeze\u0144 dzie\u0142om, jakie pospo\u0142u wesz\u0142y w sk\u0142ad rodziny utwor\u00f3w nazwanej Opisanie \u015bwiata<\/em>. Okre\u015blenie to stanowi\u0142o, jak artysta m\u00f3wi\u0142 w rozmowie ze mn\u0105, echo tytu\u0142u ksi\u0105\u017cki Marco Polo. P\u00f3\u017aniej jednak w swej praktyce od\u017cegna\u0142 si\u0119 od takiego skojarzenia, podkre\u015blaj\u0105c element malowania, a nie opisywania, czy pisania w d\u0105\u017ceniu do odwzorowania tego co rzeczywiste w naszym \u015bwiecie. Na planie pierwszym pozosta\u0142o malarstwo. Artysta akcentuje odt\u0105d raczej \u201emalowanie malarstwa\u201d, a doda\u0142bym tu tak\u017ce malowanie my\u015blenia, a jeszcze rozmy\u015blania nad malarstwem \u2013 w og\u00f3lno\u015bci i w swoim w\u0142asnym dokonaniu. W naszej rozmowie, m\u00f3wi\u0142: \u201eTak, moje mobilne, nieuchwytne poj\u0119cie fenomenu czasoprzestrzeni nie jest czasem rzeczywistym, jest tylko malarsk\u0105 syntez\u0105 tego fenomenu: wymykaj\u0105c\u0105 si\u0119 spod p\u0119dzla jego obecno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra tworzy swym \u015bladem czas odnaleziony.\u201d Tu, w owym \u201eczasie odnalezionym\u201d pobrzmiewa nawi\u0105zanie do innej fabularnej narracji \u2013 powie\u015bciowej. \u201eCzas stracony \u2013 czas odnaleziony\u201d. Wr\u00f3c\u0119 do tego p\u00f3\u017aniej. Pozostaj\u0105c przy wczesnych dzie\u0142ach Opa\u0142ki, powiem, i\u017c wielo\u015b\u0107 oraz jedno\u015b\u0107 dope\u0142nia\u0142y si\u0119 w nich. Mam tu na my\u015bli takie utwory, jak: Wie\u017ca Babel<\/em>, Adam i Ewa<\/em>, Potop<\/em>, Proletariusze wszystkich kraj\u00f3w<\/em>, B\u00f3j to b\u0119dzie ostatni<\/em>. Sugerowane w ich tytu\u0142ach wierzenia oraz idee jednoczy\u0107 mia\u0142y i scala\u0107 rozdwojenie, wielo\u015b\u0107, rozproszenie. Opa\u0142ka w innym jeszcze tytule z tej grupy rycin (kwasoryt\u00f3w) cytowa\u0142 biblijny ust\u0119p, w kt\u00f3rym brzmi\u0105 s\u0142owa Pana skierowane poprzez Wys\u0142a\u0144ca do Abrahama: \u201e\u2026i dam ci potomstwo tak liczne jak gwiazdy na niebie i jak ziarnka piasku na wybrze\u017cu morza \u2026\u201d (Ksi\u0119ga Rodzaju<\/em>, 22,17). Ta ostatnia rycina najbli\u017csza pozostawa\u0142a Chronomom<\/em>, chocia\u017c powi\u0105zanie w niej wielkiej, nieznanej liczby z jednostkowym istnieniem ludzkim unaocznione zosta\u0142o w spos\u00f3b literalny poprzez mrowie jednostek.<\/p>\n O eksperymentach, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y powstanie programu zobrazowania czasu, ich autor m\u00f3wi\u0142: \u201eW Chronomach<\/em> pozosta\u0142 nierozwi\u0105zany problem: kiedy obraz jest rzeczywi\u015bcie sko\u0144czony. (\u2026) Ja chcia\u0142em malowa\u0107 widzialnymi \u015bladami \u2013 w postaci kropek czy kresek \u2013 obrazy czasu. Ale granica widzialno\u015bci jest w tym przypadku czym\u015b relatywnym. Co by\u0142o te\u017c (cho\u0107 z innych przyczyn) trudno\u015bci\u0105 formaln\u0105 Leonarda. On chcia\u0142 osi\u0105gn\u0105\u0107 ca\u0142kowite zagubienie \u015blad\u00f3w dotkni\u0119cia p\u0119dzla, ale ca\u0142kowite zagubienie \u015blad\u00f3w w tym przypadku nie jest fizycznie osi\u0105galne. Natomiast ja nie wiedzia\u0142em, nie mog\u0142em wiedzie\u0107, bo w takim procesie malowania taka odpowied\u017a nie istnieje. <\/em>Ale w Chronomach<\/em> najwi\u0119ksz\u0105 nierozwi\u0105zaln\u0105 trudno\u015bci\u0105 by\u0142 brak kierunku czasu: sk\u0105d-dok\u0105d zmierza. Mimo tego mankamentu zawdzi\u0119czam Chronomom <\/em>moj\u0105 Eurek\u0119<\/em>. Dlatego, \u017ce ich racj\u0105 powstania by\u0142o za\u0142o\u017cenie bycia malarzem-klepsydr\u0105.\u201d W\u0142a\u015bnie, \u017cycie malarza pojmowane jako naczynie jednostek miary. Malarski zapis liczb uznany zosta\u0142 wtedy przez artyst\u0119 za analogiczny wobec emocji zwi\u0105zanych z przemijaniem \u017cycia, za \u201eno\u015bnik\u201d owej emocji. Czas uzyska\u0142 sw\u00f3j kierunek, strza\u0142\u0119 \u2013 strza\u0142\u0119 czasu psychologicznego (co bardziej szczeg\u00f3\u0142owo rozwa\u017ca\u0142em w swoim tek\u015bcie przy wystawie Opa\u0142ki w Galerii Foksal w 2001 roku). Opa\u0142ka w po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych intuicyjnie docieka\u0142 kwestii, kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej \u2013 w uj\u0119ciu fizyki matematycznej \u2013 rozstrzyga\u0142 Stephen W. Hawking, gdy zapytywa\u0142: \u201eDlaczego pami\u0119tamy przesz\u0142o\u015b\u0107, ale nie przysz\u0142o\u015b\u0107?\u201d Uczony obja\u015bnia\u0142 tak\u0105 jednokierunkow\u0105 progresj\u0119 strza\u0142\u0105 czasu psychologicznego, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 argumentami z domeny termodynamiki oraz kosmologii. Za\u015b to, co by\u0142o, co zosta\u0142o nawet zapomniane \u201ewci\u0105\u017c tu jest\u201d, a u\u015bwiadamia, uzmys\u0142awia to nie nauka ale sztuka, a my\u015blowe przes\u0142anki tego Opa\u0142ka odnajdywa\u0142 u Parmenidesa i Zenona z Elei.<\/p>\n <\/p>\n W 1965 roku powsta\u0142y szkice, kt\u00f3re mo\u017cna uzna\u0107 za preludium programu OPALKA 1965\/1 \u2013 \u221e <\/em> Do\u017cywotni program OPALKA 1965\/1 – \u221e<\/em> Program OPALKA 1965\/1 – \u221e<\/em> Wielo\u015b\u0107 stanowi rezultat pierwotnej eksplozji. Opa\u0142ka mawia metaforycznie o \u201ewielkim wybuchu\u201d. Powiada te\u017c: \u201eLiczone obrazy zacz\u0105\u0142em realizowa\u0107 nie od zera (0), od absolutnej nico\u015bci ale od znaku jedno\u015bci (1), od jedno\u015bci, kt\u00f3ra jest niesko\u0144czon\u0105 ekspansj\u0105 \u2013 jak uniwersum zwane: Wielkim wybuchem<\/em>.\u201d Rok 1965 to data odnalezienia przez artyst\u0119 regu\u0142y jedno\u015bci. By\u0142o to pierwotnie objawienie intuicyjne, rewelacja emocjonalna, jak widzieli\u015bmy, dramatyczna nawet, kt\u00f3ra wszak zogniskowa\u0142a w sobie dzieje namys\u0142u filozoficznego, matematycznego, refleksj\u0119 na temat obrazowania w historii malarstwa, jednym s\u0142owem \u2013 to zamierzenie-program o wielkiej pojemno\u015bci. W tym to roku Opa\u0142ka rozpocz\u0105\u0142 malowanie liczb naturalnych pocz\u0105wszy od jedno\u015bci po niewiadom\u0105 wielko\u015b\u0107 liczbow\u0105, chocia\u017c wedle logiki programu-konceptu ju\u017c w momencie swego pocz\u0119cia zosta\u0142 on niejako zako\u0144czony, bowiem zdefiniowany co do dalszej jego progresji. Faktyczn\u0105 jego konkluzj\u0105 b\u0119dzie wielko\u015b\u0107, jak\u0105 wyznaczy namalowana na kt\u00f3rym\u015b obrazie-Detalu<\/em> liczba, kt\u00f3r\u0105 wyznaczy kres \u017cycia malarza. Ten kres egzystencji artysty stanowi\u0142 b\u0119dzie tw\u00f3rcz\u0105 kulminacj\u0119 programu Opa\u0142ki, ale nie jego my\u015blowy fina\u0142. Malarz niczego nie docieka, tworzy widzialne \u015bwiadectwo, a stanowi\u0105ce jego podstaw\u0119 obrazy i ich przestrzenne uk\u0142ady uciele\u015bniaj\u0105 w sobie pi\u0119kno. Kiedy pyta\u0142em Romana Opa\u0142k\u0119, pocz\u0105tkiem czego b\u0119dzie zamkni\u0119cie jego dzie\u0142a-\u017cycia wraz z namalowaniem ostatniej liczby na ostatnim Detalu<\/em>, odpar\u0142 on: \u201ePa\u0144skie pytanie dotyczy mojego ostatniego Detalu<\/em>, najwi\u0119kszego suspensu \u017cycia-dzie\u0142a, zawsze dostatecznie istniej\u0105cego by by\u0107 sko\u0144czonym niesko\u0144czeniem<\/em>, \u015bmier\u0107 jako narz\u0119dzie<\/em>, organon<\/em> sko\u0144czono\u015bci, niesko\u0144czone definiuje sko\u0144czone<\/em>. To ostatnie sko\u0144czenie b\u0119dzie tym, czym ju\u017c od pocz\u0105tku by\u0142o umieszczenie z namaszczeniem \u2013 na sztalugach pierwszego Detalu<\/em>, od namalowanego pierwszego znaku jedno\u015bci.\u201d Zderzanie ze sob\u0105 przeciwie\u0144stw, cz\u0119sto napotykane w autokomentarzach Opa\u0142ki, zdaje si\u0119 potwierdza\u0107 zdanie Paula Val\u00e9ry, i\u017c \u201eistot\u0119 artysty mo\u017cna okre\u015bli\u0107 tylko sprzeczno\u015bciami.\u201d Mamy tu do czynienia z paradoksem sztuki. Wielkiej sztuki.<\/p>\n Decyzja podj\u0119ta przed czterdziestoma pi\u0119cioma laty przez Romana Opa\u0142k\u0119 to \u015bmia\u0142y zak\u0142ad ze \u015bwiatem. Pisa\u0142em ju\u017c o tym, por\u00f3wnuj\u0105c zak\u0142ad Opa\u0142ki do Le Pari de Pascal<\/em>. Czas dzisiejszy, cechuj\u0105cy si\u0119 zdruzgotan\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 nadprzyrodzon\u0105<\/em> powoduje, i\u017c analogia ta nie w pe\u0142ni jest jednak stosowna. Zak\u0142ad<\/em> Blaise Pascala odnosi\u0142 si\u0119 do wieczno\u015bci wedle eschatologii, ekonomii zbawienia. My\u015bliciel powiada\u0142: \u201eTak wi\u0119c, kiedy jest si\u0119 zmuszonym gra\u0107, trzeba by\u0107 obranym z rozumu, aby zachowa\u0107 \u017cycie raczej, ni\u017c rzuci\u0107 je na hazard dla niesko\u0144czonego zysku, r\u00f3wnie prawdopodobnego jak utrata nico\u015bci.\u201d Hazard Opa\u0142ki to zak\u0142ad o niesko\u0144czono\u015b\u0107. Tyczy on bycia cz\u0142owieka w \u015bwiecie i stanowi pr\u00f3b\u0119 za\u015bwiadczania przez sztuk\u0119 indywidualnego istnienia wobec czasu. Mamy tu do czynienia z ekonomi\u0105 tworzenia, z trosk\u0105 o trwa\u0142o\u015b\u0107 dokonania tw\u00f3rczego. To ultimatum wobec jednostkowego istnienia w \u015bwiecie i w sztuce, kt\u00f3rej brak metafizycznego fundamentu (?). Znak zapytania! Sztuka Opa\u0142ki, artysty \u015bwiadomego niedostatku prze\u017cycia metafizycznego, sam tego\u017c do\u015bwiadczenia brak, nieobecno\u015b\u0107 te\u017c uzmys\u0142awia. Uobecnia absencj\u0119. Podobnie jednak jak w Zak\u0142adzie<\/em> Pascala, egzystencja zak\u0142adaj\u0105cego si\u0119 stanowi tu stawk\u0119, a dopiero kres \u017cycia gracza przynie\u015b\u0107 mo\u017ce rozstrzygni\u0119cie. W 2000 roku artysta powiedzia\u0142 mi, potwierdzaj\u0105c wcze\u015bniej przeze mnie proponowane por\u00f3wnania: \u201eKa\u017cda warto\u015bciowa jednostka tworzy swoj\u0105 jako\u015b\u0107 moraln\u0105 i duchow\u0105 poprzez \u015bwiadomo\u015b\u0107 materialnej ma\u0142o\u015bci; wielko\u015bci-ma\u0142o\u015bci<\/em> egzaltowanej przez Blaise Pascala.\u201d<\/p>\n Zegar uruchomiony przez Opa\u0142k\u0119 w 1965 roku odmierza od tej chwili ka\u017cdy moment nadziei i rozpaczy, entuzjazmu i znu\u017cenia, odlicza czas utwierdzania pewno\u015bci wyboru, sekunduje sta\u0142o\u015bci i trwaniu. Odmierza emocje. Na przyk\u0142ad: przekroczenie jednego miliona (1000000), o czym telegramem wys\u0142anym z Warszawy do Turynu we wrze\u015bniu 1973 roku artysta zawiadamia\u0142 w\u0142oskiego kolekcjonera. Wt\u00f3ruje medytacjom, jakie przez owe minione cztery i p\u00f3\u0142 dziesi\u0105tk\u00f3w lat towarzysz\u0105 malowaniu liczb, wymawianiu przy tym liczebnik\u00f3w, co rejestruj\u0105 mikrofony i utrwalaj\u0105 na ta\u015bmie magnetycznej, odwzorowywaniu zmieniaj\u0105cego si\u0119 z wiekiem oblicza malarza w fotograficznych wizerunkach wykonywanych w tej samej pozie, takiej samej bia\u0142ej koszuli na tle aktualnie malowanego Detalu<\/em> po up\u0142ywie ka\u017cdego kolejnego dnia sp\u0119dzonego w tej szczeg\u00f3lnej, na cele wykonywania programu OPALKA 1965\/1 – \u221e <\/em> Sama ta instalacja<\/em>, dzisiaj ju\u017c nieco starodawna, a szlachetna tak\u017ce zosta\u0142a udokumentowana wielokrotnie fotograficznie i filmowo. Ca\u0142y aparat wykonawczy programu nie zniweczy\u0142 emocji, porusze\u0144 serca (innej jeszcze niewidocznej miary \u2013 metronomu, chce si\u0119 rzec), oraz \u015bwiadomo\u015bci autora dzie\u0142a, dzie\u0142a koncepcyjnie sko\u0144czonego wraz ze swym pocz\u0119ciem. Acz w efekcie medytacji przy jego wykonywaniu filozoficznie ono ewoluowa\u0142o. Filozofia sztuki Opa\u0142ki bywa\u0142a wiele razy przez autora wyk\u0142adana w autokomentarzach, konwersacjach, dysputach. Praca Opa\u0142ki nad jego programem jest, trawestuj\u0105c s\u0142owa Simone Weil na temat pracy fizycznej: regularna, bezlitosna, acz r\u00f3\u017cnorodna tak, jak dni i pory roku. Francuska my\u015blicielka powiedzia\u0142a te\u017c: \u201eKontemplacja czasu to klucz do ludzkiego \u017cycia. To nieprzenikniona tajemnica, kt\u00f3rej nie naruszy\u0142a \u017cadna nauka.\u201d Opa\u0142ka w czasie spotkania, jakie zorganizowali\u015bmy z nim przed laty w Auli Leopoldina Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, m\u00f3wi\u0142: \u201e\u017bycie, nasza emocja jest wtedy silna, kiedy jest w\u0142a\u015bnie zwi\u0105zana ze \u015bmierci\u0105. I r\u00f3wnie\u017c ze starzeniem si\u0119. (\u2026) Ka\u017cdy my\u015bl\u0105cy cz\u0142owiek na zimno my\u015bli r\u00f3wnie\u017c o \u015bmierci. Ale s\u0105 to emocje, kt\u00f3re nie s\u0105 emocjami natychmiastowymi. Ja cz\u0119sto por\u00f3wnuj\u0119 to z emocjami widzenia spadaj\u0105cego meteoru i patrzenia na niedawno widzian\u0105 komet\u0119. To s\u0105 zupe\u0142nie inne emocje. Inna strategia tworzenia dzie\u0142a.\u201d W czasie spotkania we Wroc\u0142awiu pytano artyst\u0119 o odej\u015bcie od programu OPALKA 1965\/1 – \u221e <\/em> Dane jest nam uczestniczenie w przygodzie malarstwa pojmowanego tu jako namys\u0142 nad naszym byciem w \u015bwiecie, w czasie. Autor mediola\u0144skiej Ostatniej Wieczerzy<\/em> powiada\u0142: \u201eMalarstwo jest Filozofi\u0105.\u201d Program Opa\u0142ki odnawia sens tamtych s\u0142\u00f3w dzisiaj. Utwierdza je. Praktykuje. Spacer malarza, jak sam mawia, odbywa si\u0119 w naturalnym rytmie, i w jedn\u0105 stron\u0119. Spacer ten wybrany zosta\u0142 w miejsce powszechnej, a daremnej pogoni. W miejsce joggingu<\/em> dzisiejszej kultury amnezji. Peter Schjeldahl w swoim niepublikowanym eseju A Walk with Opalka<\/em>, pisa\u0142: \u201eTak wi\u0119c my zawsze biegniemy, my nerwowi, nawet, kiedy spacerujemy czy siedzimy. Opa\u0142ka spowalnia m\u00f3j krok w biegu na o\u015blep, m\u00f3wi\u0105c mi, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 up\u0142ywu czasu, kiedy jest naszym wyborem, nie jest tym samym, co nuda.\u201d W przypadku Opa\u0142ki sprawdza si\u0119 unikalne w swoim radykalizmie oraz elegancji r\u00f3wnanie: my\u015blenie o programie staje si\u0119 my\u015bleniem programem o \u015bwiecie; \u017cycie w programie przeistacza si\u0119 w \u017cycie programem. Nie o koncept artystyczny bowiem tu idzie ale o sztuk\u0119 i o \u017cycie. O niewypowiadalne, a unaoczniane za pomoc\u0105 walor\u00f3w estetycznie nieu\u017cytecznych<\/em> \u2013 liczb malowanych teraz niemal\u017ce czyst\u0105 biel\u0105 (tytanow\u0105) na bieli (cynkowej) t\u0142a \u2013 a w kierunku bieli mentalnej<\/em>, kt\u00f3r\u0105 autor dzie\u0142a nazywa biel\u0105 emocjonaln\u0105 i etyczn\u0105<\/em>, ja natomiast m\u00f3wi\u0119 tu o bia\u0142ej dziurze <\/em>\u2013 niejako pozytywie hipotezy na temat osobliwo\u015bci kosmologicznej \u2013 czarnej dziury wymy\u015blonej przez Johna Archibalda Wheelera. Czarne dziury stanowi\u0105 rezultat implozji, przyjmuje si\u0119 w nauce, nie wydostaje si\u0119 z nich nawet \u015bwiat\u0142o; bia\u0142a dziura<\/em>, tedy, stanowi\u0105c efekt eksplozji by\u0142aby samym \u015bwiat\u0142em \u2013 stanem ku kt\u00f3remu pod\u0105\u017ca artystyczny program ku niesko\u0144czono\u015bci<\/em>. Zastanawiaj\u0105 jeszcze s\u0142owa jakie w tym kontek\u015bcie zapisa\u0142 sceptyczny i ironiczny zazwyczaj Schjeldahl w przywo\u0142anym eseju: \u201eJest to dla mnie tajemnicze i wzbudza pewn\u0105 trwog\u0119, maj\u0105c styczno\u015b\u0107 z tym, co \u015bwi\u0119te.\u201d Sam mam podobne odczucia. To si\u0119 uwidacznia.<\/p>\n W 1970 roku Roman Opa\u0142ka podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 rejestrowania swojego g\u0142osu wypowiadaj\u0105cego w trakcie malowania liczebniki w j\u0119zyku polskim. Mo\u017cna zatem us\u0142ysze\u0107 zmiany w jego emocjach, kiedy wymawia: \u201edziewi\u0119\u0107set dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 tysi\u0119cy dziewi\u0119\u0107set dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107\u201d (999999), a potem: \u201ejeden milion\u201d (1000000). G\u0142os artysty zazwyczaj odtwarzany jest \u2013 czasem zmiksowany, tworz\u0105c polifoni\u0119 \u2013 w s\u0105siedztwie Detali<\/em> malarskich programu, czy to przytwierdzanych do \u015bciany, czy to \u2013 jak ma to miejsce w fazie Oktogonu<\/em> \u2013 okalaj\u0105c widza, kiedy Detale<\/em> same staj\u0105 si\u0119 \u015bcianami (siedmioma) o\u015bmioboku, ostatni\u0105 z nich pozostawiaj\u0105c otwart\u0105 \u2013 ku niesko\u0144czono\u015bci, a praktycznie bior\u0105c ta \u00f3sma \u015bciana jest wej\u015bciem do- i wyj\u015bciem z- o\u015bmio\u015bcianu. W pobli\u017cu Detali<\/em> eksponowane s\u0105 fotograficzne wizerunki artysty z czasu, gdy te w\u0142a\u015bnie Detale<\/em> by\u0142y malowane. Pocz\u0105wszy od 1972 roku t\u0142a p\u0142\u00f3cien s\u0105 z ka\u017cdym kolejnym o jeden procent bardziej rozbielone. Tak na obrazach, jak i w wizerunkach autora biel stopniowo zyskuje przewag\u0119 nad czerni\u0105. Biel zas\u0142u\u017cona<\/em> aktualnie malowanych obraz\u00f3w oraz autoportret\u00f3w zbli\u017ca si\u0119 wi\u0119c w naturalny spos\u00f3b do koloru niesko\u0144czono\u015bci<\/em>. Opa\u0142ka powiedzia\u0142 mi na ten temat: \u201eTe zdj\u0119cia, podobnie, jak progresja liczb, s\u0105 przede wszystkim stawaniem si\u0119 jedno\u015bci. Gubienia si\u0119 coraz bardziej siwych w\u0142os\u00f3w w coraz ja\u015bniejszych obrazach: wizualizacj\u0105 spotkania z bielami<\/em>, albo jak Pan to okre\u015bli\u0142: prze\u015bwietlenia kra\u0144cowej bieli<\/em>.\u201d Jedynie up\u0142ywaj\u0105cy czas \u2013 wszystko prawie nieruchomo. I szept litanii liczb.<\/p>\n W rozwini\u0119ciu odpowiedzi na moje pytanie o rodzaj jedno\u015bci, unit\u00e9<\/em> w jego programie, a wobec faktu, i\u017c Detale<\/em> nie posiadaj\u0105 \u017cadnej kalendarzowej daty rocznej, ani tym bardziej dziennej, autor odpowiada\u0142: \u201e\u2026 u siebie w pracowni we Francji kontynuowa\u0142em m\u00f3j Program<\/em> w dniu 31 grudnia 1999 roku, transmitowany dzi\u0119ki systemom satelitarnym ![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-opalka-1965-infinity-detal-z-kolekcji-grazyny-kulczyk.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-opalka-1965-infinity-detal-2956571-2981420-z-kolekcji-grazyny-kulczyk.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-opalka-1965-infinity-detal-284808-2850829-kartka-z-podrozy-kol-grazyny-kulczyk-frag.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-opalka-1965-infinity-detal-284808-2850829-kartka-z-podrozy-kol-grazyny-kulczyk.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-1965-infinity-detal-z-kolekcji-grazyny-kulczyk.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/opalka-1965-1-infinity-detal-1877589-1895175-dzieki-uprzejmosci-artysty.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/opalka-1965-1-infinity-detal-967866-993459-dzieki-uprzejmosci-artysty-frag.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/opalka-1965-1-infinity-detal-967866-993459-dzieki-uprzejmosci-artysty.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/opalka-1965-1-infinity-detal-1-35327-fragment-frag-400x240.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/opalka-1965-1-infinity-detal-1-35327-fragment-dzieki-uprzejmosci-artysty.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-2-zdjecie-z-archiwum-artysty.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-zdjecie-z-archiwum-artysty.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-w-galerii-narodowej-w-berlinie-1994-frag2.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-w-galerii-narodowej-w-berlinie-1994-frag.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-w-galerii-narodowej-w-berlinie-1994-2.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-w-galerii-narodowej-w-berlinie-1994-1.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-muzeum-sztuk-pieknych-w-budapeszcie-1995.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-biennele-w-wenecji-pawilon-polski-1995.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-biennale-sztuki-wspolczesnej-lyon-1991.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\nOwo wpisanie programu Opa\u0142ki w plan o\u015bmiok\u0105ta ma swoje precedensy w dziejach centralnej architektury sakralnej, a zw\u0142aszcza w my\u015bleniu o przestrzeni i w rysunkach odnajdywanym w Kodeksach<\/em> Leonarda.<\/p>\n
\nObok kwestii miary-bezmierno\u015bci inna zasadnicza sprawa w \u0153uvre<\/em> Opa\u0142ki, to: jedno\u015b\u0107-unit\u00e9<\/em>. Jedno\u015b\u0107 owa objawia si\u0119 w paru rejestrach: w wertykalno\u015bci obrazu i takiej\u017ce pionowej postawie malarza stoj\u0105cego przed tworzonym obrazem; w systemie dziesi\u0119tnym; w tysi\u0105cach i tysi\u0105cach godzin przepe\u0142nionych raz znu\u017ceniem, raz emocj\u0105 przekraczania kolejnych cezur tak liczb, jak czasu oraz jego rachuby w procesie obrazowania \u2013 malowania liczb, utrwalania chwil; w bezmierno\u015bci uj\u0119tej w okre\u015blon\u0105 form\u0119; w praktykowaniu ascezy, to jest niespiesznego treningu; w rozpami\u0119tywaniu \u015bmierci, nazywanej przez artyst\u0119 \u201ekolaborantem\u201d w jego pracy. My tak\u017ce mo\u017cemy sta\u0107 si\u0119 jego wsp\u00f3lnikami w tym programie, dope\u0142niaj\u0105c dzie\u0142o w\u0142asnym prze\u017cywaniem swego czasu, kiedy stajemy oko w oko z tym dzie\u0142em \u2013 zrazu zapisem czasu jego autora. Przes\u0142anie dzie\u0142a Opa\u0142ki \u2013 szeptem (podobnym do g\u0142osu powolnie wypowiadaj\u0105cego w\u0142a\u015bnie malowane przez artyst\u0119 liczby; zapis tego s\u0142yszymy wesp\u00f3\u0142 z ekspozycj\u0105 dzie\u0142a) zdaje si\u0119 zach\u0119ca\u0107 nas do zatrzymania na kolejnym Detalu<\/em> wzroku lub pozostania w oktogonie na d\u0142u\u017cej: zosta\u0144 przez chwil\u0119 albo i wi\u0119cej, nie odchod\u017a, po\u015bwi\u0119\u0107 dzie\u0142u sw\u00f3j czas, zdajemy si\u0119 s\u0142ysze\u0107. Dokonanie Opa\u0142ki apeluje do naszych zmys\u0142\u00f3w, motoryki, jak i do naszej domy\u015blno\u015bci. Zmierzanie ku niesko\u0144czono\u015bci dubluje si\u0119 tu ze stanem do-my\u015blno\u015bci oraz do-patrywania si\u0119.<\/p>\n![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-biennale-sztuki-wspolczesnej-lyon-1991-540x365.jpg\" "\\"wystawa-romana-opalki-biennale-sztuki-wspolczesnej-lyon-1991\\"")
<\/a>
\nartysta przy u\u017cyciu znak\u00f3w j\u0119zyka abstrakcyjnego, to znaczy matematycznej notacji systemu dziesi\u0119tnego, maluje na swych p\u0142\u00f3tnach to, co rzeczywiste. Maluje sam czas. Jego up\u0142yw. Czas jest tu w obrazach utrwalany. St\u0105d mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o swoistej ich narracji, o jakiej\u015b skrytej w nich fabule. Osnow\u0105 dzie\u0142a Opa\u0142ki jest odwaga duszy artysty, kt\u00f3ry nie godzi si\u0119 na bezsens, beznadziejno\u015b\u0107 przemijania; w\u0105tkiem natomiast tego dzie\u0142a jest utrwalanie up\u0142ywu czasu jednej egzystencji \u2013 w\u0142asnego \u017cycia malarza uk\u0142adaj\u0105cego ow\u0105 pozbawion\u0105 anegdotyczno\u015bci narracj\u0119 b\u0105d\u017a fabu\u0142\u0119. To co rzeczywiste w dziele Opa\u0142ki wyzbyte jest dora\u017ano\u015bci, chocia\u017c zakorzenione jest zarazem w ka\u017cdej chwili jego \u017cycia, a obrazowane jest przez: \u201esfumato <\/em>jednej egzystencji \u2013 w dochodzeniu do bieli absolutnej\u201d \u2013 jak autor m\u00f3wi\u0142 w naszej rozmowie. Kiedy teraz my\u015bl\u0119 o znaczeniach, jakie niesie dzie\u0142o Romana Opa\u0142ki si\u0119gam w pierwszym rz\u0119dzie po teori\u0119 oczyszczenia Simone Weil, chocia\u017c i inne odniesienia proponowane w moich wcze\u015bniejszych rozwa\u017caniach o tym dziele \u2013 my\u015bl Blaise Pascala, czy proza Marcela Prousta \u2013 pozostaj\u0105 wa\u017cnymi drogowskazami w docieraniu do jego przes\u0142ania.<\/p>\n![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-w-galerii-narodowej-w-berlinie-1994-frag2-540x375.jpg\" "\\"wystawa-romana-opalki-w-galerii-narodowej-w-berlinie-1994-frag2\\"")
<\/a>
\njest to ju\u017c nieomal czysta biel, \u201ebiel zas\u0142u\u017cona\u201d, jak mawia autor. Owa zas\u0142uga \u2013 \u017cyciowe dokonanie autora ukonkretniane przez jego dzie\u0142o, oddala pozorn\u0105 jego bezcielesno\u015b\u0107. Jest to dzie\u0142o konkretne. Dzie\u0142o unistyczne. Dokonanie unikalne. Opa\u0142ka m\u00f3wi\u0142 na ten temat: \u201eKolor szaro\u015bci to czer\u0144 i biel. Wyra\u017ca jedno\u015b\u0107 ruchu wszystkich kolor\u00f3w. Wyklucza dualizm \u2013 manifestuje jedno\u015b\u0107. Jednak\u017ce kolor szary jest neutralny, wype\u0142niam go emocj\u0105 mojego \u017cycia. Na tym szarym tle maluj\u0119 moje istnienie. Na wielkich biegunach czerni i bieli realizuj\u0119 sfumato<\/em> jednej egzystencji \u2013 kolor staje si\u0119 \u015bmiertelnie emocjonalny.\u201d Kolorem wiecznym<\/em>, zatem, albo barw\u0105 niesko\u0144czono\u015bci jest, a mo\u017ce lepiej powiedzie\u0107, staje si\u0119 \u2013 biel. Nastaje biel absolutna<\/em> bia\u0142ych liczb (malowanych jednym rodzajem farby) na coraz bardziej rozbielonym tle p\u0142\u00f3cien (pokrytych inn\u0105 bia\u0142\u0105 farb\u0105). W owej finalnej bieli mie\u015bci si\u0119 wielo\u015b\u0107 emocji, podobnie jak wiele barw zawiera si\u0119 w rozszczepialnym bia\u0142ym widmie \u015bwiat\u0142a. Jak ca\u0142a skala d\u017awi\u0119k\u00f3w mie\u015bci si\u0119 w oktawie.<\/p>\n
\nartysta zwraca\u0142 si\u0119 ku przesz\u0142o\u015bci, poszukiwa\u0142 czysto\u015bci nieska\u017conej, nie zbrukanej dora\u017ano\u015bci\u0105. Od pocz\u0105tku szuka\u0142 ci\u0105g\u0142o\u015bci. Oczyszczenia. Towarzyszy\u0142 mu w tych poszukiwaniach namys\u0142 filozoficzny. A tak\u017ce prosta m\u0105dro\u015b\u0107. W kt\u00f3rej\u015b naszej rozmowie, m\u00f3wi\u0142: \u201eCzas istnieje jako esencja trwania. Najsilniej, kiedy pozornie nic si\u0119 nie dzieje, jak powiada\u0142 m\u00f3j ojciec \u2013 kiedy s\u0142yszy si\u0119, jak trawa ro\u015bnie \u2013 wtedy dzieje si\u0119 czas wyzwolony<\/em>; wyzwolony z wszelkich zobowi\u0105za\u0144 i frustracji wobec arbitralnie mierzonych jego granic, aby zd\u0105\u017cy\u0107 na konkretn\u0105 godzin\u0119 spotkania.\u201d<\/p>\n![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-muzeum-sztuk-pieknych-w-budapeszcie-1995-540x423.jpg\" "\\"wystawa-romana-opalki-muzeum-sztuk-pieknych-w-budapeszcie-1995\\"")
<\/a>![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-opalka-1965-infinity-detal-z-kolekcji-grazyny-kulczyk-400x600.jpg\" "\\"roman-opalka-opalka-1965-infinity-detal-z-kolekcji-grazyny-kulczyk\\"")
<\/a>
\ndokonane w 1965 roku, \u00f3w \u201ewielki wybuch\u201d \u2013 wed\u0142ug s\u0142\u00f3w artysty \u2013 inicjuj\u0105cy malowanie liczb, a zarazem przyj\u0119cie przeze\u0144 postawy \u201eracjonalnego rachmistrza czasu nieodwracalnego\u201d, by ponownie przytoczy\u0107 jego w\u0142asne s\u0142owa. Nast\u0119puje wtedy obstawienie przez malarza zak\u0142adu o niesko\u0144czono\u015b\u0107. Po trzecie, wreszcie, obecna faza cechuje si\u0119 tym, i\u017c artysta zbli\u017ca si\u0119 do \u201ehoryzontu siedmiu si\u00f3demek (7777777)\u201d oraz do tego, co poza horyzontem, kiedy wype\u0142nia si\u0119, wybrzmiewa, jak m\u00f3wi: \u201efuga jednego \u017cycia\u201d. Narasta jego \u015bwiadomo\u015b\u0107 (samo\u015bwiadomo\u015b\u0107) w rezultacie trwaj\u0105cych wiele dziesi\u0119cioleci medytacji nad znaczeniami w\u0142asnej pracy w trakcie jej wykonywania, a tak\u017ce efekty \u201ekorporalnego do\u015bwiadczenia\u201d kumuluj\u0105cego si\u0119 w nim (w jego ciele o tyle samo, ile w jego ja\u017ani). Owa samo\u015bwiadomo\u015b\u0107 w trzeciej fazie pracy Opa\u0142ki wyra\u017ca si\u0119 w m\u00f3wieniu o \u201eenigmie arytmetycznej\u201d, czy te\u017c \u201edziwno\u015bci\u201d, w uznawaniu irracjonalnego pierwiastka w pierwotnie zdawa\u0142oby si\u0119 kra\u0144cowo racjonalnym malarskim obrazowaniu rachowania czasu w\u0142asnego \u017cycia. Fazy te wyr\u00f3\u017cniam tu w celu scharakteryzowania programu Opa\u0142ki. Program ten sam w sobie pozostaje syntez\u0105 \u017cycia, postawy. Owoc stanowi sztuka b\u0119d\u0105ca amalgamatem tamtych sk\u0142adnik\u00f3w egzystencji artysty, mawiaj\u0105cego: \u201eMoje \u017cycie sta\u0142o si\u0119 moj\u0105 profesj\u0105.\u201d Koniec ko\u0144c\u00f3w, w moim tek\u015bcie-eseju mierz\u0105cym si\u0119 z \u017cyciem oraz profesj\u0105 Opa\u0142ki te\u017c o pr\u00f3b\u0119 syntezy, nie o analiz\u0119 mi idzie.<\/p>\n![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/opalka-1965-1-infinity-detal-1-35327-fragment-frag-540x324.jpg\" "\\"opalka-1965-1-infinity-detal-1-35327-fragment-frag\\"")
<\/a>![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/opalka-1965-1-infinity-detal-1-35327-fragment-dzieki-uprzejmosci-artysty-540x415.jpg\" "\\"opalka-1965-1-infinity-detal-1-35327-fragment-dzieki-uprzejmosci-artysty\\"")
<\/a>
\nchocia\u017c stanowi\u0142y one wci\u0105\u017c etiudy wizualizowania czasu na drodze malarskiego (lub te\u017c rysunkowego) mierzenia si\u0119 z jego rachub\u0105. Gwasze te p\u00f3\u017aniej ich autor charakteryzowa\u0142 jako wiod\u0105ce: \u201ew stron\u0119 liczenia\u201d. M\u00f3wi\u0142 o tym: \u201eSzkice te mo\u017cna by nazwa\u0107 w stron\u0119 liczenia<\/em>, dlatego \u017ce pozostaj\u0105 one jeszcze poza konceptualnym, nieodwracalnym gestem<\/em>: postawienia pierwszej jedynki (1), definicji genezy zaistnienia ca\u0142ej idei, rodzaj wielkiego wybuchu<\/em>: jak jest na pierwszym Detalu<\/em>.\u201d We wczesnych tych szkicach wida\u0107 wahania, poszukiwania, eksperymenty, pr\u00f3by co do dynamiki liczenia, intuicje co do formy graficznej cyfr (czy jedynka ma mie\u0107 \u201edaszek\u201d, czy ma by\u0107 pionow\u0105 kresk\u0105, czy si\u00f3demka ma by\u0107 przekre\u015blona, czy te\u017c nie etc.), ich wysoko\u015bci, wahania tycz\u0105ce formy \u00f3semki w jej podobie\u0144stwie do znaku niesko\u0144czono\u015bci \u221e Zatem instynktownie wtedy okre\u015blane by\u0142y i podejmowane na drodze trafnych, jak dzi\u015b widzimy, intuicji regu\u0142y programu, podejmowane by\u0142y wi\u0105\u017c\u0105ce decyzje co do jego kszta\u0142tu. Pomi\u0119dzy tymi gwaszami intryguje jeden zw\u0142aszcza, o wymiarach 21×30 cm, w kt\u00f3rym na pomalowanym na czarno tle kre\u015blone by\u0142y cyfry przy u\u017cyciu bia\u0142ej kredki o widocznym nier\u00f3wnym stopniu nacisku na pod\u0142o\u017ce. W trzech naro\u017cnikach arkusza widzimy bazgro\u0142y, niekt\u00f3re z nich nasuwaj\u0105ce skojarzenia z zapisem jedynki, ale b\u0119d\u0105ce mo\u017ce \u015bladem rozrysowywania kredki i r\u0119ki. By\u0142y to ju\u017c pr\u00f3by generalne. W szkicu tym w stopniu najwyra\u017aniej widocznym ujawnia si\u0119 d\u0105\u017cenie Romana Opa\u0142ki do sformu\u0142owania wizualnego kszta\u0142tu jego \u017cyciowego i artystycznego programu. Szkic ten przypomina tablic\u0119 z arytmetyczn\u0105 notacj\u0105 dokonan\u0105 na niej kred\u0105. Odczuwamy tu ju\u017c znajomo\u015b\u0107, chocia\u017c to mo\u017ce przeczucia, dalszej drogi, pewnie jeszcze szukanie jej kierunku i celu. Ten znajduj\u0105cy si\u0119 w prywatnej kolekcji w Warszawie rysunek jest intryguj\u0105cy sam w sobie, ale r\u00f3wnie\u017c dlatego, i\u017c stanowi on niejako ostatni trening przed zainicjowaniem nieodwracalnego odt\u0105d kierunku dzia\u0142ania wraz z namalowaniem pierwszej jedynki, cyfry\/liczby jeden (1) w lewym g\u00f3rnym naro\u017cniku pierwszego Detalu <\/em>(od liczby 1 \u2013 do 35327), namalowanego temper\u0105 na p\u0142\u00f3tnie o wymiarach 196×135 cm, a znajduj\u0105cego si\u0119 od dawna w kolekcji Muzeum Sztuki w \u0141odzi. Sam autor wskazuje na dziwno\u015b\u0107 tego, poprzedzaj\u0105cego pierwszy Detal<\/em> szkicu, na zawart\u0105 w nim enigmatyczno\u015b\u0107, na uciele\u015bnion\u0105 tu zapowied\u017a tego, co jeszcze nieznane, cho\u0107 ju\u017c pocz\u0119te. Cyfry na nim narysowane wyst\u0119puj\u0105 w zasadzie w progresji liczb naturalnych, acz niekt\u00f3re powtarzane s\u0105 dwu-, trzy-, czterokrotnie. Czasami ta progresja zmienia si\u0119 w regresj\u0119. Jedynki rysowane s\u0105 tu raz prosto, w innych rz\u0119dach z daszkiem. Si\u00f3demki w jednych wersach przypominaj\u0105 zapisywane z daszkiem jedynki, w innych s\u0105 przekre\u015blone w po\u0142owie swojej wysoko\u015bci. W \u015brodkowej partii arkusza pojawia si\u0119 rz\u0105d, w kt\u00f3rym jedynie cyfry: 1, 2, 8 wyst\u0119puj\u0105 pojedynczo. \u00d3semka, napisana niepewnie, jakby oddalaj\u0105c si\u0119 od ni\u017cszych liczb, zosta\u0142a tu uko\u015bnie przekre\u015blona. Pochylona jest ona o 45\u02da, z wahaniem niejako sk\u0142aniaj\u0105c si\u0119 \u2013 zatrzymana w p\u00f3\u0142 drogi \u2013 ku znakowi niesko\u0144czono\u015bci \u221e Na temat nieregularno\u015bci tego szkicu jego autor powiedzia\u0142: \u201eWszystkie [cyfry] \u015bwiadomie, czy pod\u015bwiadomie nie zosta\u0142y wyliczane jeszcze w logicznym porz\u0105dku, tak jakbym si\u0119 l\u0119ka\u0142 prawdziwej dynamiki liczb; by nie wej\u015b\u0107 przedwcze\u015bnie w jej moc.\u201d Pozostawiaj\u0105c na boku usi\u0142owania ku racjonalizowaniu irracjonalnego, trzeba poprzesta\u0107 na tym, co zosta\u0142o powiedziane o wcze\u015bniejszym jedynie o krok od programu OPALKA 1965\/1 \u2013 \u221e<\/em>
\nszkicu, ostatnim \u015bladzie chwiejno\u015bci, postoju przed przyj\u0119ciem niezachwianej odt\u0105d pewno\u015bci co do dalszej drogi tw\u00f3rczej i zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 teraz do samego tego programu \u2013 dzie\u0142a \u017cycia Romana Opa\u0142ki. Dzie\u0142a wynik\u0142ego z odwagi przezwyci\u0119\u017cenia l\u0119ku \u2013 w istocie dokonania brawurowego.<\/p>\n![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-opalka-1965-infinity-detal-284808-2850829-kartka-z-podrozy-kol-grazyny-kulczyk-400x600.jpg\" "\\"roman-opalka-opalka-1965-infinity-detal-284808-2850829-kartka-z-podrozy-kol-grazyny-kulczyk\\"")
<\/a>
\nzapocz\u0105tkowany w 1965 roku w Polsce, w Warszawie i odt\u0105d wype\u0142niaj\u0105cy si\u0119 przez wiele dziesi\u0119cioleci, przyni\u00f3s\u0142 par\u0119set zunifikowanych Detali<\/em>, obraz\u00f3w zawsze o wymiarach 196×135 cm; w jego sk\u0142ad r\u00f3wnie\u017c wchodz\u0105 wykonywane jedynie do roku 1992 Kartki z podr\u00f3\u017cy<\/em> \u2013 rysunki na papierze o jednolitych, 33,2×24 cm, wymiarach arkusza. O swoich obrazach na p\u0142\u00f3tnie, Detalach<\/em>, ich autor mawia, i\u017c nada\u0142 im wymiary antropometryczne, pragn\u0105\u0142 bowiem umo\u017cliwi\u0107 ich przenoszenie przez drzwi oraz klatki schodowe w typowej architekturze. Wykonywane przez czas jaki\u015b jedynie Kartki z podr\u00f3\u017cy<\/em> mia\u0142y format por\u0119czny do pracy w czasie, kiedy malarz opuszcza\u0142 na d\u0142u\u017cej swoj\u0105 pracowni\u0119, a nie chcia\u0142 zarzuca\u0107 continuum<\/em>, umownego przecie\u017c, swojej rachuby czasu.<\/p>\n
\nto w istocie swojej jedno, cechuj\u0105ce si\u0119 trwa\u0142\u0105 obecno\u015bci\u0105 albo rozwojem\/sta\u0142o\u015bci\u0105 dzie\u0142o, dzie\u0142o-\u017cycie, a nie tylko dzie\u0142o \u017cycia. Detal<\/em> pierwszy, ten przechowywany w Muzeum Sztuki w \u0141odzi stanowi\u0142 dla autora \u201ewielki wybuch\u201d, inicjacj\u0119 wielkiej progresji rachunku czasu w\u0142asnej egzystencji, zobrazowania jedno\u015bci \u017cycia tw\u00f3rcy oraz dzie\u0142a, uto\u017csamienia egzystencji i pracy w spos\u00f3b bezprzyk\u0142adny. Program ten, z pozoru tak racjonalny, logiczny, przewidywalny jak progresja systemu dziesi\u0119tnego, przepe\u0142niony jest przy tym emocj\u0105. Opa\u0142ka m\u00f3wi teraz w retrospekcji o zainicjowaniu go: \u201eOszo\u0142omienie odpowiedzialno\u015bci\u0105 wobec mojego \u017cycia i sztuki (\u2026) by\u0142o tak wielkie, \u017ce niewiele brakowa\u0142o aby \u0142adunek emocjonalny zawarty w tym malutkim znaku jedno\u015bci (1), jaki namalowa\u0142em, dr\u017c\u0105c\u0105 r\u0119k\u0105, w g\u00f3rnym lewym naro\u017cniku pierwszego Detalu<\/em>, sko\u0144czy\u0142 si\u0119 w momencie pocz\u0119cia \u2013 obrazu jednej egzystencji<\/em> \u2013 z powodu zab\u00f3jczej emocji, jaka temu pocz\u0105tkowi towarzyszy\u0142a.\u201d<\/p>\n![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-zdjecie-z-archiwum-artysty-540x400.jpg\" "\\"roman-opalka-zdjecie-z-archiwum-artysty\\"")
<\/a>
\ninstalacji malarskiej<\/em>, albo aparatury stworzonej w pracowni.<\/p>\n![\"Roman](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/roman-opalka-opalka-1965-infinity-detal-284808-2850829-kartka-z-podrozy-kol-grazyny-kulczyk-frag-540x340.jpg\" "\\"roman-opalka-opalka-1965-infinity-detal-284808-2850829-kartka-z-podrozy-kol-grazyny-kulczyk-frag\\"")
<\/a>
\no domniemywane przez pytaj\u0105cego znu\u017cenie, nud\u0119 przewidywalno\u015bci. Opa\u0142ka wskazywa\u0142 na diaboliczn\u0105<\/em>, jak m\u00f3wi\u0142, stron\u0119 postawy, kt\u00f3r\u0105 przyj\u0105\u0142: \u201eMy mo\u017cemy skr\u00f3ci\u0107 swoje \u017cycie, ale w moim przypadku gdybym umar\u0142 na pocz\u0105tku mojego Projektu<\/em>, przy pierwszej liczbie, przy pierwszej jedno\u015bci, to dzie\u0142o w sensie absolutnym, w sensie konceptualnym by\u0142oby ju\u017c sko\u0144czone.\u201d Jak widzimy ten w\u0105tek powraca cz\u0119sto; i ja te\u017c powt\u00f3rz\u0119, \u017ce poza walorami konceptualnymi programu Opa\u0142ki r\u00f3wnie istotnym jest jego aspekt estetyczny, m\u00f3wi\u0105c wprost \u2013 pi\u0119kno malarskiej realizacji. \u201eDwie rzeczy nie daj\u0105 si\u0119 sprowadzi\u0107 do \u017cadnego racjonalizmu: czas i pi\u0119kno. Od nich nale\u017cy zaczyna\u0107.\u201d \u2013 powiedzia\u0142a Simone Weil. Opa\u0142ka zacz\u0105\u0142 od rozmy\u015blania o czasie, z czasem uwidoczni\u0142o si\u0119 pi\u0119kno za\u0142o\u017cenia my\u015blowo-artystycznego.<\/p>\n![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-w-galerii-narodowej-w-berlinie-1994-2-540x385.jpg\" "\\"wystawa-romana-opalki-w-galerii-narodowej-w-berlinie-1994-2\\"")
<\/a>![\"Wystawa](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/09\/wystawa-romana-opalki-w-galerii-narodowej-w-berlinie-1994-1-540x366.jpg\" "\\"wystawa-romana-opalki-w-galerii-narodowej-w-berlinie-1994-1\\"")
<\/a>