{"id":28731,"date":"2015-03-14T00:00:26","date_gmt":"2015-03-13T23:00:26","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=28731"},"modified":"2015-03-12T12:26:32","modified_gmt":"2015-03-12T11:26:32","slug":"andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum","title":{"rendered":"Kwiaty dla Tity"},"content":{"rendered":"

1<\/p>\n

Jest niedziela. Trzydziesta czwarta rocznica \u015bmierci Tity. Jestem w Kuca Cveca \u2013 Domu Kwiat\u00f3w. \u015awi\u0105tynia kwiat\u00f3w, niekiedy okre\u015blana mianem \u201eprezentowni\u201d, jest pozbawiona ludzi i mo\u017ce z tego powodu ca\u0142e miasto wydaje mi si\u0119 wyludnione. Tego dnia jest deszczowo, ciemne niebo przygniata i rozk\u0142ada Belgrad na \u0142opatki. Z perspektywy niewielkiego wzniesienia, gdzie si\u0119 znajduj\u0119, miasta nie ma. Jestem nie\u015bwiadomy wagi mojej niezapowiedzianej wizyty, sam, spogl\u0105dam na skromnego ochroniarza w czarnym, dwucz\u0119\u015bciowym uniformie.<\/p>\n

\"Belgrad,<\/a>
Belgrad, fot. Andrzej Ficowski (\u017ar\u00f3d\u0142o: dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci autora)<\/figcaption><\/figure>\n

Pan jest siwy i deszcz r\u00f3wnie\u017c jest siwy, a w Kuca Cveca jest duszno, jest jak w oran\u017cerii, jak w tropikalnej enklawie otoczonej murami jakiego\u015b afryka\u0144skiego miasta. Deszcz paruje, pot\u0119guj\u0105c egzotyczne wra\u017cenia. Wsz\u0119dzie kwiaty. Sztuczne i prawdziwe. A w powietrzu unosi si\u0119 wo\u0144 niebezpiecznie podobna do tej, jak\u0105 mo\u017cna poczu\u0107 od starszych pa\u0144 w Bo\u017ce Cia\u0142o.<\/p>\n

W Kuca Cveca jestem sam na sam z czym\u015b, czego zupe\u0142nie si\u0119 nie spodziewa\u0142em. Czuj\u0119 si\u0119 jak prezent. Po chwili ju\u017c wiem, \u017ce jest to pojedynek jeden na jeden z wyobra\u017ceniem przerastaj\u0105cym moj\u0105 wyobra\u017ani\u0119. Teraz moje my\u015bli p\u0119dz\u0105 szybciej ni\u017c strza\u0142y oddane w zamachu na arcyksi\u0119cia Franciszka Ferdynanda, szybciej ni\u017c wiatrak Nikoli Tesli nap\u0119dzany owadami przytwierdzonymi klejem do \u015bmig\u0142a, szybciej ni\u017c rytm tutejszego turbo-folku, podlewanego falami Dunaju. Pojedynek wyj\u0105tkowo nier\u00f3wny, skazany z g\u00f3ry, jakby nie patrze\u0107, na pora\u017ck\u0119. No bo jak tutaj si\u0119 zachowa\u0107 wobec cz\u0142owieka, kt\u00f3ry nie wiadomo nawet, kiedy si\u0119 urodzi\u0142?<\/p>\n

Czy Tito przyszed\u0142 na \u015bwiat pi\u0105tego, sz\u00f3stego czy dwunastego marca, pierwszego albo si\u00f3dmego albo dwudziestego pi\u0105tego maja roku 1892. Albo sz\u00f3stego lutego, sz\u00f3stego marca, si\u00f3dmego lub dwudziestego pi\u0105tego maja roku 1893, albo dwudziestego pi\u0105tego maja B\u00f3g wie jakiego roku. Wiem tylko tyle, \u017ce oficjalnych dat urodzin Tito jest pi\u0119tna\u015bcie.<\/p>\n

Przed laty Marcin \u017by\u0142a w swoim artykule opublikowanym na \u0142amach Znaku<\/em> wprowadzi\u0142 bardzo ciekaw\u0105 klasyfikacj\u0119 odwiedzaj\u0105cych belgradzki Dom Kwiat\u00f3w. Odwiedzaj\u0105cych obowi\u0105zuje nieformalna, czterostopniowa skala wtajemniczenia. Stopie\u0144 pierwszy \u2013 s\u0142ysza\u0142em o Ticie; drugi \u2013 widzia\u0142em Tit\u0119; trzeci \u2013 pozna\u0142em Tit\u0119; wreszcie czwarty, ten najwy\u017cszy: walczy\u0142em u boku Tity. Nale\u017c\u0119 do os\u00f3b z pierwszego kr\u0119gu wtajemniczenia.<\/p>\n

2<\/p>\n

Dom Kwiat\u00f3w znajduje si\u0119 przy dziwnym, widmowym i prawie pozbawionym eksponat\u00f3w Muzeum Historii Jugos\u0142awii, kt\u00f3re jest sukcesorem dw\u00f3ch poprzednich plac\u00f3wek mieszcz\u0105cych si\u0119 przed laty w tym samym miejscu: Centrum Pami\u0119ci Tity oraz Muzeum Rewolucji Narod\u00f3w Jugos\u0142awii i Mniejszo\u015bci Etnicznych. Policjant pilnuje pustych \u015bcian i wygl\u0105da na to, \u017ce historia kraju najwyra\u017aniej wyjecha\u0142a na wczasy. Jedynie sala ekspozycyjna modernizmu ba\u0142ka\u0144skiego z pierwszego pi\u0119tra zdaje si\u0119 broni\u0107 honoru tej \u015bwi\u0105tyni sztuki. Jakie\u015b kobiety siedz\u0105 na tle wielkiej mapy \u015bwiata, wydaj\u0105 mi si\u0119 opuszczone, jakby ich m\u0119\u017cowie wyjechali na wczasy. Zagaduj\u0119.<\/p>\n

\u2013 W Belgradzie na reprezentacyjnej ulicy miasta cyga\u0144skie dzieci \u015bpi\u0105 w nocy na kartonach w deszczu. Widzia\u0142em, by\u0142o to z soboty na niedziel\u0119 \u2013 rzucam nie\u015bmia\u0142o.<\/p>\n

\u2013 Ciekawe, po co tu przyjechali, nikt ich nie prosi\u0142! \u2013 jedna z kobiet wzruszy\u0142a ramionami. Spostrzeg\u0142em, \u017ce siedz\u0105ce wygl\u0105da\u0142y teraz jak s\u00f3jki odlatuj\u0105ce za morze.<\/p>\n

\u2013 C\u00f3\u017c si\u0119 dziwi\u0107 \u2013 odpar\u0142a mi\u0142ym g\u0142osem druga kobieta. \u2013 U nas ludzie mieszkaj\u0105 ca\u0142ymi rodzinami w piwnicach. Zarabiamy bardzo ma\u0142o, jest ogromny problem z prac\u0105, w og\u00f3le z dostaniem pracy i z utrzymaniem pracy.<\/p>\n

Pada\u0142y kwoty sto, sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t euro zarobku miesi\u0119cznie. Ale takiego Belgradu nie pozna\u0142em. Nie widzia\u0142em ludzi mieszkaj\u0105cych w piwnicach. Widzia\u0142em ceny w sklepach, kt\u00f3re s\u0105 por\u00f3wnywalne do cen w Polsce. Opowiadam paniom o kontrastach. M\u00f3wi\u0119, \u017ce nigdy nie widzia\u0142em miasta, w kt\u00f3rym przej\u015bcie dziesi\u0119ciu metr\u00f3w zmienia kompletnie optyk\u0119 przechodnia. Opowiadam o dziwnym uczuciu ci\u0105g\u0142ego wkraczania w Belgradzie w jakby inne, nowe \u015bwiaty. Masz du\u017ce domy w centrum \u2013 m\u00f3wi\u0119 \u2013 wchodzisz w bram\u0119, a tam rozwalaj\u0105ca si\u0119 lepianka i domy powciskane mi\u0119dzy pi\u0119knie wyremontowane kamienice. To tak, jakby pa\u0142ac jakiego\u015b magnata zosta\u0142 wybudowany na wysypisku \u015bmieci \u2013 t\u0142umacz\u0119.<\/p>\n

\u2013 Tutaj plany okazywa\u0142y si\u0119 zawsze brakiem plan\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 ludzi jest kompletnie niezaradna. Zw\u0142aszcza starsza cz\u0119\u015b\u0107 Serb\u00f3w nie odnalaz\u0142a si\u0119 w tej nowej rzeczywisto\u015bci \u2013 s\u0142ysz\u0119 od pa\u0144.<\/p>\n

Po tych s\u0142owach wychodz\u0119. Stoj\u0119 na parkowym wzg\u00f3rzu w reprezentacyjnej dzielnicy Dedinje, w niewielkim pawilonie zimowym zaprojektowanym przez Stjepana Kralja, kt\u00f3ry dla starzej\u0105cego si\u0119 Marsza\u0142ka mia\u0142 by\u0107 r\u00f3wnocze\u015bnie miejscem pracy i odpoczynku. W d\u0142oniach trzymam wi\u0105zank\u0119 gerber i rozmy\u015blam o dniu pogrzebu tw\u00f3rcy Jugos\u0142awii. Widz\u0119, jak trumna z cia\u0142em przyw\u00f3dcy przyje\u017cd\u017ca do Belgradu specjalnym poci\u0105giem ze S\u0142owenii. Cofam si\u0119 do 4 maja 1980 roku. Widz\u0119 zw\u0142oki wystawione na widok publiczny w cieplarnianym ogrodzie. To \u201eszczyt ludzko\u015bci\u201d \u2013 depeszuje rz\u0105dowa Agencja Tanjug. Siedemset tysi\u0119cy Jugos\u0142owian, sto dwadzie\u015bcia siedem delegacji z pa\u0144stw ca\u0142ego \u015bwiata oraz Margaret Thatcher, Leonid Bre\u017cniew, Indira Gandhi, Kim Ir Sen i Saddam Husajn \u017cegnaj\u0105 Boga.<\/p>\n

Do Kuca Cveca wchodzi si\u0119 przez niewielki hall. Czerwony dywan prowadzi do skromnego grobowca z bia\u0142ego marmuru. \u017badnego epitafium. \u017badnej gwiazdy na grobie. Wok\u00f3\u0142 same kwiaty. Nikt nie sk\u0142ada ho\u0142du. Ciekawi mnie, co o najnowszej historii Serbii mo\u017ce powiedzie\u0107 ozdobiona medalami i naszywkami marsza\u0142kowska pier\u015b. Br\u0105zowe naramienniki s\u0105 z przodu spi\u0119te z reszt\u0105 munduru dwudziestoma czterema srebrnymi przypinkami, kt\u00f3re wygl\u0105daj\u0105 jak muszelki porastaj\u0105ce ska\u0142y w Dubrowniku. To odznaki Sztafety M\u0142odo\u015bci \u2013 wielkiego biegu przecinaj\u0105cego ca\u0142\u0105 Jugos\u0142awi\u0119, ko\u0144cz\u0105cego si\u0119 co roku 25 maja, w dzie\u0144 urodzin Tity na stadionie Jugos\u0142owia\u0144skiej Armii Ludowej w Belgradzie.<\/p>\n

W maju 1990 roku wyprowadzono stra\u017c honorow\u0105 i po raz ostatni w\u0142\u0105czono syreny kwadrans po pi\u0119tnastej \u2013 o godzinie, kiedy umar\u0142 Tito. Ju\u017c wtedy narody Jugos\u0142awii rozpocz\u0119\u0142y przygotowania do wojny o swoj\u0105 wielko\u015b\u0107 i wolno\u015b\u0107, a mauzoleum zamkni\u0119to na cztery spusty. Pami\u0119\u0107 o polityku, kt\u00f3ry bardziej od demokratycznej opozycji obawia\u0142 si\u0119 nacjonalist\u00f3w, a podzia\u0142y etniczne chcia\u0142 likwidowa\u0107 za pomoc\u0105 swojego strategicznego konceptu \u201ebraterstwa i jedno\u015bci\u201d, sta\u0142a si\u0119 zagro\u017ceniem dla narodowc\u00f3w przejmuj\u0105cych w tym czasie ster w\u0142adzy w Belgradzie. W mauzoleum odczuwam w\u0142a\u015bnie co\u015b z tej atmosfery: osowia\u0142ej, dusznej, niecierpliwej, a sennej. Serbia dzisiaj jest malutka jak \u0142upina orzecha, bez dost\u0119pu do morza, poharatana wewn\u0119trznie i zewn\u0119trznie, szukaj\u0105ca powiewu \u015bwie\u017cego powietrza.<\/p>\n

Zrozumie t\u0119 atmosfer\u0119 ten, kto stanie w Domu Kwiat\u00f3w przed demonicznym boliwijskim rytualnym strojem karnawa\u0142owym z mask\u0105 z rogami koz\u0142a, otrzymanym od kogo\u015b wa\u017cnego z Ameryki Po\u0142udniowej. G\u0142\u00f3d egzotyki, przygoda i znak firmowy legendarnej szarmancko\u015bci i wra\u017cenia, jakie Tito robi\u0142 na wsp\u00f3\u0142rozm\u00f3wcach i oczywi\u015bcie na kobietach, o czym opowiedzia\u0142 mi ju\u017c dobre kilka miesi\u0119cy po powrocie z Belgradu Krzysztof Kordzik, maj\u0105cy przyjemno\u015b\u0107 rozmowy z Latink\u0105 Perovi\u0107, by\u0142\u0105 sekretarz Zwi\u0105zku Komunist\u00f3w Serbii, odsuni\u0119t\u0105 od w\u0142adzy w roku 1972, wspominaj\u0105c\u0105 o tym rysie osobowo\u015bci Tity. Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce musia\u0142 by\u0107 w dobrych relacjach z wieloma wp\u0142ywowymi osobami, skoro otrzymywa\u0142 takie stroje.<\/p>\n

3<\/p>\n

Po \u015bmierci Tity Dom Kwiat\u00f3w odwiedzi\u0142o prawie 20 milion\u00f3w ludzi. Marsza\u0142ek zmar\u0142 w Lublanie. Tory, po kt\u00f3rych jecha\u0142 poci\u0105g wioz\u0105cy trumn\u0119 z jego cia\u0142em, zala\u0142a rzeka \u0142ez, wi\u0119ksza ni\u017c tegoroczna pow\u00f3d\u017a. Jeszcze kilka lat p\u00f3\u017aniej dzie\u0144 odej\u015bcia najwi\u0119kszego syna jugos\u0142owia\u0144skich narod\u00f3w w godzinie jego \u015bmierci czczono syren\u0105, w szko\u0142ach przerywano lekcje. Po latach to uczucie straty uformowa\u0142o w umys\u0142ach ba\u0142ka\u0144skich t\u0119sknot\u0119 nazwan\u0105 \u201ejugonostalgi\u0105\u201d, o czym opowiem za chwil\u0119.<\/p>\n

Losy jego po\u015bmiertnej kariery \u015bwietnie oddaje chorwacki film pod znamiennym tytu\u0142em Duch marsza\u0142ka Tity<\/em> Vinko Bre\u0161ana. W wizji artysty spo\u0142eczno\u015b\u0107 ma\u0142ej chorwackiej wyspy t\u0119skni za karykaturalnie uporz\u0105dkowanym i przewidywalnym \u015bwiatem ery Tity. Akcja filmu rozgrywa si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, na niewielkiej chorwackiej wyspie. A od czasu wojen ba\u0142ka\u0144skich w latach 90. \u017cycie mieszka\u0144c\u00f3w wyspy sta\u0142o si\u0119 bardzo trudne. Miejscowy burmistrz, Luka, kt\u00f3ry rz\u0105dzi ca\u0142\u0105 wysp\u0105, intensywnie szuka sposobu na zarobienie jakich\u015b pieni\u0119dzy. Jest on jednocze\u015bnie w\u0142a\u015bcicielem jedynego, zrujnowanego, pustego hotelu i jedynego baru dla miejscowych. Wszystko jednak ulega zmianie, gdy duch marsza\u0142ka Tity pojawia si\u0119 na pogrzebie jednego z by\u0142ych partyzant\u00f3w.<\/p>\n

To tyle, w skr\u00f3cie, o samym filmie.<\/p>\n

W tym miejscu nale\u017cy doda\u0107, \u017ce bez partyzant\u00f3w Tito nigdy nie wspi\u0105\u0142by si\u0119 tak wysoko. Partyzantom zawdzi\u0119cza, w politycznym sensie, bardzo wiele. Nieprzypadkowo za\u0142o\u017cy\u0142 partyzancki klub w Belgradzie. Partizan sta\u0142 si\u0119 ko\u0142em zamachowym w kreowaniu kultu jednostki. To dzi\u0119ki partyzantom na stadionach wprowadzono obowi\u0105zkowe wiwaty na cze\u015b\u0107 Tity, dzi\u0119ki partyzantom dziesi\u0105tki tysi\u0119cy ludzi w rytm jakiego\u015b ba\u0142ka\u0144skiego obrz\u0119du \u015bpiewa\u0142o, ta\u0144czy\u0142o i wykonywa\u0142o akrobacje na cze\u015b\u0107 dyktatora. Na stadionach ods\u0142ania si\u0119 pot\u0119\u017cne pos\u0105gi Tity, przy reflektorach wzlatuje pod niebiosa B\u00f3g z Belgradu, nadludzkiej wielko\u015bci, niczym nieosi\u0105galny maszt nad spo\u0142ecze\u0144stwem, ogarnia sob\u0105 wszystko i wszystkich. Ko\u0144czy si\u0119 na tym, \u017ce lokalny konkurent do dzier\u017cenia palmy pierwsze\u0144stwa na futbolowej mapie Belgradu, kibice Cervenej Zvezdy, okre\u015blaj\u0105 graj\u0105cych w czarnych koszulach pi\u0142karzy Partizana Grabarzami.<\/p>\n

Zatem stoj\u0119 po\u015br\u00f3d kwiat\u00f3w, wgapiony w prezenty otrzymane od wielbicieli, poddanych i dyplomat\u00f3w ca\u0142ego \u015bwiata, stoj\u0119 mi\u0119dzy tymi wszystkimi bu\u0142awami, poczt\u00f3wkami, strojami, maskami i nie chce mi si\u0119 wierzy\u0107, \u017ce jestem otoczony milionem marsza\u0142kowskich gad\u017cet\u00f3w, w\u015br\u00f3d gablot, sam jakby za szk\u0142em, w\u015br\u00f3d prezent\u00f3w. Niedost\u0119pny pchli targ. Nic do kupienia, tylko ogl\u0105danie. Ekskluzywna gie\u0142da staroci. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pr\u00f3\u017cno\u015bci. Gdy sam poczu\u0142em si\u0119 jak prezent, wyszed\u0142em na miasto.<\/p>\n

<\/p>\n

4<\/p>\n

Sam Belgrad sprawi\u0142 na mnie wra\u017cenie wychudzonej pszcz\u00f3\u0142ki Mai na jednej z witryn sklepowych \u2013 zamro\u017conej w ge\u015bcie sprzed lat \u2013 jak ma\u0142a rybka dusz\u0105ca si\u0119 w akwarium. Stolica Serbii by\u0142a czterdzie\u015bci trzy razy burzona. Dzisiaj jest jak palimpsest. Warstwy miasta nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na siebie, to miasto przesuwaj\u0105ce si\u0119 w czasie, to ruchoma szeroko\u015b\u0107 geograficzna. Raz jest to podr\u00f3\u017c wstecz, w pogoni za sentymentem, kiedy indziej droga w nowoczesno\u015b\u0107. To, co widz\u0119, trudno nazwa\u0107. Miasto realne, kt\u00f3re widz\u0119, funkcjonuje obok miasta fantomatycznego. Frapuje mnie kult przesz\u0142o\u015bci, to zawieszenie w czasie, troch\u0119 w\u0142a\u015bnie jak rzeczona pszcz\u00f3\u0142ka Maja, kt\u00f3ra wpad\u0142a we w\u0142asne sid\u0142a i nie potrafi ju\u017c dalej pofrun\u0105\u0107. Zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce w tym zjawisku kluczowa jest w\u0142a\u015bnie posta\u0107 Tity, kt\u00f3ry chyba swoimi rz\u0105dami rozregulowa\u0142 poczucie realno\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa zawieszonego na nieby\u0142ych latach do tego stopnia, \u017ce nadal, nieformalnie, miastu patronuje.<\/p>\n

\"Dom<\/a>
Dom Kwiat\u00f3w, Belgrad, Muzeum Historii Jugos\u0142awii, fot. Andrzej Ficowski (\u017ar\u00f3d\u0142o: dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci autora)<\/figcaption><\/figure>\n

W Belgradzie jest co\u015b, co mo\u017cna nazwa\u0107 to\u017csamo\u015bci\u0105 hybrydow\u0105. O ile cudownie o\u015bwietlony jest w nocy, powiem nawet, \u017ce w nocy jest ja\u015bniejszy ni\u017c w dzie\u0144, a pot\u0119\u017cne kopu\u0142y Cerkwi wygl\u0105daj\u0105 jak iluminowane babki z piasku, b\u0119d\u0105c \u015bwietnym drogowskazem w trakcie nocnych w\u0119dr\u00f3wek po labiryntach ulic, to w dzie\u0144 miasto jakby t\u0119skni za starymi czasami, nerwowo wibruje i najwyra\u017aniej, mo\u017ce wkurwione, zatapia si\u0119 w szarych pejza\u017cach.<\/p>\n

Przez pierwszych kilka dni pobytu w Belgradzie narzeka\u0142em na ten fascynuj\u0105cy zreszt\u0105 miejski zawijaniec, kt\u00f3ry wydawa\u0142 mi si\u0119 nie do ogarni\u0119cia. Po wyl\u0105dowaniu na belgradzkim lotnisku Nikoli Tesli mia\u0142em prze\u015bwiadczenie, \u017ce przez najbli\u017cszy tydzie\u0144 przyjdzie mi gra\u0107 na instrumencie, kt\u00f3rego nie znam. W g\u0142owie snu\u0142y mi si\u0119 jeszcze mazurki Chopina, a teraz nag\u0142a zmiana rytmu i niespodziewana wycieczka do ty\u0142u \u2013 bo mia\u0142em wra\u017cenie, kiedy ju\u017c wyl\u0105dowali\u015bmy i poszli\u015bmy na pierwszy spacer, \u017ce jestem w Polsce z pocz\u0105tku lat 90. Przed laty, w sensie estetycznym, wygl\u0105da\u0142a podobnie. Ale wracaj\u0105c do Serbii, odnios\u0142em wra\u017cenie, \u017ce Serbowie ju\u017c troch\u0119 nie wierz\u0105, \u017ce cokolwiek mo\u017ce si\u0119 zmieni\u0107, \u017ce nie maj\u0105 pomys\u0142u na to, jak wyj\u015b\u0107 z traum wojennych. Belgradzkie zoo jest zreszt\u0105 \u015bwietn\u0105 metafor\u0105 takiego troch\u0119 ciasnego, nie zawsze humanitarnego kraju. Bo kto w Polsce 20 lat temu przejmowa\u0142 si\u0119 zwierz\u0119tami, prawami zwierz\u0105t? A w\u0142a\u015bnie zwierz\u0119ta belgradzkiego zoo barbarzy\u0144sko egzystuj\u0105 w male\u0144kich klatkach i s\u0105 apatyczne. Mo\u017ce zwierz\u0119ta, o kt\u00f3re nie chce si\u0119 zadba\u0107, s\u0105 metafor\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa stoj\u0105cego w miejscu, jak ja teraz stoj\u0119 w Domu Kwiat\u00f3w.<\/p>\n

Jest szaro; \u017ce czas si\u0119 zatrzyma\u0142, te\u017c wiem; \u017ce nikt o ten p\u0119dz\u0105cy do przodu czas nie dba \u2013 to ju\u017c zobaczy\u0142em. Dzisiaj w Europie ma by\u0107 kolorowo, a w Belgradzie bywa naprawd\u0119 blado. By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie t\u0119sknota za dawn\u0105 Jugos\u0142awi\u0105 ka\u017ce utrwala\u0107 w pejza\u017cu miasta, w makija\u017cu arterii, w detalach witryn sklepowych obrazy przesz\u0142o\u015bci jakby w innych barwach, mniej jaskrawych, bardziej wyciszonych. Jednak w samym Belgradzie nie zauwa\u017cy\u0142em przejaw\u00f3w reinkarnacji wizerunku Tity, chocia\u017c wiem, \u017ce w krajach by\u0142ej Jugos\u0142awii codziennie o\u017cywiany jest w postaci wizerunk\u00f3w na kapslach, proporcach, koszulkach, zegarkach i na cia\u0142ach jako tatua\u017ce. Reinkarnacja jednak wi\u0119cej m\u00f3wi o \u017cywych ni\u017c o umar\u0142ych.<\/p>\n

W Belgradzie nie zauwa\u017cy\u0142em ani jednego pomnika Tity. Wi\u0119cej, w centrum Belgradu nie ma r\u00f3wnie\u017c ani jednej ulicy po\u015bwi\u0119conej jego imieniu. O ambiwalentnym stosunku Serb\u00f3w do Marsza\u0142ka \u015bwiadczy za to osiem ulic na obrze\u017cach i przedmie\u015bciach Belgradu, nazwanych jego imieniem. Jest to do\u015b\u0107 symboliczne \u2013 tak jakby centrum i salon miasta wypar\u0142 t\u0119 pami\u0119\u0107, jakby oficjalna linia pami\u0119ci o tw\u00f3rcy Jugos\u0142awii by\u0142a wstydliwa, jakby g\u0142\u00f3wny deptak miasta, urz\u0119dy i mieszka\u0144cy nie chcieli s\u0142ysze\u0107 o najwi\u0119kszym politycznym globtroterze XX wieku.<\/p>\n

Ten niedob\u00f3r i brak pozwalaj\u0105 raczej przypuszcza\u0107, \u017ce Tito zosta\u0142 przez w\u0142adze miasta poniek\u0105d zdegradowany do tych o\u015bmiu ulic. Natomiast wystarczy pojecha\u0107 do nie tak bardzo oddalonego od Belgradu chorwackiego Zagrzebia, gdzie w centrum miasta przy Teatrze Narodowym znajduje si\u0119 plac Marsza\u0142ka Tity. W Macedonii \u015blady po nim s\u0105 widoczne na ka\u017cdym kroku \u2013 nie zmieniono nazw ulic czy szk\u00f3\u0142, stawia si\u0119 nowe pomniki. Jaskinie Tity znajduj\u0105 si\u0119 na chorwackiej wyspie Vis i jest to miejsce, gdzie w 1944 roku znajdowa\u0142a si\u0119 siedziba sztabu generalnego jego partyzantki. Ale duch Josipa Broza kr\u0105\u017cy nad wieloma miejscami, tylko nie w Belgradzie. Jest Caffe Tito w bo\u015bniackim Sarajewie, jest Kafe Broz w macedo\u0144skim Skopje, kawiarnia Tito w chorwackim Umagu. A mieszka\u0144cy stolicy Serbii musz\u0105 zadowoli\u0107 si\u0119 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 przejazdu jego s\u0142ynnym niebieskim poci\u0105giem czy salonem fryzjerskim, w kt\u00f3rym mo\u017cna sobie za\u017cyczy\u0107 uczesanie \u00e0\u00a0<\/em>la Jovanka, gdy\u017c \u017cona Tity mia\u0142a przez wiele lat charakterystyczn\u0105 fryzur\u0119.<\/p>\n

5<\/p>\n

Staram si\u0119 zrozumie\u0107 t\u0119sknot\u0119 Serb\u00f3w za mi\u0119kk\u0105 kultur\u0105 dobrobytu zachodniego i granie na nosie pierwszym sekretarzom radzieckiej partii. To wszystko musia\u0142o imponowa\u0107 ludziom, kt\u00f3rzy mieli dost\u0119p do morza, czuli powiew wiatru, czuli wolno\u015b\u0107, obce smaki i zapachy. Liczne zagraniczne podr\u00f3\u017ce ich szefa by\u0142y wyrazem tego stanu ducha. A teraz Serbia raczej idzie pod pr\u0105d europejskim pomys\u0142om demokratycznych rozwi\u0105za\u0144 i kraj najwyra\u017aniej wpada w stref\u0119 wp\u0142yw\u00f3w Rosji, co wida\u0107 na stadionie Zvezdy<\/em>, kt\u00f3rej sponsorem tytularnym jest Gazprom. Wydaje si\u0119, \u017ce warto\u015bci \u201ehumanitarne\u201d zast\u0105pi\u0142a koszmarna mieszanka populizmu z nacjonalizmem etnicznym wzbogaconym o religi\u0119 narodow\u0105 w futbolowym sosie, co wspaniale pokazuj\u0105 nam szablony i malunki widoczne na wielu belgradzkich murach i frontonach kamienic. Co ciekawe, epoka marsza\u0142ka Tity nigdy nie zosta\u0142a w pe\u0142ni rozliczona. Owszem, chorwaccy i s\u0142owe\u0144scy historycy opisali zbrodnie jego partyzant\u00f3w na politycznych przeciwnikach ko\u0144ca II wojny \u015bwiatowej czy t\u0142amszenie swob\u00f3d narodowych i obywatelskich przez komunistyczne eksperymenty ekonomiczne znane jako \u201epraca uspo\u0142eczniona\u201d.<\/p>\n

Mia\u0142em jednak wra\u017cenie, \u017ce w\u0142a\u015bnie fala tego typu \u201ejugonostalgii\u201d podlewa g\u0142owy mieszka\u0144c\u00f3w Belgradu. T\u0119skni\u0105 za czym\u015b, co jest mitem. A t\u0119sknota za wyidealizowanym czasem pokoju sprzed krwawych wojen ba\u0142ka\u0144skich z lat 90., kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do zubo\u017cenia spo\u0142ecze\u0144stwa, traktowana jest niejako w zast\u0119pstwie jako w\u0142a\u015bnie mityczny czas dobrobytu. To troch\u0119 tak jak z Polakami, kt\u00f3rzy irracjonalnie t\u0119skni\u0105 za czasami szynki i cukierk\u00f3w Edwarda Gierka.<\/p>\n

6<\/p>\n

Aur\u0119 kameleona wodza Jugos\u0142awii najlepiej uj\u0105\u0142 w jednym zdaniu Richard Burton, graj\u0105cy przed laty rol\u0119 Marsza\u0142ka w Pi\u0105tej ofensywie<\/em>. <\/em>Powiedzia\u0142 co\u015b takiego:<\/p>\n

\u2013 To moja najgorsza rola. Prosz\u0119 zrozumie\u0107: wyj\u0105tkowo trudno jest gra\u0107 innego aktora.<\/p>\n

Dzisiaj Tito jest inaczej postrzegany w poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stwach, a nawet w poszczeg\u00f3lnych \u015brodowiskach intelektualnych, co z kolei przek\u0142ada si\u0119 na pogl\u0105dy szerszych grup spo\u0142ecznych. Na pewno ciekawostk\u0105 jest fakt, \u017ce Tito nie m\u00f3wi\u0142 czystym serbskim, co te\u017c przyczyni\u0142o si\u0119 do kilku teorii spiskowych dotycz\u0105cych jego pochodzenia. Spekulowano nawet, \u017ce by\u0142 rosyjskim agentem b\u0105d\u017a pochodzi\u0142 z Polski. By\u0107 mo\u017ce z tego powodu do ko\u0144ca \u017cycia nalecia\u0142o\u015bci chorwackie by\u0142y s\u0142yszalne wyra\u017anie, a nieobecno\u015b\u0107 Marsza\u0142ka w przestrzeni publicznej dzisiejszego Belgradu jest powi\u0105zana z niech\u0119ci\u0105 \u015brodowisk serbskich nacjonalist\u00f3w, gdy\u017c postrzegany jest jako Chorwat?<\/p>\n

Lec\u0105c do Wroc\u0142awia z Monachium, w trakcie przesiadki na lotnisku imienia Franza Josefa, zastanawia\u0142em si\u0119, dlaczego Tito w Belgradzie nie jest kochany. Tego oczywi\u015bcie nie wiem i o racjonalne argumenty tutaj si\u0119 nie pokusz\u0119. Jednak analizuj\u0105c kult Josipa Broza Tity, warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce ideologia komunistyczna w Jugos\u0142awii stanowi\u0142a fundament i racj\u0119 istnienia federacji i jako taka mia\u0142a odgrywa\u0107 rol\u0119 systemu jednocz\u0105cego narody i grupy wsp\u00f3\u0142tworz\u0105ce nowe pa\u0144stwo.<\/p>\n

Rozumiem, \u017ce ludzie mogli go za to kocha\u0107, ale ju\u017c mniej rozumiem, gdy zapominaj\u0105 o ofiarach. Na przyk\u0142ad wystawa Politicka represija u Srbiji<\/em> w Muzeum Historycznym pokazuje, jak\u0105 cen\u0119 zap\u0142acono za mistyczny kult jednostki i za bycie obywatelem przysz\u0142ej Jugos\u0142awii. Zapominaj\u0105 te\u017c o czystkach stalinowskich w Zwi\u0105zku Radzieckim, gdy przysz\u0142y Marsza\u0142ek walczy\u0142 o przyw\u00f3dztwo w KPJ, czego cen\u0105 by\u0142o rozstrzelanie tysi\u0119cy niewinnych komunist\u00f3w.<\/p>\n

Niewykluczone, \u017ce kategorie religijne s\u0105 kluczem uchylaj\u0105cym r\u0105bek tajemnicy tych zmiennych uczu\u0107 wobec Marsza\u0142ka. Znawcy tematu m\u00f3wi\u0105 o mistycznych i prehistorycznych korzeniach kultu Tity i uwznio\u015blony przez propagand\u0119 wizerunek odczytuj\u0105 jako odpowiednik osadzonej w przedchrze\u015bcija\u0144skich pok\u0142adach kultury ludowej tradycji \u201eb\u00f3stwa naczelnego\u201d. Bardzo ciekawie o tym zjawisku pisze Magdalena Bogus\u0142awska w pracy Titofania. Formy obecno\u015bci symbolicznej Josipa Broza Tity<\/em>, ukazuj\u0105c powojenn\u0105 zsakralizowan\u0105 sylwetk\u0119 dyktatora jako herosa podlegaj\u0105cego znacz\u0105cym przeobra\u017ceniom za\u0142o\u017conego przez aparat propagandy programu mitologicznego. Czytamy:<\/p>\n

\u201eJego osi\u0105 jest dialektyczna relacja pomi\u0119dzy tym, co boskie, a tym, co ludzkie w publicznym wizerunku Marsza\u0142ka. Z jednej strony zostaje on ub\u00f3stwiony, z drugiej bosko\u015b\u0107 ta jest w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b konfrontowana ze sfer\u0105 indywidualn\u0105, prywatn\u0105, a nawet osobist\u0105 \u017cycia Tity \u2013 identyfikowan\u0105 jako element ludzki. Ta wpisana w strategie wizerunkowe dychotomia przywodzi na my\u015bl (bliski mieszka\u0144com Jugos\u0142awii) model biblijny wraz z kluczowym podzia\u0142em na Stary i Nowy Testament oraz rozr\u00f3\u017cnieniem dw\u00f3ch typ\u00f3w bosko\u015bci, reprezentowanych odpowiednio przez starotestamentowego Jahwe oraz ewangelicznego bohatera \u2013 Boga-Cz\u0142owieka… Temu s\u0142u\u017cy\u0142y wszelkiego rodzaju ceremonie pa\u0144stwowe i publiczne obrz\u0119dy. To proklamowane przez Broza w miejsce w\u0142asnych urodzin og\u00f3lnopa\u0144stwowe \u015bwi\u0119to, z rytua\u0142em sztafety jako kulminacyjnym punktem uroczysto\u015bci, dobrze wpisywa\u0142o si\u0119 w mit pocz\u0105tk\u00f3w poprzez afirmacj\u0119 m\u0142odo\u015bci, witalizmu, nowego \u0142adu\u201d.<\/p><\/blockquote>\n

Takie rozpoznanie terenu mniej wi\u0119cej zgadza si\u0119 z tym, co zobaczy\u0142em w Domu Kwiat\u00f3w. Gdy do tego dodam do\u015b\u0107 w\u0105t\u0142e do\u015bwiadczenie Serbii w sensie nowoczesnego pa\u0144stwa, kt\u00f3rego patron \u2013 niepokonany, wszechmocny, nie\u015bmiertelny \u201eb\u00f3g\u201d Titos\u0142owian \u2013 toruje p\u00f3\u017aniejsze doj\u015bcie do w\u0142adzy Milo\u0161<\/em>evica, to faktycznie wychodzi na to, Serbowie musieli zosta\u0107 na d\u0142ugie lata u\u015bpieni ideologi\u0105 titologii stosowanej, dzi\u0119ki kt\u00f3rej po latach obudzono ponownie demony wojny. Skutki imitacji nowoczesno\u015bci i zbudowania to\u017csamo\u015bci kraju na micie, unosz\u0105 si\u0119 w tropikalnym i parnym powietrzu Kuca Cveca. Wiem, \u017ce dla ka\u017cdego przybysza z innej krainy wizyta w tym miejscu wydaje si\u0119 obowi\u0105zkow\u0105 lekcj\u0105 historii i \u015bwiate\u0142kiem w tunelu do zrozumienia tego niemal religijnego kultu cz\u0142owieka maj\u0105cego du\u017co krwi na r\u0119kach.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jest niedziela. Trzydziesta czwarta rocznica \u015bmierci Tity. Jestem w Kuca Cveca \u2013 Domu Kwiat\u00f3w. \u015awi\u0105tynia kwiat\u00f3w, niekiedy okre\u015blana mianem \u201eprezentowni\u201d, jest pozbawiona ludzi i mo\u017ce z tego powodu ca\u0142e miasto wydaje mi si\u0119 wyludnione. <\/p>\n","protected":false},"author":116,"featured_media":28754,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[7274,3622,529,3631,319],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[941],"yoast_head":"\nKwiaty dla Tity<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Dom Kwiat\u00f3w znajduje si\u0119 przy dziwnym, widmowym i prawie pozbawionym eksponat\u00f3w Muzeum Historii Jugos\u0142awii.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/03\/dom-kwiatow-fot-andrzej-ficowski.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/03\/dom-kwiatow-fot-andrzej-ficowski.jpg\",\"width\":1000,\"height\":667,\"caption\":\"Dom Kwiat\u00f3w, Belgrad, Muzeum Historii Jugos\u0142awii, fot. Andrzej Ficowski (\u017ar\u00f3d\u0142o: dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci autora)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum\",\"name\":\"Kwiaty dla Tity\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2015-03-13T23:00:26+00:00\",\"dateModified\":\"2015-03-12T11:26:32+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/4d055856b174d2c5c842756a318ef4e4\"},\"description\":\"Dom Kwiat\u00f3w znajduje si\u0119 przy dziwnym, widmowym i prawie pozbawionym eksponat\u00f3w Muzeum Historii Jugos\u0142awii.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Kwiaty dla Tity\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/4d055856b174d2c5c842756a318ef4e4\",\"name\":\"Andrzej Ficowski\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/andrzej-ficowski\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Kwiaty dla Tity","description":"Dom Kwiat\u00f3w znajduje si\u0119 przy dziwnym, widmowym i prawie pozbawionym eksponat\u00f3w Muzeum Historii Jugos\u0142awii.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/03\/dom-kwiatow-fot-andrzej-ficowski.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/03\/dom-kwiatow-fot-andrzej-ficowski.jpg","width":1000,"height":667,"caption":"Dom Kwiat\u00f3w, Belgrad, Muzeum Historii Jugos\u0142awii, fot. Andrzej Ficowski (\u017ar\u00f3d\u0142o: dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci autora)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum","name":"Kwiaty dla Tity","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum#primaryimage"},"datePublished":"2015-03-13T23:00:26+00:00","dateModified":"2015-03-12T11:26:32+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/4d055856b174d2c5c842756a318ef4e4"},"description":"Dom Kwiat\u00f3w znajduje si\u0119 przy dziwnym, widmowym i prawie pozbawionym eksponat\u00f3w Muzeum Historii Jugos\u0142awii.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/andrzej-ficowski-kwiaty-dla-tity-rita-baum#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Kwiaty dla Tity"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/4d055856b174d2c5c842756a318ef4e4","name":"Andrzej Ficowski","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/andrzej-ficowski"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28731"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/116"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=28731"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28731\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/28754"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=28731"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=28731"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=28731"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=28731"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=28731"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}