{"id":31909,"date":"2015-09-08T12:00:43","date_gmt":"2015-09-08T11:00:43","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=31909"},"modified":"2020-09-01T13:04:03","modified_gmt":"2020-09-01T12:04:03","slug":"marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent","title":{"rendered":"Z Libanu przez Angli\u0119 do W\u0142och"},"content":{"rendered":"<p>Rodzice moi, Jadwiga \u017burakowska i J\u00f3zef Czok, pobrali si\u0119 w polskim ko\u015bciele w Jerozolimie 3 lutego 1944 roku. Poznali si\u0119 w Zwi\u0105zku Radzieckim, w B\u0142achowieszczynce, gdy ojciec dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce \u017burakowscy poszukuj\u0105 mego dziadka Stanis\u0142awa \u017burakowskiego, burmistrza Ostroga. Przyszed\u0142 do babci, aby powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142 z dziadkiem w Kozielsku, jednak potem Rosjanie dziadka gdzie\u015b zabrali. Wtedy jeszcze nikt nie wiedzia\u0142, \u017ce je\u0144c\u00f3w kozielskich wywieziono do Katynia, gdzie zostali zabici.<\/p>\n<figure id=\"attachment_31915\" aria-describedby=\"caption-attachment-31915\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-004\/\" rel=\"attachment wp-att-31915\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-31915\" title=\"El\u017cbieta (po lewej) i Marta Czok w mundurkach szkolnych. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-004-540x402.jpg\" alt=\"El\u017cbieta (po lewej) i Marta Czok w mundurkach szkolnych. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" width=\"540\" height=\"402\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-004-540x402.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-004-900x670.jpg 900w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-004-576x428.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-004.jpg 1276w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-31915\" class=\"wp-caption-text\">El\u017cbieta (po lewej) i Marta Czok w mundurkach szkolnych. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Rodzice \u015blub mieli skromny. Brali go w wojskowych mundurach, a opr\u00f3cz \u015bwiadk\u00f3w innych go\u015bci nie by\u0142o. Uda\u0142o si\u0119 kupi\u0107 dla matki du\u017cy bukiet \u017c\u00f3\u0142tych r\u00f3\u017c, co graniczy\u0142o z cudem, bo w\u0142a\u015bnie tego samego dnia we wszystkich jerozolimskich kwiaciarniach kwiat\u00f3w zabrak\u0142o: zosta\u0142y wykupione na pogrzeb jakiego\u015b tamtejszego dygnitarza.<\/p>\n<div id='gallery-1' class='gallery galleryid-31909 gallery-columns-5 gallery-size-thumbnail'><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-007'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-007-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Marta Czok, \u201eCitizen Juice\u201d (\u201eSok obywatela\u201d), technika mieszana (akryl, w\u0119giel, o\u0142\u00f3wek), 140 x 110 cm (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-31918\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-31918'>\n\t\t\t\tMarta Czok, \u201eCitizen Juice\u201d (\u201eSok obywatela\u201d), technika mieszana (akryl, w\u0119giel, o\u0142\u00f3wek), 140 x 110 cm (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-006'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-006-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Marta Czok z matk\u0105. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-31917\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-31917'>\n\t\t\t\tMarta Czok z matk\u0105. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-005'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-005-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Marta Czok z rodzicami. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-31916\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-31916'>\n\t\t\t\tMarta Czok z rodzicami. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-004'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-004-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"El\u017cbieta (po lewej) i Marta Czok w mundurkach szkolnych. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-31915\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-31915'>\n\t\t\t\tEl\u017cbieta (po lewej) i Marta Czok w mundurkach szkolnych. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-003'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-003-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Marta (po lewej) i El\u017cbieta Czok w parku. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-31914\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-31914'>\n\t\t\t\tMarta (po lewej) i El\u017cbieta Czok w parku. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-002'><img width=\"80\" height=\"80\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-002-80x80.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Na schodach przed ko\u015bcio\u0142em w Anglii. Od lewej: Marta Czok, Julia \u017burakowska, Jadwiga Czok (matka Marty i El\u017cbiety), El\u017cbieta Czok (za matk\u0105), Doreen \u017burakowska (\u017cona wujka Stanis\u0142awa), J\u00f3zef Czok (ojciec Marty i El\u017cbiety). Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-31913\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-31913'>\n\t\t\t\tNa schodach przed ko\u015bcio\u0142em w Anglii. Od lewej: Marta Czok, Julia \u017burakowska, Jadwiga Czok (matka Marty i El\u017cbiety), El\u017cbieta Czok (za matk\u0105), Doreen \u017burakowska (\u017cona wujka Stanis\u0142awa), J\u00f3zef Czok (ojciec Marty i El\u017cbiety). Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001'><img width=\"400\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-400x240.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Marta i El\u017cbieta Czok z babci\u0105 Mari\u0105 \u017burakowsk\u0105 (z domu Jastrz\u0119bsk\u0105). Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-31912\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-31912'>\n\t\t\t\tMarta i El\u017cbieta Czok z babci\u0105 Mari\u0105 \u017burakowsk\u0105 (z domu Jastrz\u0119bsk\u0105). Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n<p>\u015aniadanie po\u015blubne przygotowa\u0142y polskie zakonnice, a g\u0142\u00f3wnym daniem by\u0142a fasola. Reszt\u0119 dnia mama sp\u0119dzi\u0142a w \u0142aziku pod bankiem, czekaj\u0105c na ojca, kt\u00f3remu jeden z wy\u017cszych oficer\u00f3w powierzy\u0142 r\u00f3\u017cne sprawy bankowe. Nie by\u0142y to sprawy wojskowe, lecz jego prywatne. Dlaczego ojciec zgodzi\u0142 si\u0119 na takie zaj\u0119cie w dniu \u015blubu \u2013 zw\u0142aszcza \u017ce po trzech dniach mia\u0142 wyruszy\u0107 na front w\u0142oski \u2013 nie mam poj\u0119cia, jednak tak si\u0119 w\u0142a\u015bnie sta\u0142o. Widocznie ojciec nie umia\u0142 si\u0119 wykr\u0119ci\u0107.<\/p>\n<p>Kiedy ojciec pojecha\u0142 na front, matk\u0119 te\u017c wys\u0142ano do W\u0142och \u2013 by\u0142a w\u00a0317 Kompanii Transportowej. Tak wi\u0119c opr\u00f3cz babci i najstarszej ciotki (Doci), kt\u00f3re zosta\u0142y na \u015arodkowym Wschodzie, na front wyruszy\u0142a ca\u0142a moja rodzina: matka z ciotk\u0105 Julk\u0105, trzech wujk\u00f3w \u2013 J\u00f3zef, Antoni i Stanis\u0142aw \u017burakowscy \u2013 i ojciec. Nie licz\u0119 dalszych krewnych, a by\u0142o ich wielu, nawet w Anglii, gdzie jeden z wuj\u00f3w \u2013 Janusz \u017burakowski \u2013 zosta\u0142 pilotem my\u015bliwca Spitfire.<\/p>\n<p>Lata p\u00f3\u017aniej tu, we W\u0142oszech, wszyscy ch\u0142opcy musieli obowi\u0105zkowo wst\u0105pi\u0107 do wojska i czas przyszed\u0142 tak\u017ce na mojego syna. Bardzo si\u0119 buntowa\u0142am, nie tylko dlatego, \u017ce to dla mnie strata czasu, ale i z tego powodu, \u017ce syn na takie hece wyj\u0105tkowo si\u0119 nie nadawa\u0142. Kiedy szwagier spyta\u0142, czy nie uwa\u017cam, \u017ce syn powinien po\u015bwi\u0119ci\u0107 troch\u0119 czasu krajowi, odpowiedzia\u0142am, \u017ce szwagier b\u0119dzie mia\u0142 co\u015b do gadania dopiero wtedy, je\u015bli poka\u017ce mi tyle grob\u00f3w swych krewnych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li za W\u0142ochy, ile ja mog\u0119 pokaza\u0107 grob\u00f3w moich krewnych w tym kraju. Wi\u0119cej o wojsku mowy nie by\u0142o, a\u00a0syn, tak na wszelki wypadek, pojecha\u0142 na uniwersytet do Londynu, podobnie zreszt\u0105 jak setki m\u0142odych W\u0142och\u00f3w, kt\u00f3rych we w\u0142oskim Ministerstwie Obrony nazwano \u201eBrygad\u0105 Tamiza\u201d. Ale to inna historia.<\/p>\n<p>Babcia \u2013 Maria \u017burakowska z Jastrz\u0119bskich \u2013 wyjecha\u0142a do Libanu z Iranu wraz ze wszystkimi przebywaj\u0105cymi tam Polakami, kiedy rozesz\u0142y si\u0119 pog\u0142oski, \u017ce do Iranu ma wkroczy\u0107 Zwi\u0105zek Radziecki. Szcz\u0119\u015bliwie Liba\u0144czycy zdecydowali si\u0119 przyj\u0105\u0107 zes\u0142a\u0144c\u00f3w. W Libanie babcia i ciotka Docia, jedyna z\u00a0\u017burakowskiej m\u0142odzie\u017cy, kt\u00f3ra nie wst\u0105pi\u0142a do wojska (mia\u0142a si\u0119 opiekowa\u0107 babci\u0105), zamieszka\u0142y \u2013 wraz z wieloma innymi polskimi rodzinami \u2013 w ma\u0142ym, w przewa\u017caj\u0105cej mierze chrze\u015bcija\u0144skim miasteczku Ghazir. Przydzielono babci mieszkanie u rodziny liba\u0144skiej. Dzieci zes\u0142a\u0144c\u00f3w przychodzi\u0142y na lekcje j\u0119zyka polskiego i innych przedmiot\u00f3w. W wolnym czasie biega\u0142y po okolicznych g\u00f3rach i relacjonowa\u0142y babci wra\u017cenia ze swych w\u0119dr\u00f3wek, snuj\u0105c fantastyczne opowie\u015bci o wielkich zwierz\u0119tach i cudownych przygodach. Przyjemnie pomy\u015ble\u0107, \u017ce po tych wszystkich okropnych prze\u017cyciach i\u00a0im nareszcie trafi\u0142a si\u0119 okazja do zabawy.<\/p>\n<p>Siostra moja, El\u017cbieta, urodzi\u0142a si\u0119 27 czerwca 1945 roku w Tel Awiwie, ja natomiast urodzi\u0142am si\u0119 25 sierpnia 1947 roku w Bejrucie. Ela przysz\u0142a na \u015bwiat w \u0142adnym szpitaliku \u017cydowskim, w kt\u00f3rym obs\u0142uga m\u00f3wi\u0142a po polsku i wszyscy \u2013 od lekarza do gospodyni \u2013 byli bardzo przyjemni i troskliwi. Po jakim\u015b czasie mama do\u0142\u0105czy\u0142a \u2013 cho\u0107 nie bez k\u0142opot\u00f3w, bo z jakiego\u015b powodu \u017bydzi nie chcieli jej da\u0107 pozwolenia na wyjazd z Palestyny \u2013 do babci w Libanie. Jako m\u0119\u017catka, tzn. cz\u0142onek osobnej rodziny, mama powinna by\u0142a dosta\u0107 w\u0142asne mieszkanie, jednak \u2013 jak to zawsze bywa \u2013 w\u0142adze polskie kaza\u0142y jej zamieszka\u0107 u babci. A skoro tak, to i zapomoga przys\u0142ugiwa\u0142a tylko na jedn\u0105 rodzin\u0119, a nie na dwie.<\/p>\n<p>Dodam, \u017ce od samego pocz\u0105tku, jeszcze w Iranie, istnia\u0142a du\u017ca r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy Polakami z \u201echodami\u201d a tymi bez: ci pierwsi mieszkali wygodnie w hotelach, kosztem ca\u0142ej gromady, domagali si\u0119 porz\u0105dnego ubrania, te\u017c kosztem ca\u0142ej gromady, a reszta mieszka\u0142a w namiotach, \u015bpi\u0105c pocz\u0105tkowo na ziemi na jednym kocyku, i to w towarzystwie skorpion\u00f3w. Nie, \u017ceby ci pierwsi nale\u017celi do jakiej\u015b elity, przyzwyczajonej do luksusu, a tym bardziej zas\u0142uguj\u0105cej na wygodniejsze \u017cycie. Po prostu mieli \u0142okcie ostrzejsze.<\/p>\n<p>Wiem o tym wszystkim, bo tu\u017c po przyje\u017adzie do Iranu ze Zwi\u0105zku Radzieckiego (moja rodzina znalaz\u0142a si\u0119 w jednym z pierwszych transport\u00f3w ewakuacyjnych) trzeba by\u0142o zorganizowa\u0107 miejsce postoju, ubranie i wy\u017cywienie dla transport\u00f3w b\u0119d\u0105cych jeszcze w drodze. Polacy (niekt\u00f3rzy) zabrali si\u0119 do pracy. By\u0142y dru\u017cyny, kt\u00f3re stawia\u0142y namioty, a kiedy za\u015b namiot\u00f3w zabrak\u0142o, cztery kije z jakim\u015b daszkiem, \u017ceby ludzie nie spali pod go\u0142ym niebem. By\u0142y te\u017c dru\u017cyny, kt\u00f3re zajmowa\u0142y si\u0119 kuchni\u0105, a matk\u0119 przydzielono do Biura Rodzin Wojskowych, gdzie rozdawano zapomog\u0119, kartki na ubrania itd. W\u0142a\u015bnie tu przyby\u0142a \u017cona pewnego pu\u0142kownika (oczywi\u015bcie) z wielkimi pretensjami, \u017ce nie ma jak zap\u0142aci\u0107 za hotel i w dodatku potrzebuje pieni\u0119dzy na kostium z jakiego\u015b egzotycznego materia\u0142u, wtedy bardzo modnego i przydatnego na ira\u0144skie upa\u0142y. Takich \u201ePa\u0144\u201d by\u0142o wiele.<\/p>\n<p>W biurze matka pracowa\u0142a w sukience z materia\u0142u zdartego z jakiej\u015b ko\u0142dry. Sukienka mia\u0142a dziur\u0119 na brzuchu, a matka chodzi\u0142a boso i bez bielizny. Kiedy nie by\u0142a za biurkiem, dziur\u0119 musia\u0142a zakrywa\u0107 r\u0119k\u0105, aby nikt nie widzia\u0142, \u017ce pod spodem jest go\u0142a.<\/p>\n<p>Nawet w Zwi\u0105zku Radzieckim robiono r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy \u201epierwszymi\u201d a\u00a0\u201eostatnimi\u201d. By\u0142y rezerwy \u017cywno\u015bci dla \u017co\u0142nierzy przybywaj\u0105cych z \u0142agr\u00f3w ze wszystkich kra\u0144c\u00f3w ZSRR do tworz\u0105cego si\u0119 wojska polskiego. \u017bo\u0142nierze dzielili si\u0119 tym jedzeniem z masami r\u00f3wnie\u017c tam docieraj\u0105cych polskich zes\u0142a\u0144c\u00f3w, i to by\u0142o bardzo \u0142adnie z ich strony. Oczywi\u015bcie zakazywano kradzie\u017cy jedzenia z tych rezerw, ale nie dotyczy\u0142o to wy\u017cszych oficer\u00f3w, kt\u00f3rzy mogli bra\u0107, co chcieli i kiedy chcieli. Dla reszty kar\u0105 za kradzie\u017c by\u0142o rozstrzelanie \u2013 nie tylko w gro\u017abach, ale i faktyczne. Mi\u0119dzy rozstrzelanymi by\u0142 nawet dziewi\u0119tnastoletni ch\u0142opak. Ot, i tak: kto prze\u017cy\u0142 NKWD, dosta\u0142 od w\u0142adz polskich! (Informacja z gazety londy\u0144skiej Polonii \u201eTydzie\u0144\u201d z dnia 17 kwietnia 2013 r.; artyku\u0142 Jana J. Krasnod\u0119bskiego o ksi\u0105\u017cce Zbigniewa Siemaszki <em>Genera\u0142 Anders w latach 1892-1942<\/em>).<\/p>\n<p>Matka opowiada, \u017ce pierwszym budynkiem postawionym przez w\u0142adze polskie na ira\u0144skiej ziemi by\u0142 areszt, i to z takimi \u201eszufelkami\u201d na oknach, aby nie mo\u017cna by\u0142o ani tam zagl\u0105dn\u0105\u0107, ani stamt\u0105d wyjrze\u0107. W nim w\u0142a\u015bnie przetrzymywano kole\u017cank\u0119 matki \u2013 wybitn\u0105 \u0142amag\u0119, wi\u0119c jakie by\u0142o jej okropne przest\u0119pstwo wymagaj\u0105ce a\u017c aresztu, trudno sobie wyobrazi\u0107. Nie ma to jak rygor. W stosunku do niekt\u00f3rych oczywi\u015bcie, bo w Libanie pewn\u0105 hrabin\u0119 w\u0142adze polskie wykupi\u0142y z wi\u0119zienia liba\u0144skiego za pieni\u0105dze przeznaczone na zapomog\u0119 dla polskich rodzin. Owa \u201earystokratka\u201d znalaz\u0142a si\u0119 w wi\u0119zieniu za handel narkotykami. Naturalnie w zwi\u0105zku z takimi wydatkami na \u201ewyj\u0105tkowe\u201d potrzeby zmniejszono zapomog\u0119 wszystkim polskim rodzinom.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Ghazir le\u017cy troch\u0119 na p\u00f3\u0142noc od liba\u0144skiej stolicy. Podobno znajduj\u0105 si\u0119 tam teraz winnice, ale kiedy my\u015bmy tam mieszkali, bardzo du\u017co mieszka\u0144 by\u0142o opuszczonych przez Liba\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy nie mogli da\u0107 sobie rady z\u00a0francuskimi prawami kolonialnymi, pozwalaj\u0105cymi im sadzi\u0107 wy\u0142\u0105cznie morw\u0119, z czego nikt nie m\u00f3g\u0142 wy\u017cy\u0107. Francuzom chodzi\u0142o oczywi\u015bcie o\u00a0jedwab. Liba\u0144czycy z tego powodu emigrowali masowo, przewa\u017cnie do Ameryki Po\u0142udniowej. Ci, kt\u00f3rzy zostali, byli dla nas bardzo uprzejmi. Tak samo zreszt\u0105 jak Ira\u0144czycy i wszyscy Arabowie \u2013 od Iraku a\u017c po Egipt. To w\u0142a\u015bnie z\u00a0Ghaziru ciotka zawioz\u0142a moj\u0105 matk\u0119 do polskiego szpitala w Bejrucie, kiedy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ja zaczynam dobija\u0107 si\u0119 o wst\u0119p na rodzinn\u0105 scen\u0119.<\/p>\n<figure id=\"attachment_31912\" aria-describedby=\"caption-attachment-31912\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001\/\" rel=\"attachment wp-att-31912\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-31912\" title=\"Marta i El\u017cbieta Czok z babci\u0105 Mari\u0105 \u017burakowsk\u0105 (z domu Jastrz\u0119bsk\u0105). Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-540x436.jpg\" alt=\"Marta i El\u017cbieta Czok z babci\u0105 Mari\u0105 \u017burakowsk\u0105 (z domu Jastrz\u0119bsk\u0105). Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" width=\"540\" height=\"436\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-540x436.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-800x647.jpg 800w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-120x97.jpg 120w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-90x73.jpg 90w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-320x259.jpg 320w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-560x453.jpg 560w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-1160x938.jpg 1160w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-900x727.jpg 900w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001-576x465.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001.jpg 1276w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-31912\" class=\"wp-caption-text\">Marta i El\u017cbieta Czok z babci\u0105 Mari\u0105 \u017burakowsk\u0105 (z domu Jastrz\u0119bsk\u0105). Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Tak jak mamie uda\u0142 si\u0119 \u017cydowski szpitalik w Tel Awiwie, tak nie uda\u0142 si\u0119 jej polski w Bejrucie. Jako piel\u0119gniarki pracowa\u0142y tam r\u00f3\u017cne \u201ePanie\u201d pu\u0142kownikowe czy te\u017c kapitanowe. W piosence z filmu Mela Brooksa <em>By\u0107 albo nie by\u0107<\/em> (1983) \u015bpiewano o Sweet Georgia Brown: \u201eJaka\u015b Pani, nie za Pani\u201d, i\u00a0w\u0142a\u015bnie piel\u0119gniarkami w Bejrucie by\u0142y na og\u00f3\u0142 takie \u201ePanie, nie za Panie\u201d.<\/p>\n<p>Nie b\u0119d\u0119 opisywa\u0107 brud\u00f3w, kt\u00f3re \u0142atwo sobie wyobrazi\u0107 w instytucji, gdzie obs\u0142uga uwa\u017ca\u0142a si\u0119 za zbyt wysoko urodzon\u0105 i zbyt delikatn\u0105 do miot\u0142y. Wystarczy tylko powiedzie\u0107, \u017ce spod weneryk\u00f3w wyci\u0105ga\u0142o si\u0119 miednice, aby wsun\u0105\u0107 je pod nowe matki w celu jakiej\u015b mitycznej \u201ehigieny\u201d. Mama, kiedy tylko mog\u0142a, spakowa\u0142a si\u0119, wzi\u0119\u0142a mnie pod pach\u0119 i wr\u00f3ci\u0142y\u015bmy do Ghaziru.<\/p>\n<p>Oczywi\u015bcie po moim przybyciu na \u015bwiat matka dosta\u0142a gor\u0105czki poporodowej. Cudem jaki\u015b ksi\u0105dz w Ghazirze otrzyma\u0142 dla niej bardzo jeszcze w\u00f3wczas rzadk\u0105, nowo odkryt\u0105 penicylin\u0119. Piel\u0119gniarka o\u015bwiadczy\u0142a wtedy mamie, \u017ce, owszem, zrobi jej zastrzyk, ale tylko je\u015bli mama odda jej po\u0142ow\u0119 lekarstwa. Taki ma\u0142y szanta\u017c, lecz mama by\u0142a za s\u0142aba, aby si\u0119 wyk\u0142\u00f3ca\u0107. Dosta\u0142a p\u00f3\u0142 dawki, natomiast reszta penicyliny znalaz\u0142a si\u0119 pewnie na czarnym rynku, t\u0105 sam\u0105 drog\u0105 co narkotyki hrabiny, bo biznes to biznes, a \u017cycie pacjentki i jej noworodka nie jest tak wa\u017cne jak portfel takiej piel\u0119gniarki.<\/p>\n<p>Jeszcze gor\u0105czka nie min\u0119\u0142a, a tu nadchodzi rozkaz ewakuacji do Egiptu. Trzeba by\u0142o si\u0119 spakowa\u0107, i to pilnie, bardzo pilnie, jednak gdy tylko pakowanie by\u0142o sko\u0144czone, musieli\u015bmy wszystko rozpakowa\u0107, bo kto\u015b \u017ale przet\u0142umaczy\u0142 angielski rozkaz, w kt\u00f3rym w rzeczywisto\u015bci napisano, \u017ce ewakuacji jeszcze nie b\u0119dzie.<\/p>\n<p>Teraz kiedy matka czyta pami\u0119tniki naszych \u201ew\u0142adz\u201d, nie mo\u017ce si\u0119 nadziwi\u0107, \u017ce mieli\u015bmy a\u017c tylu geniuszy w\u0142adaj\u0105cych wieloma j\u0119zykami, sprawnych w polityce i dyplomacji, a jednak w\u00f3wczas \u2013 kiedy tacy byli potrzebni \u2013 nie znalaz\u0142 si\u0119 ani jeden, kt\u00f3ry zrozumia\u0142by angielski rozkaz, bardzo do zrozumienia \u0142atwy.<\/p>\n<p>W ka\u017cdym razie znowu kazano rodzinom si\u0119 spakowa\u0107 i tym razem naprawd\u0119 wyjechali\u015bmy do Egiptu. Nasz transport pojecha\u0142 poci\u0105giem, oczywi\u015bcie przez Palestyn\u0119. Szcz\u0119\u015bliwie oby\u0142o si\u0119 bez przyg\u00f3d. Inny polski transport, kt\u00f3ry jecha\u0142 lorami, zosta\u0142 ostrzelany przez \u017byd\u00f3w, staraj\u0105cych si\u0119 wtedy o w\u0142asny kraj i strzelaj\u0105cych do wszystkich, kt\u00f3rzy byli jakim\u015b sposobem po\u0142\u0105czeni z Angli\u0105. Zgin\u0105\u0142 w tym ataku syn znajomych. Jego matka uratowa\u0142a go od sowieckiego g\u0142odu, utrzyma\u0142a przy \u017cyciu a\u017c do ko\u0144ca wojny i tu tak marnie sko\u0144czy\u0142, bo jecha\u0142 brytyjsk\u0105 lor\u0105.<\/p>\n<p>W Egipcie przywieziono nas do obozu ko\u0142o Aleksandrii. Przydzielono nam jako \u201emieszkanie\u201d blaszan\u0105 budk\u0119, kt\u00f3ra poprzednio s\u0142u\u017cy\u0142a za \u0142azienk\u0119. W\u00a0dzie\u0144 by\u0142o tam jak w piecu, a w nocy jak w lod\u00f3wce. Jaki\u015b czas potem za\u0142adowano nas na angielski statek \u201eS. S. Samaria\u201d i pop\u0142yn\u0119li\u015bmy do Anglii. Na statku poszcz\u0119\u015bci\u0142o si\u0119 nam bardzo, bo jako rodzina oficerska otrzymali\u015bmy osobn\u0105 kabin\u0119. Nie by\u0142a ona du\u017ca, to prawda, ale inne rodziny mia\u0142y gorzej, poniewa\u017c spa\u0142y w wielkich kabinach z obcymi sobie lud\u017ami. Towarzystwo by\u0142o mieszane, bo jechali nie sami Polacy, ale i \u017cony \u017co\u0142nierzy angielskich, kt\u00f3re pochodzi\u0142y z wielu kraj\u00f3w. Wszyscy mieli\u015bmy chorob\u0119 morsk\u0105, dzieci p\u0142aka\u0142y.<\/p>\n<p>Poniewa\u017c mama ba\u0142a si\u0119 r\u00f3\u017cnych chor\u00f3b dzieci\u0119cych \u2013 a w transporcie dzieci by\u0142o bardzo du\u017co \u2013 wyk\u0142ada\u0142a walizk\u0119 cerat\u0105, wlewa\u0142a do niej ciep\u0142\u0105 wod\u0119 i tak nas k\u0105pa\u0142a w kabinie, a nie w \u0142azience do u\u017cytku wsp\u00f3lnego, bo tam strasznie wia\u0142o; jechali\u015bmy przecie\u017c na p\u00f3\u0142noc.<\/p>\n<p>Dop\u0142yn\u0119li\u015bmy do Liverpoolu, gdzie trzeba by\u0142o przej\u015b\u0107 przez komor\u0119 celn\u0105. Naszego baga\u017cu specjalnie nie sprawdzano, bo tak naprawd\u0119 to nie by\u0142o czego sprawdza\u0107, a zreszt\u0105 ju\u017c wiedziano, kto mo\u017ce co\u015b przemyca\u0107.<\/p>\n<p>Celnik angielski da\u0142 Eli w prezencie trzy grube kolorowe kredki: czerwon\u0105, granatow\u0105 i bia\u0142\u0105. S\u0142u\u017cy\u0142y do zaznaczania baga\u017cu. Widocznie Ela tych kredek nie u\u017cywa\u0142a, zreszt\u0105 nie by\u0142o na czym rysowa\u0107, bo jaki\u015b czas potem, gdy mieszkali\u015bmy ju\u017c w Londynie, mama da\u0142a je mnie i pozwala\u0142a rysowa\u0107 na naszych \u201emeblach\u201d z\u0142o\u017conych z drewnianych skrzynek po herbacie. Skrzynki te zostawiali sklepikarze na chodnikach przed sklepem. By\u0142y z drewna, a\u00a0kanty mia\u0142y wyko\u0144czone blach\u0105.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Nie wiem dlaczego \u2013 by\u0142am przecie\u017c bardzo ma\u0142a \u2013 ale jako\u015b od razu zorientowa\u0142am si\u0119, \u017ce pieni\u0119dzy w domu zawsze brakuje i nowych kredek tak szybko nie b\u0119dzie. Pewnie powiedzia\u0142a mi o tym matka. W ka\u017cdym razie u\u017cywa\u0142am ich tak starannie, tak lekko, \u017ce 65 lat po tych przygodach jeszcze mam kawa\u0142ek kredki granatowej. Przywioz\u0142am j\u0105 tu do W\u0142och, na \u201eszcz\u0119\u015bcie\u201d, mo\u017cna zatem powiedzie\u0107, \u017ce i celnik przyczyni\u0142 si\u0119 do rozpocz\u0119cia mojej kariery.<\/p>\n<figure id=\"attachment_31914\" aria-describedby=\"caption-attachment-31914\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-003\/\" rel=\"attachment wp-att-31914\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-31914\" title=\"Marta (po lewej) i El\u017cbieta Czok w parku. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-003-540x392.jpg\" alt=\"Marta (po lewej) i El\u017cbieta Czok w parku. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" width=\"540\" height=\"392\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-003-540x392.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-003-900x654.jpg 900w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-003-576x418.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-003.jpg 1276w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-31914\" class=\"wp-caption-text\">Marta (po lewej) i El\u017cbieta Czok w parku. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Z Liverpoolu do obozu ko\u0142o Salisbury pojecha\u0142y\u015bmy same, bo ojcu kazano zameldowa\u0107 si\u0119 w sprawach wojskowych gdzie\u015b indziej. Jak mama bez pomocy poradzi\u0142a sobie z nami \u2013 jedn\u0105 w w\u00f3zeczku, a drug\u0105, dwuip\u00f3\u0142letni\u0105, trzymaj\u0105c\u0105 si\u0119 za sp\u00f3dnic\u0119 \u2013 i z baga\u017cem, nie mam poj\u0119cia. Grunt, \u017ce dojecha\u0142y\u015bmy na odpowiedni\u0105 stacj\u0119. Znajdowali si\u0119 w tym transporcie tak\u017ce inni Polacy, a poniewa\u017c nie byli obarczeni malutkimi dzie\u0107mi, od razu zaj\u0119li ze swoim baga\u017cem wozy, kt\u00f3re po nas przyjecha\u0142y. Dla nas nie by\u0142o ju\u017c miejsca i mamie kazano czeka\u0107 na stacji. Taka to i by\u0142a ta solidarno\u015b\u0107!<\/p>\n<p>Noc. Stacj\u0119 zamkn\u0119li, \u015bwiat\u0142a zgasili. Zacz\u0105\u0142 pada\u0107 \u015bnieg. A my dalej czekamy. Chwa\u0142a Bogu, jaki\u015b lotnik zauwa\u017cy\u0142 mam\u0119 siedz\u0105c\u0105 na chodniku przed stacj\u0105 i zorganizowa\u0142 dla nas transport. Po baga\u017c \u2013 zreszt\u0105 niewielki \u2013 mia\u0142 przyjecha\u0107 inny w\u00f3z, bo w naszym nie by\u0142o miejsca. Pojecha\u0142y\u015bmy do obozu. To by\u0142 luty 1948 roku.<\/p>\n<p>Oczywi\u015bcie i w polskim obozie z polsk\u0105 obs\u0142ug\u0105 (te \u201ePanie nie Panie\u201d by\u0142y wsz\u0119dzie) te\u017c nie by\u0142o dla nas miejsca. Druga godzina nad ranem i mama znowu czeka. Nareszcie przyszed\u0142 jaki\u015b sier\u017cant i spyta\u0142 obs\u0142ugi, dlaczego kobieta z malutkimi dzie\u0107mi siedzi w nocy na \u0142aweczce. \u201ePanie\u201d odpowiedzia\u0142y, \u017ce szpitalik jest przepe\u0142niony, lecz kiedy sier\u017cant, upieraj\u0105c si\u0119, \u017ce jakie\u015b miejsce dla mamy znajdzie, zaprowadzi\u0142 nas do tego budynku, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wszystkie \u0142\u00f3\u017cka opr\u00f3cz jednego \u2013 a by\u0142o ich wiele \u2013 sta\u0142y puste.<\/p>\n<p>Potem przeznaczono nam cz\u0119\u015b\u0107 baraku zwanego Nissen Hut. Baraki te wygl\u0105da\u0142y jak wielkie puszki po konserwach przekrojone na p\u00f3\u0142. Podczas wojny mieszka\u0142o w nich wojsko brytyjskie. Przyjecha\u0142 nawet w\u00f3z, kt\u00f3ry mia\u0142 przywie\u017a\u0107 nasz baga\u017c, tylko \u017ce przyjecha\u0142 pusty: zosta\u0142 okradziony, a\u00a0poniewa\u017c skarb\u00f3w w baga\u017cu nie by\u0142o, z\u0142odzieje porozrzucali nasze rzeczy wzd\u0142u\u017c drogi i co\u015b nieco\u015b z nich mama odnalaz\u0142a.<\/p>\n<p>Po pewnym czasie Anglicy przywie\u017ali do obozu ubrania, bo uchod\u017acy \u2013 po latach sp\u0119dzonych na \u015arodkowym Wschodzie \u2013 nie mieli odpowiedniego ubioru na angielsk\u0105 zim\u0119. \u201ePanie\u201d wyda\u0142y mamie jeden bucik dla Eli! Jeden! Gdyby nie Anglik, kt\u00f3ry przypadkowo sprawdzi\u0142 \u201edary\u201d i kaza\u0142 \u201ePaniom\u201d odda\u0107 drugi bucik, jaka\u015b inna matka dosta\u0142aby te\u017c jeden i by\u0107 mo\u017ce ca\u0142a para tym sposobem zaoszcz\u0119dzona trafi\u0142aby na czarny rynek.<\/p>\n<p>Nie chce si\u0119 wierzy\u0107, jacy si\u0119 okazali niekt\u00f3rzy ludzie z na og\u00f3\u0142 przecie\u017c poczciwego narodu. \u017be to wojna spowodowa\u0142a zmian\u0119 natury ludzkiej, absolutnie nie wierz\u0119. Byli takimi jeszcze w Polsce \u2013 ot, wojna stworzy\u0142a im po prostu wi\u0119ksze okazje do pokazania i wykorzystania swoich \u201etalent\u00f3w\u201d.<\/p>\n<p>Podobnie by\u0142o z jedzeniem. Wydawano nam wy\u0142\u0105cznie suchy groch \u2013 ja mia\u0142am sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy i w\u0105tpi\u0119, czy to by\u0142a dla takiego ma\u0142ego dziecka odpowiednia dieta. Kiedy babcia moja, kt\u00f3ra do\u0142\u0105czy\u0142a do nas w obozie, poskar\u017cy\u0142a si\u0119 na b\u00f3l w\u0105troby, jedna \u201ePani doktorowa\u201d poradzi\u0142a babci je\u015b\u0107 kasz\u0119 mann\u0119. Babcia powiedzia\u0142a jej, \u017ce my kaszy nie mamy, tylko groch. \u201ePani doktorowa\u201d by\u0142a tym bardzo zdziwiona, bo sama mia\u0142a \u201eca\u0142\u0105 szaf\u0119 pe\u0142n\u0105 kaszy manny\u201d \u2013 jej s\u0142owa. Ale dlaczego to zdziwienie? Czy nie wiedzia\u0142a, \u017ce je\u015bli ona wszystko sobie bierze, to dla reszty nic nie zostaje?<\/p>\n<p>Poniewa\u017c w barakach by\u0142o bardzo zimno, w\u0119gla na ogrzanie za\u015b bardzo ma\u0142o i w og\u00f3le nie by\u0142o czym rozpali\u0107 ognia, a ja i siostra od razu w Anglii zachorowa\u0142y\u015bmy \u2013 Ela na zapalenie ucha, ja na zapalenie obojczyk\u00f3w, pewnie po tej nocy pod \u015bniegiem na stacji \u2013 mama rozpala\u0142a w piecu stronami z\u00a0<em>Ziemi obiecanej<\/em> Reymonta. Taki by\u0142 nasz przyjazd do tej naszej nowej ziemi, niby obiecanej, ale na kt\u00f3rej prawie \u017caden z Polak\u00f3w nie chcia\u0142 mieszka\u0107, bo wszyscy woleliby wr\u00f3ci\u0107 do Polski.<\/p>\n<p align=\"center\">*<\/p>\n<p>Jest wielka r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy emigracj\u0105 polityczn\u0105 a zarobkow\u0105. Emigranci zarobkowi mog\u0105 do ojczyzny wr\u00f3ci\u0107 kiedy chc\u0105, a polityczni nie tylko tej wolno\u015bci nie maj\u0105, ale w dodatku cz\u0119sto opuszczaj\u0105 sw\u00f3j kraj w obawie przed torturami czy \u015bmierci\u0105. Nie chodzi tylko o to: emigranci polityczni w\u00a0nowym kraju zachowuj\u0105 si\u0119 na og\u00f3\u0142 lepiej ni\u017c zarobkowi, bo maj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce w\u00a0ka\u017cdej chwili humory tubylc\u00f3w mog\u0105 si\u0119 zmieni\u0107 i \u017ce za byle co mog\u0105 zosta\u0107 wyrzuceni nie wiadomo dok\u0105d. Najlepiej jest dla nich zla\u0107 si\u0119 z t\u0142em \u2013 nie rzuca\u0107 si\u0119 w oczy. Zes\u0142a\u0144cy zaliczaj\u0105 si\u0119 oczywi\u015bcie do emigracji politycznej, chocia\u017c rodzinnego kraju nie opu\u015bcili z w\u0142asnej woli. Przymusowo ich z domu wyrzucono, wywieziono. Tak w\u0142a\u015bnie by\u0142o z moj\u0105 rodzin\u0105.<\/p>\n<p>Jest jeszcze inna, nie mniej wa\u017cna r\u00f3\u017cnica: emigranci zarobkowi cz\u0119sto zapominaj\u0105 swe narodowe korzenie, j\u0119zyk ojczysty, tradycj\u0119, a polityczni \u2013 nigdy. U nas w domu m\u00f3wi\u0142o si\u0119 wy\u0142\u0105cznie po polsku, utrzymywano wszystkie polskie tradycje, kuchnia by\u0142a polska, nawet ubierano nas \u201epo polsku\u201d, a zatem zim\u0105 w te okropne sw\u0119dz\u0105ce rajtuzy we\u0142niane, kt\u00f3rych dzieci angielskie nie zna\u0142y i kt\u00f3re opr\u00f3cz tego, \u017ce by\u0142y niewygodne, mia\u0142y dodatkowy negatywny aspekt: w szkole ci\u0105gle podnoszono nam sp\u00f3dnice, aby zobaczy\u0107, co \u201echowamy\u201d pod spodem!<\/p>\n<p>Je\u015bli chodzi o s\u0142ownik, to r\u00f3\u017cnica jest tak\u017ce wielka. Najnowsza emigracja, oczywi\u015bcie zarobkowa, ma s\u0142ownik z jakich\u015b ciemnych do\u0142\u00f3w: nie us\u0142yszymy zdania, w kt\u00f3rym nie powtarza\u0142yby si\u0119 wielokrotnie pewne s\u0142owa na \u201ek\u201d. Wydaje si\u0119, \u017ce zast\u0119puj\u0105 one przecinki, wykrzykniki, znaki zapytania i co tylko kto chce. My, czyli stara emigracja, a przynajmniej to towarzystwo, w kt\u00f3rym si\u0119 obraca\u0142am, takiego s\u0142ownika nie u\u017cywali\u015bmy w domu (o ile kto\u015b w og\u00f3le taki s\u0142ownik zna\u0142), a co dopiero publicznie. Czuli\u015bmy si\u0119 \u201eambasadorami\u201d Polski i chcieli\u015bmy, aby Polska wygl\u0105da\u0142a jak najlepiej.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Nie m\u00f3wi\u0119, \u017ce nowa emigracja (po co by\u0142o tak walczy\u0107 i gin\u0105\u0107 za kraj, skoro teraz wszyscy chc\u0105 go histerycznie opu\u015bci\u0107?) \u017ale si\u0119 spisuje. Ci \u201enowi\u201d zabrali si\u0119 do pracy tak samo jako my w swoim czasie (oni przewa\u017cnie na budowie, a my \u2013 gdzie los rzuci\u0142) i nareszcie Anglicy, kiedy chc\u0105 odnowi\u0107 dom, mog\u0105 to zrobi\u0107 w przeci\u0105gu tygodnia czy nawet kilku dni (nie za\u015b \u2013 jak by\u0142o przewa\u017cnie z robotnikami angielskimi \u2013 B\u00f3g wie kiedy!). Wi\u0119c to jest ju\u017c na plus.<\/p>\n<figure id=\"attachment_31916\" aria-describedby=\"caption-attachment-31916\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-005\/\" rel=\"attachment wp-att-31916\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-31916\" title=\"Marta Czok z rodzicami. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-005-540x389.jpg\" alt=\"Marta Czok z rodzicami. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" width=\"540\" height=\"389\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-005-540x389.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-005-900x648.jpg 900w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-005-576x415.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-005.jpg 1276w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-31916\" class=\"wp-caption-text\">Marta Czok z rodzicami. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Oczywi\u015bcie kiedy podros\u0142am, w szkole chcia\u0142am si\u0119 jako\u015b Polsk\u0105 pochwali\u0107. Tymczasem nikomu nie imponowa\u0142a polska pani Sk\u0142odowska-Curie, tylko francuska madame Curie. Tak samo z Chopinem. M\u00f3wiono nie tylko, \u017ce to prawie Francuz, ale i \u017ce nokturny podchwyci\u0142 od jakiego\u015b kompozytora irlandzkiego, wi\u0119c nawet i ta zas\u0142uga odpad\u0142a. Moniuszko, jak to Moniuszko \u2013 jego \u201edw\u00f3r\u201d naprawd\u0119 \u201estraszny\u201d, wi\u0119c kto zosta\u0142? Gdzie by\u0142y nasze wynalazki, nasi poeci, malarze? Pustka! Anglicy mieli, zrobili, wymy\u015blili wszystko. A my? Prawda, \u017ce gdyby Shakespeare by\u0142 Polakiem, to by\u0142by dzi\u015b na \u015bwiecie nieznany. I nie ze wzgl\u0119du na rasizm czy co\u015b podobnego, ale po prostu dlatego, \u017ce mniej ludzi zna j\u0119zyk polski ni\u017c angielski.<\/p>\n<p>Nareszcie przyjecha\u0142 zesp\u00f3\u0142 \u201eMazowsze\u201d. Sukces by\u0142 gwarantowany, bo ca\u0142a emigracja pogoni\u0142a do teatru, ale i Anglikom bardzo si\u0119 wyst\u0119p podoba\u0142. Potem przyjecha\u0142 \u201e\u015al\u0105sk\u201d i odni\u00f3s\u0142 podobny sukces. Z czasem poznano i Wajd\u0119, chocia\u017c filmy zagraniczne ogl\u0105da\u0142a na og\u00f3\u0142 angielska elita, nie ca\u0142y nar\u00f3d. Raz sprowadzono do Royal Academy w Londynie wystaw\u0119 dzie\u0142 polskich plastyk\u00f3w. Znalaz\u0142y si\u0119 tam mi\u0119dzy innymi prace Wyspia\u0144skiego (m\u00f3wiono u nas w domu, \u017ce to krewny mojej babci, Marii \u017burakowskiej z domu Jastrz\u0119bskiej, lecz czy to prawda, nie mam poj\u0119cia), a potem d\u0142ugo, d\u0142ugo nic.<\/p>\n<p>Lata potem s\u0142ucha\u0142am radia \u2013 nadawali jak\u0105\u015b wspania\u0142\u0105 muzyk\u0119. Dlaczego Polacy czego\u015b tak wspania\u0142ego nie komponuj\u0105? \u2013 pomy\u015bla\u0142am. A okaza\u0142o si\u0119, \u017ce kompozytorem jest G\u00f3recki! Ha! Ha! Nareszcie! Alleluja! No i Szymanowskiego te\u017c poznano \u2013 w\u0142a\u015bciwie jego <em>Stabat Mater<\/em>, te\u017c pi\u0119kny. To znaczy, \u017ce nie tylko mamy geniuszy, ale mieli\u015bmy ich zawsze. Mo\u017ce polski marketing troch\u0119 kula\u0142? Wszyscy inni przechwalali si\u0119 swoimi sukcesami, nawet kiedy chodzi\u0142o o bombardowanie bezbronnych \u2013 oczywi\u015bcie w dobrych, prawie \u201e\u015bwi\u0119tych\u201d celach (?) i \u201echirurgicznie\u201d!<\/p>\n<p>W og\u00f3le mam jakiego\u015b bzika, gdy chodzi o Polsk\u0119 i Polak\u00f3w. Lata temu w\u00a0przerwie mi\u0119dzy nauk\u0105 w akademiach (by\u0142am w trzech: Sir John Cass School of Art na rok przygotowawczy, potem Bath Academy i w ko\u0144cu St.\u00a0Martin\u2019s School of Art) dosta\u0142am prac\u0119 jako sekretarka w malutkim domu wydawniczym, kt\u00f3ry publikowa\u0142 mi\u0119dzynarodowe pismo o sprawach finansowych. Robi\u0142am tam wszystko: od buchalterii, przez sprawdzanie artyku\u0142\u00f3w i latanie do drukarzy, po statystyki wysy\u0142ane do klient\u00f3w \u2013 w og\u00f3le wszystko. Przyby\u0142 do nas nowy korespondent, jaki\u015b ekspert finansowy. Olbrzymi, rudy, gruby Australijczyk. Po pewnym czasie, dowiedziawszy si\u0119, \u017ce jestem polskiego pochodzenia, oznajmi\u0142, \u017ce Polacy byli podczas wojny gorsi od Niemc\u00f3w i wszyscy z Niemcami kolaborowali. Tak mnie zatka\u0142o, \u017ce zg\u0142upia\u0142am \u2013 ale nie na d\u0142ugo. Kto szuka, znajduje: zbada\u0142am bardzo poma\u0142u, bardzo starannie wszystkie wydatki mojej firmy i oczywi\u015bcie odkry\u0142am, \u017ce geniusz finansowy wydawa\u0142 pieni\u0105dze na lewo i na prawo, i to na w\u0142asne, prywatne cele. Zadzwoni\u0142am do mego dyrektora, kt\u00f3ry \u2013 jak si\u0119 okaza\u0142o \u2013 ju\u017c co\u015b podobnego podejrzewa\u0142 i wi\u0119cej cudownego Australijczyka nie widzia\u0142am. Czy jestem m\u015bciwa? S\u0105dz\u0119, \u017ce na og\u00f3\u0142 nie, ale w moim towarzystwie Polski lepiej nie krytykowa\u0107.<\/p>\n<p>Wr\u00f3\u0107my jednak do moich angielskich pocz\u0105tk\u00f3w.<\/p>\n<p>Aby\u015bmy nie zapomnia\u0142y o swej polskiej to\u017csamo\u015bci, matka siostrze mojej, starszej o dwa lata ode mnie Eli, przypina\u0142a ma\u0142ego or\u0142a bia\u0142ego do munduru szkolnego. Robi\u0142a to tak d\u0142ugo, a\u017c zakonnice (chodzi\u0142y\u015bmy oczywi\u015bcie do szko\u0142y klasztornej) zabroni\u0142y noszenia jakiejkolwiek bi\u017cuterii \u2013 patriotycznej czy nie \u2013 ze wzgl\u0119du na bezpiecze\u0144stwo. Co sobot\u0119 babcia sadza\u0142a mnie u\u00a0siebie na kolanach i nastawia\u0142a nasze nowe, szaro-niebieskie radio: du\u017co szumu, ale gdzie\u015b tam z daleka nadchodzi\u0142 hejna\u0142 mariacki \u2013 to Polska!<\/p>\n<p>Wtedy to by\u0142a dla nas norma, ale teraz \u017cal mi rodziny, tym bardziej \u017ce na w\u0142asnej sk\u00f3rze pozna\u0142am t\u0119sknot\u0119 za Angli\u0105, kiedy przeprowadzi\u0142am si\u0119 do Rzymu. Z tym \u017ce do Anglii mog\u0142am wr\u00f3ci\u0107, kiedy chcia\u0142am, byle tylko by\u0142y pieni\u0105dze na bilet, a oni do Polski nie. T\u0119sknota to bardzo smutna rzecz.<\/p>\n<p>Tak ta polsko\u015b\u0107 nas otacza\u0142a, \u017ce kiedy ojciec m\u00f3j musia\u0142 przyj\u0105\u0107 obywatelstwo brytyjskie, aby otrzyma\u0107 lepsz\u0105 prac\u0119, i urz\u0119dnik z Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych z wielkim zadowoleniem oznajmi\u0142 mnie i Eli, \u017ce i my te\u017c jeste\u015bmy teraz Brytyjkami, ja tego \u201ezaszczytu\u201d odm\u00f3wi\u0142am. Mia\u0142am wtedy 9 lat. Pami\u0119tam, \u017ce urz\u0119dnik bardzo si\u0119 oburzy\u0142, kaza\u0142 mi by\u0107 pos\u0142uszn\u0105 i\u00a0robi\u0107 to, co starsi, m\u0105drzejsi ode mnie, ka\u017c\u0105. Takim sposobem sta\u0142am si\u0119 Brytyjk\u0105, to znaczy Angielk\u0105.<\/p>\n<p>Nie mog\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce w naszym domu w Londynie nie by\u0142o rado\u015bnie, jednak przez tkanin\u0119 normalnego \u017cycia zawsze przewija\u0142a si\u0119 jaka\u015b cienka nitka smutku i poczucia straty. Ci\u0105gle m\u00f3wiono o wojnie, o tych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li, i jak straszna by\u0142a ich \u015bmier\u0107, o tych, o kt\u00f3rych nie by\u0142o w og\u00f3le \u017cadnej wie\u015bci, o Polsce, o \u0142agrach sowieckich, o trudach na \u015arodkowym Wschodzie, sk\u0105d przybyli\u015bmy tak niedawno. Ludzie o ograniczonej \u201em\u0105dro\u015bci\u201d powiedzieliby, \u017ce o takich sprawach nie powinno si\u0119 rozmawia\u0107 przy ma\u0142ych wra\u017cliwych dzieciach, ale kiedy sze\u015b\u0107 os\u00f3b mieszka w dw\u00f3ch ciasnych pokojach, nie ma gdzie si\u0119 odseparowa\u0107, aby pogada\u0107, a siedzie\u0107 w ciszy i nie m\u00f3wi\u0107 o tym, co tak ci\u0119\u017cko na sercu le\u017cy, te\u017c nie mo\u017cna, bo to by doprowadzi\u0142o do kompletnego wariactwa. Tak te\u017c Ela i ja wiedzia\u0142y\u015bmy jak na nasz wiek za du\u017co.<\/p>\n<p>Pewnego razu powiedzia\u0142am matce, \u017ce wi\u0119cej z babci\u0105 nie chc\u0119 rozmawia\u0107 ani nawet jej widzie\u0107, bo ju\u017c tego smutku nie mog\u0119 wytrzyma\u0107. Mia\u0142am wtedy 8 czy 9 lat. Szcz\u0119\u015bliwie wszyscy wybaczyli mi moj\u0105 g\u0142upot\u0119, a potem oczywi\u015bcie podros\u0142am i te wspomnienia uci\u0105\u017cliwe sta\u0142y si\u0119 dla mnie podpor\u0105 w mojej pracy \u2013 tak\u0105 sam\u0105 zreszt\u0105 podpor\u0105 by\u0142a dla mnie babcia, kt\u00f3ra od samego pocz\u0105tku wierzy\u0142a, \u017ce mam jaki\u015b talent malarski.<\/p>\n<p>Dopiero teraz zaczyna si\u0119 studiowa\u0107 dramatyczny wp\u0142yw uchod\u017astwa na ludzi, m\u00f3wi si\u0119 o ich nerwach poszarpanych, o ci\u0105g\u0142ym napi\u0119ciu, wzmo\u017conej wra\u017cliwo\u015bci, ale wtedy gdy by\u0142am dzieckiem, tolerancji czy te\u017c wyrozumienia \u2013 ani mody na to \u2013 w og\u00f3le nie by\u0142o. Byli\u015bmy zdani na w\u0142asny los, tym bardziej w takim kraju jak Anglia, w kt\u00f3rym nar\u00f3d co prawda przeszed\u0142 wojn\u0119, bombardowania, cierpia\u0142 z powodu brak\u00f3w, niewygody i strachu, lecz wojny na w\u0142asnym terenie, z wrogiem we w\u0142asnym domu, nie zazna\u0142 (cho\u0107 ludno\u015b\u0107 angielska by\u0142a pewna, \u017ce nikomu innemu nie zdarzy\u0142o si\u0119 cierpie\u0107 tak okropnie jak im).<\/p>\n<p>Tak jak wszyscy zwyci\u0119zcy, Anglicy dla w\u0142asnej wygody podporz\u0105dkowali sobie histori\u0119 \u2013 do dzi\u015b chwal\u0105 si\u0119, \u017ce oni jako jedyni stawili op\u00f3r Hitlerowi, \u017ce walczyli \u201esami\u201d, kiedy reszta Europy \u2013 z mniejsz\u0105 czy wi\u0119ksz\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105, lecz w ka\u017cdym razie bardzo szybko \u2013 si\u0119 podda\u0142a. To jest naturalnie mit. Francuzi, jak to Francuzi, ale Polacy walczyli od pierwszego do ostatniego dnia wojny na wszystkich frontach europejskich, na Wschodzie zaliczani do si\u0142 sowieckich, a na Zachodzie rami\u0119 w rami\u0119 z Brytyjczykami, i to jako jedyny nar\u00f3d zalany przez a\u017c dw\u00f3ch wielkich wrog\u00f3w w tym samym czasie. Ale co to Polska? Jaki\u015b malutki, niewa\u017cny kraik gdzie\u015b tam, na Wschodzie. Opr\u00f3cz Polak\u00f3w by\u0142y oczywi\u015bcie tak\u017ce wojska z brytyjskich kolonii, kt\u00f3re tak\u017ce walczy\u0142y obok Brytyjczyk\u00f3w.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Po zako\u0144czeniu wojny Zach\u00f3d pragn\u0105\u0142 powr\u00f3ci\u0107 do normalno\u015bci. Ci, kt\u00f3rzy najmniej mieli do zapomnienia czy przebaczenia, teraz najbardziej bohatersko kazali reszcie, tej prawdziwie pokopanej, zapomina\u0107, przebacza\u0107 i\u00a0\u201ei\u015b\u0107 do przodu\u201d. Polska, kt\u00f3ra przez kr\u00f3tk\u0105 chwil\u0119, na samym pocz\u0105tku wojny, by\u0142a postrzegana jako kraj wybitnie dzielny, \u0142atwo wysz\u0142a z mody i sta\u0142a si\u0119 kolcem w boku, specjalnie w boku pana Churchilla, kt\u00f3ry chcia\u0142, aby polskie w\u0142adze na obczy\u017anie zabra\u0142y swych rodak\u00f3w z powrotem do kraju. Tylko do kt\u00f3rego, do jakiego? Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi pochodzi\u0142a przecie\u017c z Kres\u00f3w, a Kres\u00f3w ju\u017c nie by\u0142o. Ale co to szkodzi? Co to szkodzi, \u017ce w wielu wypadkach Polacy, kt\u00f3rzy nie mogli wytrzyma\u0107 \u017cycia na Zachodzie i wracali do domu, znikali bez wie\u015bci? Co to szkodzi, \u017ce Polacy, kt\u00f3rym jak mojemu ojcu uda\u0142o si\u0119 wyj\u015b\u0107 jakim\u015b cudem z Kozielska Numer Jeden (by\u0142 tak\u017ce Kozielsk Numer Dwa, sk\u0105d nie zabrano nikogo do Katynia) i innych oboz\u00f3w jenieckich i kt\u00f3rzy znali to\u017csamo\u015b\u0107 katy\u0144skich kat\u00f3w, byli podw\u00f3jnie nara\u017ceni?<\/p>\n<figure id=\"attachment_31917\" aria-describedby=\"caption-attachment-31917\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-006\/\" rel=\"attachment wp-att-31917\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-31917\" title=\"Marta Czok z matk\u0105. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-006-540x403.jpg\" alt=\"Marta Czok z matk\u0105. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" width=\"540\" height=\"403\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-006-540x403.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-006-900x672.jpg 900w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-006-576x430.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-006.jpg 1276w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-31917\" class=\"wp-caption-text\">Marta Czok z matk\u0105. Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)<\/figcaption><\/figure>\n<p>O ile wiem, dopiero premier Attlee stwierdzi\u0142, \u017ce nie wypada kaza\u0107 Polakom wyje\u017cd\u017ca\u0107 z Anglii, chocia\u017c w\u0105tpi\u0119, czy nie chodzi\u0142a Polakom po g\u0142owie my\u015bl o Kozakach do\u0144skich, kt\u00f3rych Anglicy i Amerykanie podst\u0119pem wydali Sowietom. Nie, \u017ceby Kozacy byli jakimi\u015b anio\u0142ami \u2013 walczyli przecie\u017c po stronie Niemc\u00f3w i nie wyr\u00f3\u017cniali si\u0119 ani dobroci\u0105, ani w og\u00f3le bardziej ludzkim post\u0119powaniem \u2013 jednak s\u0105 sposoby i sposoby. Pomimo jakiego\u015b naszego optymizmu mieli\u015bmy \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce jeste\u015bmy go\u015b\u0107mi w obcym kraju, kt\u00f3ry nie przejmowa\u0142 si\u0119 zanadto niewygodnymi skrupu\u0142ami.<\/p>\n<p>Jednak na og\u00f3\u0142 ludno\u015b\u0107 angielska przyj\u0119\u0142a nas dobrze. Oczywi\u015bcie zdarza\u0142y si\u0119 wypadki, \u017ce do Polak\u00f3w niekt\u00f3rzy wrzeszczeli, aby wr\u00f3cili do w\u0142asnego kraju, a niekiedy obrzucano drzwi polskich dom\u00f3w stolcem \u2013 do\u015bwiadczy\u0142 tego na przyk\u0142ad m\u00f3j wujek w okolicach Derby. Jednak z tego, co widzia\u0142am, u Polak\u00f3w nie by\u0142o tradycji przypominania w\u0142asnym dzieciom o wszystkich tysi\u0105cletnich prze\u015bladowaniach, aby utrzyma\u0107 ci\u0105g\u0142y strach i podejrzenie, jak to si\u0119 zdarza w niekt\u00f3rych innych narodach. Mogli\u015bmy zatem zrozumie\u0107, \u017ce nie wszyscy b\u0119d\u0105 nas w Anglii chcieli. Dlatego rodzice pragn\u0119li, aby\u015bmy my, dzieci, zawsze zachowywali si\u0119 dobrze. W og\u00f3le wszyscy Polacy zachowywali si\u0119 bardzo elegancko, a z przybyciem nowych emigrant\u00f3w z W\u0142och, Cypru czy Jamajki zlali\u015bmy si\u0119 kompletnie z t\u0142em. Musz\u0119 tak\u017ce podkre\u015bli\u0107, \u017ce chocia\u017c z moich s\u0142\u00f3w mo\u017ce to nie wynika\u0107, Anglik\u00f3w oraz Angli\u0119 bardzo lubi\u0119 i jestem wdzi\u0119czna za to, co w tym kraju otrzyma\u0142am.<\/p>\n<p>W szkole nie by\u0142o \u0142atwo. Szybko nauczy\u0142y\u015bmy si\u0119 czyta\u0107 i pisa\u0107 po polsku (w domu, a nie w polskiej szkole sobotniej w ko\u015bciele polskim na Devonia Road, kt\u00f3rej nie cierpia\u0142am), jednak kiedy posz\u0142y\u015bmy do szko\u0142y prawdziwej, nie zna\u0142y\u015bmy ani jednego s\u0142owa po angielsku. Rodzice obawiali si\u0119, \u017ce je\u015bli to oni zaczn\u0105 nas uczy\u0107 angielskiego, do ko\u0144ca \u017cycia zostanie nam akcent, w czym jest pewna prawda, bo dzieciom Pakista\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy w domu m\u00f3wi\u0105 po angielsku z akcentem pakista\u0144skim, akcent zostaje.<\/p>\n<p>Z El\u0105 by\u0142o mniej k\u0142opot\u00f3w, bo nie tylko bardzo szybko nauczy\u0142a si\u0119 nowego j\u0119zyka, ale i okaza\u0142a si\u0119 og\u00f3lnie wybitnie zdolna. W dodatku by\u0142a dla zakonnic \u201enowo\u015bci\u0105\u201d. Po dw\u00f3ch latach, kiedy sko\u0144czy\u0142am lat 5, te\u017c posz\u0142am do szko\u0142y, jednak \u201enowo\u015bci\u0105\u201d nie tylko, \u017ce nie by\u0142am, ale i zakonnice nie mog\u0142y zrozumie\u0107, dlaczego po pi\u0119cioletnim pobycie w Anglii nie zna\u0142am jeszcze angielskiego. Cierpliwo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 okazywa\u0142y Eli, w moim wypadku wyparowa\u0142a. Prawda, \u017ce przed p\u00f3j\u015bciem do szko\u0142y prosi\u0142am siostr\u0119, aby mnie co nieco z angielskiego nauczy\u0142a, lecz ona si\u0119 upar\u0142a, \u017ce skoro sama mia\u0142a pocz\u0105tkowo trudno\u015bci j\u0119zykowe, nie widzi powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych ja ich mam nie mie\u0107! Dosy\u0107 doros\u0142y argument na siedmiolatk\u0119, ale \u2013 jak ju\u017c wspomnia\u0142am \u2013 Ela by\u0142a bardzo zdolna.<\/p>\n<p>Te j\u0119zykowe pocz\u0105tki mia\u0142y swoje trwa\u0142e konsekwencje: trzy lata temu, po \u015bmierci mego ojca, ciotki i siostry, przyjecha\u0142a do nas do Castel Gandolfo moja matka z Londynu. Przenios\u0142a si\u0119 tu na sta\u0142e i oczywi\u015bcie by\u0142o mn\u00f3stwo spraw do za\u0142atwienia. Sp\u0119dza\u0142am dzie\u0144 po dniu przy telefonie, dzwoni\u0105c do r\u00f3\u017cnych angielskich departament\u00f3w, i za ka\u017cdym razem trz\u0119s\u0142y mi si\u0119 r\u0119ce, a nawet \u2013 wstyd si\u0119 przyzna\u0107 \u2013 chcia\u0142o mi si\u0119 p\u0142aka\u0107. Po ponad roku tej nieko\u0144cz\u0105cej si\u0119 odysei administracyjnej raptem zrozumia\u0142am, \u017ce za ka\u017cdym razem, gdy musz\u0119 rozmawia\u0107 z jakim\u015b \u201eoficjalnym\u201d Anglikiem, tj. z kim\u015b maj\u0105cym jak\u0105\u015b \u201ew\u0142adz\u0119\u201d, ogarnia mnie trwoga, \u017ce znowu nie b\u0119d\u0119 zrozumiana! Wpadam w panik\u0119. Staje mi przed oczami moja dawna nauczycielka, zakonnica wielka jak d\u0105b, kt\u00f3ra schyla si\u0119 nade mn\u0105 i wrzeszczy \u201edon\u2019t be so stupid\u201d, co znaczy \u201enie b\u0105d\u017a taka g\u0142upia\u201d. Robi\u0142a tak zawsze, kiedy czego\u015b \u2013 jako pi\u0119ciolatka \u2013 nie rozumia\u0142am czy o co\u015b spyta\u0142am. A dzisiaj m\u00f3wi\u0119 przecie\u017c po angielsku lepiej ni\u017c 90% Anglik\u00f3w (co nie jest bardzo trudne, skoro wi\u0119kszo\u015b\u0107 Anglik\u00f3w nie zna za dobrze ani angielskiej gramatyki, ani za wiele s\u0142\u00f3w, zreszt\u0105 tak samo jak by\u0142y ameryka\u0144ski prezydent Bush \u2013 ten m\u0142odszy, kt\u00f3rego Saddam Hussein nazywa\u0142 \u201eJunior Bush\u201d). W ka\u017cdym razie ta nowa wiedza o powodzie mojej ci\u0105g\u0142ej paniki, chocia\u017c jej nie wyeliminowa\u0142a, przynajmniej przynios\u0142a mi ulg\u0119, u\u015bwiadamiaj\u0105c, \u017ce ju\u017c tak\u0105 kompletn\u0105 wariatk\u0105, jak my\u015bla\u0142am, nie jestem.<\/p>\n<p>60 lat temu mia\u0142am oczywi\u015bcie polski akcent i nie potrafi\u0142am poprawnie wypowiedzie\u0107 podstawowego dla Anglik\u00f3w s\u0142owa \u201ethe\u201d. Za ten wielki \u201egrzech\u201d dostawa\u0142am klapsa po nogach. Prawda, \u017ce do\u015b\u0107 szybko nauczy\u0142am si\u0119 wszystko wymawia\u0107 \u201eperfekt\u201d, ale w klasie by\u0142am ju\u017c stosunkowo odizolowana. Kole\u017canki, kt\u00f3re pocz\u0105tkowo okazywa\u0142y mi jak\u0105\u015b cierpliwo\u015b\u0107, po pewnym czasie j\u0105 wyczerpa\u0142y \u2013 te\u017c mia\u0142y przecie\u017c tylko po pi\u0119\u0107 lat, a\u00a0w\u00a0dodatku by\u0142am wtedy niesamowicie p\u0142aczliwa, bo ci\u0105gle ba\u0142am si\u0119, \u017ce i\u00a0moja matka zginie bez wie\u015bci, tak jak tylu Polak\u00f3w, o kt\u00f3rych wci\u0105\u017c m\u00f3wi\u0142o si\u0119 w domu. Z czasem kole\u017canki wymy\u015bli\u0142y dla mnie przezwisko \u201ecry baby\u201d, czyli \u201ebeksa\u201d. Schowa\u0142am si\u0119 wi\u0119c w moim prywatnym, solidnym \u015bwiecie o\u0142\u00f3wk\u00f3w, kolor\u00f3w i papieru \u2013 tu przynajmniej g\u00f3rowa\u0142am nad wszystkimi i\u00a0mia\u0142am spok\u00f3j. W ten spos\u00f3b \u2013 cho\u0107 o takich detalach jeszcze nie wiedzia\u0142am \u2013 zacz\u0119\u0142a si\u0119 moja malarska kariera.<\/p>\n<p>Przyznam, \u017ce mi si\u0119 uda\u0142o. W\u0105tpi\u0119, \u017cebym tylko ja mia\u0142a trudno\u015bci w\u00a0szkole. Polskie dzieci trafiaj\u0105ce do angielskich szk\u00f3\u0142 rz\u0105dowych by\u0142y cz\u0119sto bite, popychane przez koleg\u00f3w, kt\u00f3rzy obcokrajowc\u00f3w nie chcieli i nie lubili. Dlatego te\u017c rodzice pos\u0142ali nas do szko\u0142y prywatnej. My\u015bleli, \u017ce chocia\u017c \u0142atwo nam tam nie b\u0119dzie, to przynajmniej b\u0119dzie troch\u0119 \u0142atwiej. No i prawdopodobnie by\u0142o.<\/p>\n<p>Prawda te\u017c, \u017ce pomimo pocz\u0105tkowych trudno\u015bci mali polscy emigranci wyszli na swoje. Prawie wszyscy poko\u0144czyli uniwersytety i porobili jakie\u015b kariery. Moje zamiary \u201eartystyczne\u201d troch\u0119 rodzic\u00f3w martwi\u0142y, poniewa\u017c wed\u0142ug tradycji malarze ko\u0144cz\u0105, g\u0142oduj\u0105c na zimnym poddaszu, ale to te\u017c mit. Oczywi\u015bcie ryzyko jest i trzeba wiedzie\u0107, co si\u0119 robi. Na wszelki wypadek sko\u0144czy\u0142am kurs sekretarski, co przyda\u0142o si\u0119, kiedy posz\u0142am na studia do akademii. Podczas d\u0142ugich wakacji, kt\u00f3re szcz\u0119\u015bliwie pokrywa\u0142y si\u0119 z sezonem urlopowym we wszystkich londy\u0144skich biurach, dostawa\u0142am dobrze p\u0142atn\u0105 prac\u0119 jako zast\u0119puj\u0105ca sekretarka, a czasami nawet jako t\u0142umaczka, co by\u0142o jeszcze lepsze pod wzgl\u0119dem finansowym. Po uko\u0144czeniu studi\u00f3w podj\u0119\u0142am prac\u0119 jako designerka mody w Rzymie \u2013 to te\u017c \u015bwietnie si\u0119 uda\u0142o, szczeg\u00f3lnie gdy rozesz\u0142y si\u0119 wie\u015bci, \u017ce moje sukienki nosi po\u0142owa w\u0142oskiej ludno\u015bci. Kiedy jednak urodzi\u0142o si\u0119 moje pierwsze dziecko, zdecydowa\u0142am, \u017ce \u015bwiat mody jest \u2013 przynajmniej jak na m\u00f3j gust \u2013 zbyt banalny. Wr\u00f3ci\u0142am do malarstwa, ale nie bez trudno\u015bci.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Po pierwsze, mia\u0142am w Londynie \u201ekontakty\u201d zwi\u0105zane z moj\u0105 akademi\u0105 (St. Martin\u2019s School of Art) i ju\u017c wcze\u015bniej malowa\u0142am miniaturowe portrety wielu os\u00f3b z rz\u0105du Harolda Wilsona, premiera Wielkiej Brytanii. Bra\u0142am te\u017c udzia\u0142 w wystawach, m.in. w Royal Academy Summer Exhibition. Nawet wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce jestem na dobrej drodze do wielkiego sukcesu, ale gdzie tam! Kiedy we W\u0142oszech po kilkuletniej pracy \u201ew modzie\u201d wr\u00f3ci\u0142am do malarstwa, musia\u0142am zaczyna\u0107 od pocz\u0105tku i kompletnie bez kontakt\u00f3w, a\u00a0to okaza\u0142o si\u0119 nie\u0142atwe. Nikt nie chcia\u0142 moich obraz\u00f3w.<\/p>\n<figure id=\"attachment_31918\" aria-describedby=\"caption-attachment-31918\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-007\/\" rel=\"attachment wp-att-31918\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-31918\" title=\"Marta Czok, \u201eCitizen Juice\u201d (\u201eSok obywatela\u201d), technika mieszana (akryl, w\u0119giel, o\u0142\u00f3wek), 140 x 110 cm (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-007-540x688.jpg\" alt=\"Marta Czok, \u201eCitizen Juice\u201d (\u201eSok obywatela\u201d), technika mieszana (akryl, w\u0119giel, o\u0142\u00f3wek), 140 x 110 cm (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\" width=\"540\" height=\"688\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-007-540x688.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-007-706x900.jpg 706w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-007-576x734.jpg 576w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-007.jpg 768w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-31918\" class=\"wp-caption-text\">Marta Czok, \u201eCitizen Juice\u201d (\u201eSok obywatela\u201d), technika mieszana (akryl, w\u0119giel, o\u0142\u00f3wek), 140 x 110 cm (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Po drugie, szcz\u0119\u015bliwym zrz\u0105dzeniem losu m\u0105\u017c pozna\u0142 w pracy koleg\u0119, kt\u00f3rego narzeczona mia\u0142a r\u00f3\u017cne znajomo\u015bci (konieczno\u015b\u0107 w tamtych latach we W\u0142oszech). W\u015br\u00f3d jej znajomych by\u0142 kto\u015b, kto zna\u0142 kogo\u015b, kto sprzedawa\u0142 obrazy i \u201elubi\u0142 Polak\u00f3w, bo mia\u0142 kochank\u0119 Polk\u0119\u201d! Ten \u201ekto\u015b\u201d zam\u00f3wi\u0142 u mnie szereg malutkich pejza\u017cy i martwych natur \u2013 nie dlatego, \u017ce dobrze malowa\u0142am, ale tylko z tego powodu, \u017ce by\u0142am Polk\u0105! Za ka\u017cdy obrazek \u2013 10\u00a0cm x 18 cm \u2013 p\u0142aci\u0142 (oczywi\u015bcie) grosze, tak \u017ce ledwie wystarcza\u0142o na bilet autobusowy, kt\u00f3ry musia\u0142am kupi\u0107, aby dostarczy\u0107 obrazki do mego nowego \u201echlebodawcy\u201d. Pewnego dnia \u201echlebodawcy\u201d nie by\u0142o, by\u0142a natomiast jego polska kochanka (pewnie czterdziestopi\u0119cioletnia, z czarnymi, d\u0142ugimi, mocno natapirowanymi w\u0142osami, w ciemnych okularach, kr\u00f3ciutkim, \u015bnie\u017cnobia\u0142ym futerku, niesamowicie kr\u00f3tkiej sp\u00f3dnicy, bia\u0142ych, wysokich butach, czarnych po\u0144czochach, z ustami grubo wymalowanymi karminow\u0105 szmink\u0105 i naturalnie w towarzystwie bia\u0142ego pudelka). Po kr\u00f3tkiej rozmowie oznajmi\u0142a, \u017ce wcale Polk\u0105 nie jestem, tylko Arabk\u0105, i z tej przyczyny prawdopodobnie dalej w tym miejscu pracowa\u0107 nie b\u0119d\u0119 mog\u0142a! Potem ukaza\u0142 si\u0119 \u201echlebodawca\u201d, kt\u00f3ry stwierdzi\u0142, \u017ce prac\u0119 otrzyma\u0142am pod fa\u0142szywym pretekstem, ale z dobroci swego serca pozwoli mi dalej dla niego malowa\u0107! Takie by\u0142y moje pocz\u0105tki w rzymskim \u015bwiecie artystycznym.<\/p>\n<p>Dosta\u0142am tak\u017ce \u201elekcj\u0119\u201d, jak malowa\u0107 poprawnie, czyli \u201eartystycznie\u201d. To prawda, \u017ce moja paleta kolor\u00f3w zawsze by\u0142a ograniczona, jednak jest to kwestia gustu, natomiast zdaniem mojego \u201echlebodawcy\u201d by\u0142 to dow\u00f3d ograniczonych talent\u00f3w. A wi\u0119c powiedziano mi, \u017ce w przypadku martwych natur tam, gdzie namaluj\u0119 na przyk\u0142ad jab\u0142ko zielone, winogrona musz\u0105 by\u0107 czerwone, je\u015bli za\u015b jab\u0142ko b\u0119dzie czerwone, winogrona mog\u0105 by\u0107 zielone; ale \u017ceby malowa\u0107 jab\u0142ko zielone i winogrona zielone \u201erazem, na tej samej kanwie\u201d \u2013 nigdy, bo kto co\u015b podobnego kiedykolwiek widzia\u0142? Taki to by\u0142 poziom.<\/p>\n<p>Ale, ale, ale! Cho\u0107 okres ten by\u0142 do\u015b\u0107 przykry, zawsze jednak powtarza\u0142am sobie w duszy, \u017ce chleb nawet gorzki jest po\u017cyteczny i \u017ce wi\u0119cej mnie to nauczy ni\u017c te wszystkie herbatki z \u017con\u0105 angielskiego premiera czy innymi cz\u0142onkami w\u0142adz angielskich, kt\u00f3re w\u0142a\u015bciwie nic mi nie da\u0142y \u2013 ot, tylko to, \u017ce po raz pierwszy zobaczy\u0142am, jak mieszkaj\u0105 \u201ewielcy i dobrzy\u201d: bardzo wygodnie. Nauczy\u0142am si\u0119 u mego \u201echlebodawcy\u201d wi\u0119cej o prawdziwym malarstwie (nie w kwestii kolor\u00f3w oczywi\u015bcie) ni\u017c przez lata w akademii sztuk pi\u0119knych. Ameryka\u0144ski malarz Chuck Close powiedzia\u0142 kiedy\u015b: amatorzy czekaj\u0105 na natchnienie, a prawdziwi malarze po prostu id\u0105 do pracy \u2013 w\u0142a\u015bnie tego si\u0119 nauczy\u0142am. Chocia\u017c troch\u0119 natchnienia nie zawadza, inter nos.<\/p>\n<p>Uwa\u017cam, \u017ce abstrakcyjne \u201epejza\u017ce duma\u0144\u201d w takich czasach jak nasze s\u0105 z jednej strony raczej bezp\u0142odne, z drugiej za\u015b \u2013 kto tego nie potrafi zrobi\u0107? M\u00f3wi si\u0119, \u017ce malarstwo, takie zrozumia\u0142e, jest prze\u017cytkiem, ale wed\u0142ug mnie te wszystkie chlapania i mazania powtarzaj\u0105 si\u0119 ju\u017c prawie od stu lat, wi\u0119c gdzie tu awangarda? Ka\u017cdy potrafi namalowa\u0107 kropki albo w\u0142\u0105czy\u0107 \u017car\u00f3wk\u0119 na \u015brodku galerii \u2013 no i co z tego? A jednak prawd\u0105 jest, \u017ce arty\u015bci, kt\u00f3rzy nale\u017celi do tamtejszej awangardy, otworzyli nam drzwi do r\u00f3\u017cnych nowych mo\u017cliwo\u015bci, \u017ce bez nich dalej mordowaliby\u015bmy si\u0119, aby ka\u017cdy listek na obrazie wygl\u0105da\u0142 jak listek, ka\u017cda kropla jak kropla, co by\u0142o tak bliskie filozofii i ambicji dawnych akademii. Wi\u0119c wielk\u0105 korzy\u015b\u0107 z by\u0142ej awangardy mamy.<\/p>\n<p>Oczywi\u015bcie wielkie przedsi\u0119biorstwa kupuj\u0105 obrazy tak, aby da\u0107 do zrozumienia, \u017ce chodzi im nie tylko o zarobek, ale \u017ce maj\u0105 te\u017c dusz\u0119, bo zajmuj\u0105 si\u0119 \u201ekultur\u0105\u201d. Wybieraj\u0105 na og\u00f3\u0142 co\u015b du\u017cego (wygl\u0105da dro\u017cej, wi\u0119c wydaje si\u0119, \u017ce ich \u201ekultura\u201d jest wi\u0119ksza, tak jak i ich wydatki na \u201ekultur\u0119\u201d) i nieodczytywalnego. M\u00f3wi\u0105c bardziej wprost: gdy chodzi o prawdziwe zamiary wielkich przedsi\u0119biorstw, zakupiona sztuka musi by\u0107 niekompromituj\u0105ca \u2013 je\u015bli na przyk\u0142ad firma zajmuje si\u0119 wyrobem broni, na pewno nie kupi obraz\u00f3w podejmuj\u0105cych temat wojennych tragedii, bo zapewniaj\u0105 im one \u015bwietny zarobek. Dlatego te\u017c \u201eabstrakty\u201d dalej \u201eid\u0105\u201d, cho\u0107 wed\u0142ug mnie spe\u0142niaj\u0105 funkcj\u0119 podobn\u0105 do tapety. Ale to tylko takie moje dumania. W ka\u017cdym razie wielkie firmy rzadko interesuj\u0105 si\u0119 moj\u0105 prac\u0105. W\u0142a\u015bciwie pami\u0119tam tylko dwie: Alitali\u0119 i Royal Caribbean International.<\/p>\n<p>Z chwil\u0105 kiedy urodzi\u0142a mi si\u0119 c\u00f3rka, zauwa\u017cy\u0142am prawdziw\u0105 realno\u015b\u0107 \u015bwiata i tak jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u201ebaby boomers\u00f3w\u201d (dzieci urodzonych mi\u0119dzy rokiem 1945 a 1964) zdecydowa\u0142am si\u0119 co\u015b w \u015bwiecie zmieni\u0107, aby przynajmniej ona mia\u0142a pewniejsze \u017cycie. Naturalnie by\u0142o to naiwne, skoro c\u00f3rka ma teraz 37 lat, a poprawy \u015bwiatowej nie wida\u0107 za grosz, ale jaka to przyjemno\u015b\u0107 powiedzie\u0107 swoje zdanie o naszych cudownych w\u0142adzach! Nie bez kozery wi\u0119c mi\u0119dzy \u201ewielkimi i dobrymi\u201d nie jestem zbyt popularna, tym bardziej w takim kraju jak W\u0142ochy, gdzie aby zyska\u0107 poparcie \u201einstytucji\u201d, trzeba zapisa\u0107 si\u0119 do partii, i to lewicowej, bo prawicowa \u2013 jak si\u0119 wydaje \u2013 kultury si\u0119 dziwnie brzydzi.<\/p>\n<p>Moja praca jest jednak bardzo popularna w\u015br\u00f3d ludzi normalnych, bez wzgl\u0119du na polityczne barwy, szczeg\u00f3lnie \u2013 nie wiem dlaczego \u2013 w \u015brodowisku lekarzy, z czego mia\u0142am wielk\u0105 korzy\u015b\u0107, kiedy w 2000 roku w ostatnim momencie ocalili mi \u017cycie.<\/p>\n<p>Jednak na samym pocz\u0105tku by\u0142y trudno\u015bci. Jeden kupiec \u2013 bardzo wa\u017cny, bo kupowa\u0142 obrazy dla bank\u00f3w \u2013 szepta\u0142 moim klientom na wystawie, aby nie kupowali malowanych przeze mnie obraz\u00f3w, bo skoro jestem kobiet\u0105, b\u0119d\u0119 dalej rodzi\u0107 dzieci i moja kariera szybko si\u0119 z tego powodu sko\u0144czy. Innym razem przyszed\u0142 na wystaw\u0119 pewien profesor z akademii sztuk pi\u0119knych z grup\u0105 student\u00f3w. Zacz\u0105\u0142 chwali\u0107 obrazy \u2013 od koloru przez kompozycj\u0119 po tematyk\u0119 \u2013 czego on tam \u015blicznego nie powiedzia\u0142! Jednak z chwil\u0105, gdy dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce to prace nie malarza, lecz malarki, tak mnie zmiesza\u0142 z b\u0142otem, \u017ce nie wiedzia\u0142am, gdzie si\u0119 schowa\u0107. Niestety zabrak\u0142o mi wtedy mojego normalnego tupetu, aby mu dowcipnie i uszczypliwie odpowiedzie\u0107. Szkoda \u2013 okazja zmarnowana \u2013 ale to teraz jedna z moich ulubionych anegdot.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Oczywi\u015bcie by\u0142y i inne sytuacje, kiedy krytykom podpada\u0142am \u2013 pewnego razu s\u0142awny (w swej w\u0142asnej opinii) krytyk poradzi\u0142, abym przesta\u0142a malowa\u0107 obrazy na tematy polityczne i wzi\u0119\u0142a si\u0119 raczej do malowania kwiat\u00f3w. Kobieta + p\u0119dzle = kwiatki! Wtedy tupetu mi nie zabrak\u0142o i odpowiedzia\u0142am, \u017ce je\u015bli prace si\u0119 nie podobaj\u0105, to drzwi galerii s\u0105 tu\u017c-tu\u017c za nim i nikt go tu nie trzyma. Z dyplomatycznego punktu widzenia nie by\u0142o to dobre, lecz w\u00a0wymiarze duchowym da\u0142o mi wiele przyjemno\u015bci i zadowolenia. Widocznie krytyk ten nie by\u0142 bardzo popularny mi\u0119dzy rzymskimi malarzami, bo kiedy wie\u015b\u0107 o moim post\u0119pku si\u0119 rozesz\u0142a, oni tak\u017ce, przy okazji, mu przygadywali. Wiem, bo p\u00f3\u017aniej przychodzili, by si\u0119 przede mn\u0105 pochwali\u0107.<\/p>\n<p>Potem w zwi\u0105zku z takimi krytykami mia\u0142am wielk\u0105 satysfakcj\u0119: nadesz\u0142a setna rocznica urodzin Modiglianiego i w Livorno zdecydowano si\u0119 urz\u0105dzi\u0107 wielk\u0105 wystaw\u0119. Rozesz\u0142a si\u0119 tak\u017ce pog\u0142oska, \u017ce Modigliani wyrzuci\u0142 kiedy\u015b jakie\u015b swoje rze\u017aby do tamtejszego kana\u0142u. Miasto zam\u00f3wi\u0142o maszyny, aby przegrzeba\u0107 b\u0142oto \u2013 niema\u0142ym kosztem \u2013 ale przez d\u0142u\u017cszy czas niczego nie odnaleziono. Potem jednak \u2013 raptem \u2013 a\u017c trzy g\u0142owy wy\u0142owili! Wielka rado\u015b\u0107 zapanowa\u0142a w Livorno.<\/p>\n<p>Zjechali si\u0119 wszyscy eksperci z ca\u0142ego kraju (a jak wiemy, w XX wieku mog\u0142o brakowa\u0107 pokoju, jedzenia, wolno\u015bci, lecz ekspert\u00f3w w ka\u017cdej dziedzinie, tym bardziej artystycznej, by\u0142o mn\u00f3stwo) i zacz\u0119li ocenia\u0107 nowo odnalezione skarby. Orzekli, \u017ce rze\u017aby s\u0105 autentyczne, a ka\u017cdy krytyk stara\u0142 si\u0119 by\u0107 pierwszym, kt\u00f3ry si\u0119 na tym pozna\u0142, aby potem wspomniano go w\u00a0historii sztuki. Kiedy tylko eksperci wystarczaj\u0105co si\u0119 skompromitowali, do rze\u017ab przyznali si\u0119 pewni m\u0142odzi studenci \u2013 pokazali, w jaki spos\u00f3b wyrze\u017abili g\u0142owy drylem Black &amp; Decker, i to w telewizji, w ci\u0105gu 15 minut! Mi\u0119dzy ekspertami znajdowali si\u0119 najwa\u017cniejsi krytycy sztuki. Wielka by\u0142a rado\u015b\u0107 i \u015bmiech, mo\u017ce nie w Livorno, ale w ca\u0142ej reszcie W\u0142och.<\/p>\n<p>Wychodzi z tego nauczka: czasami to, co eksperci uwa\u017caj\u0105 za wielk\u0105 sztuk\u0119, jest jedynie sztuczk\u0105. I odwrotnie. Mo\u017ce to tylko zazdro\u015b\u0107, \u017ce innych malarzy uznano, a mnie nie tak specjalnie. Ale, ale, ale: od sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat mamy tysi\u0105ce ekspert\u00f3w od diet, nigdy jednak przedtem nie by\u0142o tylu ludzi niesamowicie grubych! Ju\u017c nie m\u00f3wi\u0105c o ekonomii! Co jeden to finansowy geniusz, a \u015bwiat jest w ci\u0105g\u0142ym finansowym kryzysie. Wi\u0119c to bardzo nieprawdopodobne, \u017ce eksperci od sztuki b\u0119d\u0105 m\u0105drzejsi od reszty, nieprawda\u017c?<\/p>\n<p>A teraz o mojej pracy.<\/p>\n<p>S\u0105 w niej dwa g\u0142\u00f3wne nurty. Pierwszy \u2013 satyryczny \u2013 pozwala mi pokaza\u0107, co my\u015bl\u0119 o polityce, politykach, bankierach, przesadnych podatkach czy te\u017c o wojnie i jej konsekwencjach. Satyra pozwala na wiele. Go\u015bcie na moich wystawach patrz\u0105, \u015bmiej\u0105 si\u0119 i zgadzaj\u0105 ze mn\u0105. Zreszt\u0105 ja w moich obrazach \u201em\u00f3wi\u0119\u201d to, co oni sami my\u015bl\u0105. Brakuje im okazji, by o tym powiedzie\u0107, bo nie maj\u0105 nikogo, kto by ich wys\u0142ucha\u0142. Najwi\u0119cej dra\u017cni mnie w \u015bwiecie widoczny brak sumienno\u015bci ze strony wszystkich w\u0142adz \u2013 b\u0105d\u017a to politycznych, administracyjnych, b\u0105d\u017a to religijnych \u2013 wtedy gdy oni od nas, baran\u00f3w-obywateli, w\u0142a\u015bnie tej skrupulatnej sumienno\u015bci wymagaj\u0105.<\/p>\n<p>Drugi nurt w mej pracy jest o wiele l\u017cejszy. To w przewa\u017caj\u0105cej mierze obrazy o rodzinie i dzieciach, kt\u00f3re uwa\u017cam za pnie wszystkich spo\u0142ecze\u0144stw. Politycy i bankowcy s\u0105 zreszt\u0105 jak li\u015bcie \u2013 pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej opadaj\u0105. Pie\u0144 zostaje.<\/p>\n<p>A jednak i na niekt\u00f3re l\u017cejsze obrazy wywar\u0142a jaki\u015b wp\u0142yw wojna: przez pewien okres malowa\u0142am domy bez \u015bcian, oczywi\u015bcie pod wra\u017ceniem zbombardowanych londy\u0144skich dom\u00f3w, w kt\u00f3rych jeszcze pozosta\u0142 na \u015bcianach cie\u0144 obraz\u00f3w i stoj\u0105cych tam kiedy\u015b mebli. W miejscach, gdzie pod\u0142oga jeszcze si\u0119 nie zawali\u0142a kompletnie, czasami wida\u0107 by\u0142o i \u0142\u00f3\u017cko, a w jednym wypadku pami\u0119tam wann\u0119 na wp\u00f3\u0142 zwisaj\u0105c\u0105 z pozosta\u0142o\u015bci wysokiego pietra. To by\u0142y pierwsze \u201ewidoki\u201d zapami\u0119tane przeze mnie z dzieci\u0144stwa, zarazem intymne, bo przecie\u017c zagl\u0105dali\u015bmy do prywatnego \u017cycia innych os\u00f3b, kt\u00f3rego by\u015bmy nigdy nie zobaczyli, gdyby nie wojna, i\u00a0 straszne \u2013 jak to wszystko mo\u017cna by\u0142o \u0142atwo zniszczy\u0107 dla kaprysu mo\u017cnych tego \u015bwiata.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dopiero teraz zaczyna si\u0119 studiowa\u0107 dramatyczny wp\u0142yw uchod\u017astwa na ludzi, m\u00f3wi si\u0119 o ich nerwach poszarpanych, o ci\u0105g\u0142ym napi\u0119ciu, wzmo\u017conej wra\u017cliwo\u015bci, ale wtedy gdy by\u0142am dzieckiem, tolerancji czy te\u017c wyrozumienia \u2013 ani mody na to \u2013 w og\u00f3le nie by\u0142o. Byli\u015bmy zdani na w\u0142asny los, tym bardziej w takim kraju jak Anglia, w kt\u00f3rym nar\u00f3d co prawda przeszed\u0142 wojn\u0119, bombardowania, cierpia\u0142 z powodu brak\u00f3w, niewygody i strachu, lecz wojny na w\u0142asnym terenie, z wrogiem we w\u0142asnym domu, nie zazna\u0142 (cho\u0107 ludno\u015b\u0107 angielska by\u0142a pewna, \u017ce nikomu innemu nie zdarzy\u0142o si\u0119 cierpie\u0107 tak okropnie jak im).<\/p>\n","protected":false},"author":589,"featured_media":31912,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[3247,4026,529,4024,4025,7321,4023,4027],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[4022],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v18.7 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Z Libanu przez Angli\u0119 do W\u0142och \u2013 J\u00f3zef Czok<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Wspomnienia z dzieci\u0144stwa na bojowym szlaku autorstwa Marty Czok, kt\u00f3rej rodzicami byli J\u00f3zef Czok i Jadwiga \u017burakowska.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001.jpg\",\"width\":1276,\"height\":1032,\"caption\":\"Marta i El\u017cbieta Czok z babci\u0105 Mari\u0105 \u017burakowsk\u0105 (z domu Jastrz\u0119bsk\u0105). Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\",\"name\":\"Z Libanu przez Angli\u0119 do W\u0142och \u2013 J\u00f3zef Czok\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2015-09-08T11:00:43+00:00\",\"dateModified\":\"2020-09-01T12:04:03+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/dfa190fcc9a04ad9870b1ecf1afb88ed\"},\"description\":\"Wspomnienia z dzieci\u0144stwa na bojowym szlaku autorstwa Marty Czok, kt\u00f3rej rodzicami byli J\u00f3zef Czok i Jadwiga \u017burakowska.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Z Libanu przez Angli\u0119 do W\u0142och\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/dfa190fcc9a04ad9870b1ecf1afb88ed\",\"name\":\"Marta Czok\",\"description\":\"MARTA CZOK \u2013 ur. 1947 w Bejrucie, jest Angielk\u0105 pochodzenia polskiego (w 1948 r. rodzina zamieszka\u0142a w Londynie). Absolwentka Central St. Martin\u2019s School of Art (cz\u0119\u015b\u0107 Uniwersytetu Londy\u0144skiego). W latach 70. wiele razy bra\u0142a udzia\u0142 w Royal Academy Summer Exhibition w Londynie. W 1974 r. zamieszka\u0142a z m\u0119\u017cem we W\u0142oszech. W ci\u0105gu ostatnich trzydziestu pi\u0119ciu lat mia\u0142a liczne wystawy w Europie i Ameryce, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c z \u201eAlitalia per l\u2019Arte\u201d. W 2000 r. linie lotnicze Alitalia zwr\u00f3ci\u0142y si\u0119 do niej, by namalowa\u0142a obraz papie\u017cowi Janowi Paw\u0142owi II na jego 80. urodziny. Z okazji tego jubileuszu r\u00f3wnie\u017c Ambasada Francuska przy Stolicy Apostolskiej poprosi\u0142a j\u0105 o namalowanie obrazu, kt\u00f3ry zosta\u0142 potem zaprezentowany na wystawie \u201eRoma Jubilans\u201d. Jej prace wielokrotnie wystawiano we W\u0142oszech, m.in. w MACS (Muzeum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej na Sycylii) i MACRO Testacio \u2013 La Pelanda (Muzeum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej w Rzymie). Wsp\u00f3\u0142pracuje z Urbane Art Gallery w Edynburgu i Romberg Contemporary Art w Latina. Ma dwoje dzieci, mieszka w Castel Gandolfo.\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/marta-czok\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Z Libanu przez Angli\u0119 do W\u0142och \u2013 J\u00f3zef Czok","description":"Wspomnienia z dzieci\u0144stwa na bojowym szlaku autorstwa Marty Czok, kt\u00f3rej rodzicami byli J\u00f3zef Czok i Jadwiga \u017burakowska.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/marta-czok-z-libanu-do-wloch-001.jpg","width":1276,"height":1032,"caption":"Marta i El\u017cbieta Czok z babci\u0105 Mari\u0105 \u017burakowsk\u0105 (z domu Jastrz\u0119bsk\u0105). Fot. z archiwum rodzinnego (\u017ar\u00f3d\u0142o: kwartalnik Akcent)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent","name":"Z Libanu przez Angli\u0119 do W\u0142och \u2013 J\u00f3zef Czok","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent#primaryimage"},"datePublished":"2015-09-08T11:00:43+00:00","dateModified":"2020-09-01T12:04:03+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/dfa190fcc9a04ad9870b1ecf1afb88ed"},"description":"Wspomnienia z dzieci\u0144stwa na bojowym szlaku autorstwa Marty Czok, kt\u00f3rej rodzicami byli J\u00f3zef Czok i Jadwiga \u017burakowska.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2015\/marta-czok-z-libanu-przez-anglie-do-wloch-fragmenty-pamietnika-akcent#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Z Libanu przez Angli\u0119 do W\u0142och"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/dfa190fcc9a04ad9870b1ecf1afb88ed","name":"Marta Czok","description":"MARTA CZOK \u2013 ur. 1947 w Bejrucie, jest Angielk\u0105 pochodzenia polskiego (w 1948 r. rodzina zamieszka\u0142a w Londynie). Absolwentka Central St. Martin\u2019s School of Art (cz\u0119\u015b\u0107 Uniwersytetu Londy\u0144skiego). W latach 70. wiele razy bra\u0142a udzia\u0142 w Royal Academy Summer Exhibition w Londynie. W 1974 r. zamieszka\u0142a z m\u0119\u017cem we W\u0142oszech. W ci\u0105gu ostatnich trzydziestu pi\u0119ciu lat mia\u0142a liczne wystawy w Europie i Ameryce, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c z \u201eAlitalia per l\u2019Arte\u201d. W 2000 r. linie lotnicze Alitalia zwr\u00f3ci\u0142y si\u0119 do niej, by namalowa\u0142a obraz papie\u017cowi Janowi Paw\u0142owi II na jego 80. urodziny. Z okazji tego jubileuszu r\u00f3wnie\u017c Ambasada Francuska przy Stolicy Apostolskiej poprosi\u0142a j\u0105 o namalowanie obrazu, kt\u00f3ry zosta\u0142 potem zaprezentowany na wystawie \u201eRoma Jubilans\u201d. Jej prace wielokrotnie wystawiano we W\u0142oszech, m.in. w MACS (Muzeum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej na Sycylii) i MACRO Testacio \u2013 La Pelanda (Muzeum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej w Rzymie). Wsp\u00f3\u0142pracuje z Urbane Art Gallery w Edynburgu i Romberg Contemporary Art w Latina. Ma dwoje dzieci, mieszka w Castel Gandolfo.","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/marta-czok"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31909"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/589"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=31909"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31909\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/31912"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=31909"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=31909"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=31909"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=31909"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=31909"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}