{"id":3277,"date":"2010-12-10T15:37:59","date_gmt":"2010-12-10T14:37:59","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=3277"},"modified":"2013-01-15T23:51:59","modified_gmt":"2013-01-15T22:51:59","slug":"wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010","title":{"rendered":"Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko"},"content":{"rendered":"

Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko \u2013 Tochman wbija szpadel w um\u0119czon\u0105 ruandyjsk\u0105 ziemi\u0119 i d\u0142ubie, d\u0142ubie, d\u0142ubie \u2013 a spod cienkiej warstwy gleby wygl\u0105daj\u0105 ko\u015bci, nieprzebrane morze \u017cuchw, piszczeli, \u017ceber, nie posegregowanych, nie oddzielonych od siebie, anonimowych, pozbawionych godnego poch\u00f3wku. A wraz z ko\u015b\u0107mi Tochman wygrzebuje spod cienkiej warstwy gleby szokuj\u0105ce kwestie, kontrowersje, sprawy domagaj\u0105ce si\u0119, by kto\u015b je g\u0142o\u015bno wypowiedzia\u0142, by kto\u015b zapyta\u0142 o nie otwarcie.<\/p>\n

Dzisiaj narysujemy \u015bmier\u0107<\/em> posiada nielinearn\u0105 konstrukcj\u0119, stawiaj\u0105c\u0105 przed czytelnikiem wyzwanie odtworzenia pobytu autora w kraju \u201eTysi\u0105ca wzg\u00f3rz i miliona u\u015bmiech\u00f3w\u201d (cytowany ironicznie slogan reklamowy), przebiegu procesu zbierania informacji, przekopywania si\u0119 przez kolejne warstwy ko\u015bci. Momenty i rozm\u00f3wcy przeplataj\u0105 si\u0119, pocz\u0105tek zapowiada zagadk\u0119, kt\u00f3rej wyja\u015bnienie zdradzi zako\u0144czenie, niekiedy g\u0142os zostaje bezpo\u015brednio oddany \u015bwiadkom: ofiarom, katom, a tak\u017ce tym, kt\u00f3rzy staraj\u0105 si\u0119 po latach pom\u00f3c w gojeniu ran \u2013 i te fragmenty s\u0105 zdecydowanie najbardziej przejmuj\u0105ce.<\/p>\n

\"Ksi\u0105\u017cka<\/a>
Ksi\u0105\u017cka Wojciecha Tochmana Dzisiaj narysujemy \u015bmier\u0107, wydawnictwo Czarne, 2010<\/figcaption><\/figure>\n

Wszystko zaczyna si\u0119 od fotografii. Na ok\u0142adce ksi\u0105\u017cki fotografia pogr\u0105\u017conego w cieniu m\u0119\u017cczyzny, obserwuj\u0105cego du\u017ce, roz\u015bwietlone zdj\u0119cie odchodz\u0105cej, odwr\u00f3conej plecami kobiety w b\u0142\u0119kitnej sukience. Zagl\u0105damy wi\u0119c przez rami\u0119, podgl\u0105damy milcz\u0105c\u0105 kontemplacj\u0119 melancholijnie zamglonego portretu. Par\u0119 stron dalej: fotografia Wojciecha Tochmana siedz\u0105cego wraz z czworgiem czarnosk\u00f3rych postaci na bujnej \u0142\u0105ce\u00a0 – wzg\u00f3rze Rutondo<\/em>, g\u0142osi podpis fotografii, maj\u0105cej po\u015bwiadcza\u0107: naprawd\u0119 tam by\u0142em. I wreszcie zdj\u0119cia, kt\u00f3rych nie widzimy, zdj\u0119cia nieobecne, brakuj\u0105ce, a przez to wzbudzaj\u0105ce najwi\u0119ksz\u0105 ciekawo\u015b\u0107: fotografie z Centrum Pami\u0119ci w Gikondo, pami\u0105tkowe, rodzinne zdj\u0119cia ludzi, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w masakrach, wzbogacone czasem kr\u00f3tkimi notatkami przyniesionymi przez tych, kt\u00f3rym by\u0142o dane ocale\u0107: Aurore, by\u0142a rozgadanym dzieckiem, lubi\u0142a pi\u0107 mleko<\/em>. Fidele Ingabire, dziewi\u0119\u0107 lat. Strza\u0142 w g\u0142ow\u0119. Ariane Umutoni, cztery lata. N\u00f3\u017c w oczy<\/em>.<\/p>\n

\"Wojciech<\/a>
Wojciech Tochman, fot. Wikipedia<\/figcaption><\/figure>\n

O kraju dowiadujemy si\u0119 tyle, ile jest konieczne: \u017ce bardzo biednie, mn\u00f3stwo ludzi na niewielkim obszarze, \u017ce nadziei brak. O krajobrazach, \u017ce pi\u0119kne, te\u017c czytamy jakby mimochodem, bo nie to jest najwa\u017cniejsze. To nie reporta\u017c o Ruandzie, a o historii, za\u015b jego centralnym punktem jest b\u0142yskawiczne, \u015bwietnie zorganizowane ludob\u00f3jstwo, w jakim uczestniczy\u0142 ca\u0142y nar\u00f3d. To rozmowa ze zmar\u0142ymi, tak\u017ce z tymi, kt\u00f3rzy, cho\u0107 ocaleli, umarli za \u017cycia, i teraz snuj\u0105 si\u0119 po \u015bwiecie niczym zjawy, bez nadziei, bez woli, bez perspektyw, spotykaj\u0105c codziennie s\u0105siad\u00f3w, kt\u00f3rzy mordowali i gwa\u0142cili ich bliskich. Tochman przepytuje wi\u0119c \u017cywe ludzkie trupy, kt\u00f3re niekiedy z gorycz\u0105, niekiedy z nienawi\u015bci\u0105, a niekiedy z pozorn\u0105 si\u0142\u0105 opowiadaj\u0105 o czasie zwierz\u0119cego l\u0119ku, kt\u00f3ry nakazywa\u0142 ca\u0142ymi dniami ukrywa\u0107 si\u0119 w zaro\u015blach, wstrzymywa\u0107 potrzeby fizjologiczne, albo ignorowa\u0107, \u017ce da\u0142o si\u0119 im upust tu\u017c obok, o czasie potwornego g\u0142odu, kt\u00f3ry zmusza\u0142 do \u017cywienia si\u0119 padlin\u0105 (wierz\u0119, \u017ce to by\u0142 pies<\/em>), a wreszcie o czasie wstydu, kt\u00f3ry trwa a\u017c do dzi\u015b.<\/p>\n

Wstydu, w jakim \u017cyj\u0105 nie kaci, a ich ofiary, kt\u00f3rym do dzi\u015b nie oddano sprawiedliwo\u015bci. Zw\u0142aszcza kobiety (dola kobiet w Ruandzie, jak opisuje autor, i tak nie jest lekka), kt\u00f3rym oprawcy gotowali szczeg\u00f3lnie okrutn\u0105 i bolesn\u0105 \u015bmier\u0107, poprzedzan\u0105 zbiorowym, wielokrotnym gwa\u0142tem. Wi\u0119c kobieta i cia\u0142o. Cia\u0142o, jakim staje si\u0119 cz\u0142owiek. Cia\u0142o, kt\u00f3re, jak pisze Tochman, traci natychmiast warto\u015b\u0107, dewaluuje si\u0119, zostaje ska\u017cone: Dla wi\u0119kszo\u015bci kobieta Tutsi nie by\u0142a dost\u0119pna. O jej ciele mogli tylko \u015bni\u0107. A\u017c do kwietnia w dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tym czwartym, kiedy wszystko sta\u0142o si\u0119 dozwolone. Radio nawo\u0142ywa\u0142o m\u0119\u017cczyzn: zasmakujcie tego, czego one wam tak d\u0142ugo odmawia\u0142y, bierzcie je, s\u0105 wasze. Z dnia na dzie\u0144 cia\u0142o przesta\u0142o by\u0107 cokolwiek warte. Wyobra\u017amy sobie cia\u0142o zgwa\u0142cone przez dziesi\u0105tki m\u0119\u017cczyzn z maczetami w r\u0119kach. Co taka kobieta, je\u015bli cudem ocala\u0142a, my\u015bli o swoim ciele? \u017be dzi\u0119ki niemu mordercy nie zabili jej od razu. \u017be uratowa\u0142a j\u0105 pochwa, \u017ce tylko dzi\u0119ki pochwie \u017cyje. Jest przedmiotem. Wiadrem na sperm\u0119.<\/em><\/p>\n

Fizjologia cierpienia, strachu, b\u00f3lu jest tym, do czego mamy naj\u0142atwiejszy dost\u0119p: uczucia, wspomnienia o najbli\u017cszych zosta\u0142y zaryglowane w pami\u0119ci, zamurowane, ukryte za tward\u0105, bezpieczn\u0105 \u015bcian\u0105. Co roku w kwietniu w Ruandzie odbywa si\u0119 \u015bwi\u0119to pami\u0119ci; zbiorowa terapia, podczas kt\u00f3rej ofiary daj\u0105 upust pow\u015bci\u0105ganemu przez reszt\u0119 roku cierpieniu. Co roku Leonard, przewodnik Tochmana po Ruandzie, kt\u00f3ry w 94\u2019 mia\u0142 dziewi\u0119\u0107 lat, podchodzi do \u015bciany, za kt\u00f3r\u0105 zamkn\u0105\u0142 pytania o matk\u0119, o to jak i kiedy zgin\u0119\u0142a, o to, kto j\u0105 wyda\u0142 oprawcom \u2013 i co roku nie ma odwagi przebi\u0107 si\u0119 na drug\u0105 stron\u0119 muru.<\/p>\n

Sygna\u0142em do rzezi w 94\u2019 by\u0142 niewyja\u015bniony do dzi\u015b zamach na pochodz\u0105cego z plemienia Hutu prezydenta: Tutsi zamordowali naszego prezydenta <\/em>\u2013 zakrzykn\u0119\u0142o natychmiast radio, najpopularniejszy \u015brodek przekazu, nawo\u0142uj\u0105c do spontanicznej zemsty. Spontanicznej? Sk\u0105d wi\u0119c te kilkaset (dok\u0142adnie: 581) tysi\u0119cy maczet, przywiezionych wcze\u015bniej w skrzyniach z Chin, gotowych od razu do u\u017cycia? Sk\u0105d tak pieczo\u0142owicie gromadzone, dok\u0142adne spisy wszystkich Tutsi, z ich adresami i innymi informacjami, pozwalaj\u0105cymi ich \u0142atwo zlokalizowa\u0107 i zlikwidowa\u0107? Tochman wydobywa wszystkie te w\u0105tpliwo\u015bci, ale si\u0119ga te\u017c g\u0142\u0119biej: stara si\u0119 wyja\u015bni\u0107, jakie by\u0142y przyczyny tej niewyobra\u017calnej nienawi\u015bci, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do wymordowania nawet dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu procent Tutsi. Odpowied\u017a nie jest prosta ani oczywista, si\u0119ga czas\u00f3w, gdy na teren dzisiejszej Ruandy przyw\u0119drowa\u0142y kolejno plemiona Twa, Hutu i Tutsi, kt\u00f3rych przedstawiciele r\u00f3\u017cnili si\u0119 wzrostem, odcieniem sk\u00f3ry, kultur\u0105, a tak\u017ce trybem \u017cycia. Tochman podkre\u015bla jednak, \u017ce istot\u0105 tego podzia\u0142u nie jest przynale\u017cno\u015b\u0107 etniczna, \u017ce to nie wzrost czy kolor sk\u00f3ry jest tu decyduj\u0105cy: tak naprawd\u0119 Tutsi, Hutu i Twa to klasy spo\u0142eczne (czy te\u017c kasty, jak chcia\u0142 Kapu\u015bci\u0144ski), do pewnego momentu nie \u017cywi\u0105ce wobec siebie wrogo\u015bci, posiadaj\u0105ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 przynale\u017cno\u015bci do jednego spo\u0142ecze\u0144stwa, jednego ludu.<\/p>\n

Sk\u0105d wi\u0119c nienawi\u015b\u0107? To my jeste\u015bmy jej winni, my, Europejczycy, wskazuje Tochman. To Gustav Adolf von G\u00f6tzen, drugi Europejczyk, kt\u00f3ry w XIX wieku postawi\u0142 stop\u0119 na ruandyjskiej ziemi, spostrzeg\u0142, \u017ce Tutsi s\u0105, wysocy, smukli, o jasnej cerze i delikatnych, szlachetnych rysach \u2013 \u017ce s\u0105 niemal biali<\/em>. Wraz z nim, jak chce Tochman, r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy sob\u0105 zacz\u0119li dostrzega\u0107 tak\u017ce mieszka\u0144cy Ruandy \u2013 to w\u0142a\u015bnie mia\u0142o zdaniem autora doprowadzi\u0107 do narodzin rasizmu, kt\u00f3ry usankcjonowa\u0142o i umocni\u0142o wprowadzenie przez belgijskich kolonizator\u00f3w dowod\u00f3w osobistych, gdzie ka\u017cdy mia\u0142 jasno i wyra\u017anie zapisane, czy jest Tutsi, Hutu, czy Twa. W 94\u2019 \u201ew\u0142a\u015bciwy\u201d dow\u00f3d by\u0142 jedyn\u0105 nadziej\u0105 na ocalenie (zw\u0142aszcza je\u015bli mia\u0142o si\u0119 \u201eniew\u0142a\u015bciwy\u201d wygl\u0105d) \u2013 brak dowodu, lub te\u017c dow\u00f3d z informacj\u0105 \u201eTutsi\u201d r\u00f3wna\u0142 si\u0119 wyrokowi \u015bmierci.<\/em><\/p>\n

Dzi\u015b, pisze Tochman, pami\u0119\u0107 o zbrodni jest zacierana. S\u0105 tacy, kt\u00f3rzy podwa\u017caj\u0105 jej fakt, inni za\u015b, negacjoni\u015bci, deprecjonuj\u0105 j\u0105, zr\u00f3wnuj\u0105c z odwetem o mniejszej skali, jakiego dokonano p\u00f3\u017aniej na Hutu \u2013 z pogromami, ale te\u017c z wyrokami wi\u0119zienia. Reporter przepytuje kilku osadzonych: \u017caden z nich nie poczuwa si\u0119 do winy, s\u0142abo pami\u0119taj\u0105 sw\u00f3j czyn lub te\u017c w og\u00f3le zapieraj\u0105 si\u0119 go, lawiruj\u0105, wynajduj\u0105 sobie okoliczno\u015bci \u0142agodz\u0105ce. Powszechne jest mniemanie, pisze autor, \u017ce nie nale\u017cy ju\u017c dalej rozdrapywa\u0107 ran, \u017ce nale\u017cy zakopa\u0107 wreszcie te ko\u015bci niezgody, \u017ce trzeba budowa\u0107 nowe, zjednoczone spo\u0142ecze\u0144stwo: wyla\u0107 fundament nowego pa\u0144stwa, a pod nim zabetonowa\u0107 groby setek tysi\u0119cy ofiar. Nie dziwi to a\u017c tak, je\u015bli pomy\u015ble\u0107, \u017ce Hutu stanowi\u0105 przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 Ruandyjczyk\u00f3w, \u017ce nie po ich my\u015bli jest ci\u0105g\u0142e przypominanie o zbrodniach, kt\u00f3rych albo si\u0119 dopuszczali, albo te\u017c przygl\u0105dali si\u0119 im bez sprzeciwu. Nie da si\u0119 wsadzi\u0107 do wi\u0119zienia ca\u0142ego narodu.<\/p>\n

Tochman znajduje jeszcze jednego winnego, kt\u00f3rego atakuje z \u017cywio\u0142ow\u0105, nieraz budz\u0105c\u0105 zastanowienie zaciek\u0142o\u015bci\u0105 \u2013 to ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Dzi\u015b duchowni, staj\u0105cy podobno zawsze po stronie prze\u015bladowanych, wspieraj\u0105 jakoby Hutu, kt\u00f3rym nieustannie wypomina si\u0119 pope\u0142nione czyny, nie pozostawiaj\u0105c szans na odkupienie i przebaczenie. W czasie mord\u00f3w ksi\u0119\u017cy parali\u017cowa\u0142 strach \u2013 nie potrafili si\u0119 (z chlubnymi, jak pisze Tochman, wyj\u0105tkami) przeciwstawi\u0107 fali agresji, przem\u00f3wi\u0107 do kat\u00f3w, wi\u0119cej uwagi po\u015bwi\u0119cali temu, by ocalone zosta\u0142o zamkni\u0119te w monstrancji Cia\u0142o Chrystusa, by nie zdesakralizowano \u015bwi\u0105tyni, ni\u017c mordowanym na zewn\u0105trz, za progiem Domu Bo\u017cego ludziom. Dlaczego nie wstawili\u015bcie si\u0119 za nimi, pyta Tochman, dlaczego nie zatrzymali\u015bcie t\u0142umu, dlaczego nie ponie\u015bli\u015bcie m\u0119cze\u0144skiej \u015bmierci, a dzi\u015b macie czelno\u015b\u0107 wraca\u0107 tam i zn\u00f3w naucza\u0107 o tym, co dobre, a co z\u0142e?<\/p>\n

Poznanie tajemnicy zmienia cz\u0142owieka. Wiedza modyfikuje perspektyw\u0119. Na pocz\u0105tku autor, jak sam pisze, chcia\u0142 da\u0107 \u015bwiadectwo, spisa\u0107 nazwiska i losy ka\u017cdego zamordowanego, przedstawi\u0107 kompletn\u0105 list\u0119, ewidencj\u0119 zbrodni, katalog z\u0142a, kt\u00f3ry mo\u017cna by podetkn\u0105\u0107 pod nos sprawcom. Z czasem ma coraz bardziej do\u015b\u0107 kolejnych cia\u0142, uci\u0119tych g\u0142\u00f3w i r\u0105k, makabrycznych opis\u00f3w, walaj\u0105cych si\u0119 na pod\u0142odze szcz\u0105tk\u00f3w, d\u0142oni wystaj\u0105cych spod \u0142\u00f3\u017cka, d\u0142oni si\u0119gaj\u0105cych po niego, staraj\u0105cych si\u0119 go chwyci\u0107 za kostk\u0119. A je\u015bli nie wybiegam z domu umar\u0142ych, to tylko z l\u0119ku, \u017ce uciekaj\u0105c, zobacz\u0119 w swych d\u0142oniach maczet\u0119<\/em>. Wszyscy jeste\u015bmy wi\u0119c wsp\u00f3\u0142winni \u2013 nawet je\u015bli tylko milczeli\u015bmy, nawet je\u015bli nie mieli\u015bmy w tej sprawie zdania. Ksi\u0119\u017ca, kt\u00f3rzy w skrajnych przypadkach sami uczestniczyli w mordowaniu Tutsi, \u017co\u0142nierze, kt\u00f3rym wydano zakaz mieszania si\u0119, \u017co\u0142nierze, kt\u00f3rzy biernie przygl\u0105dali si\u0119 rzezi.<\/p>\n

Reporta\u017c posiada rozmaite ramy konstrukcyjne i powt\u00f3rzenia \u2013 zawarta na pocz\u0105tku opowie\u015b\u0107 Leonarda zostaje przepisana pod koniec, ale wzbogacona o dope\u0142nienie. Tochman odwiedza Leonarda w jego pokoju w akademiku \u2013 wi\u0119c na zako\u0144czenie Leonard przylatuje do Polski, odwiedza Zakopane, po raz pierwszy widzi morze. Historia wydaje si\u0119 wi\u0119c pozornie zamkni\u0119ta, dope\u0142niona, zako\u0144czona zgrabnym, koj\u0105cym fina\u0142em i zdaniem Sko\u0144czone. Nic mi si\u0119 nie \u015bni. I nikt<\/em>. A wi\u0119c zadanie wykonane. Misja spe\u0142niona. \u015awiadectwo dane. Mia\u0142o si\u0119 ju\u017c nigdy nie powt\u00f3rzy\u0107, a jednak tylko si\u0119 biernie przygl\u0105dali\u015bmy. Wszystko zn\u00f3w wygl\u0105da\u0142o bardzo znajomo: niedowierzanie, negacja, brak zdecydowanego dzia\u0142ania, a potem chwilowy niesmak i szybkie zamiecenie pod dywan. Na szcz\u0119\u015bcie Tochman zajrza\u0142 pod dywan i wymi\u00f3t\u0142 na \u015brodek pokoju \u00f3w trzask roz\u0142upywanej kapusty<\/em>, czyli d\u017awi\u0119k, jaki wydaje g\u0142owa uderzona maczet\u0105.<\/p>\n

Wielu z opisanych przez siebie bohater\u00f3w poci\u0105ga Tochman do odpowiedzialno\u015bci, rozlicza, ujawnia niewygodne, kr\u0119puj\u0105ce informacje na ich temat. Tak jest cho\u0107by w przypadku ksi\u0119\u017cy, kt\u00f3rzy w obliczu \u015bmierci nieraz nie zachowywali si\u0119 heroicznie, a w dodatku maj\u0105 niewygodne dla reportera pogl\u0105dy, w inny ni\u017c on spos\u00f3b t\u0142umacz\u0105 sobie to, co zasz\u0142o, nie chc\u0105 wraca\u0107 do tamtych zdarze\u0144, nie udzielaj\u0105 mu odpowiedzi na jego pytania.<\/p>\n

Chcia\u0142oby si\u0119 jednak zapyta\u0107, jak sam wywi\u0105zuje si\u0119 z zadania, kt\u00f3rego si\u0119 podj\u0105\u0142. Pytany jestem cz\u0119sto, jak znosz\u0119 to, o czym pisz\u0119. Jak\u0105 osobist\u0105 cen\u0119 za to p\u0142ac\u0119? Odpowied\u017a nie wydaje mi si\u0119 wa\u017cna, ani specjalnie interesuj\u0105ca<\/em> \u2013 pisze. By\u0107 mo\u017ce ma to sugerowa\u0107, \u017ce reporter boryka si\u0119 z emocjonalnym ci\u0119\u017carem tematu, ale nie chce si\u0119 z nim obnosi\u0107, nie chce si\u0119 nim \u201epopisywa\u0107\u201d przed czytelnikiem. S\u0105 to wi\u0119c mo\u017ce tylko wzmianki maj\u0105ce tworzy\u0107 wra\u017cenie\u00a0 dyskrecji. A co z Mari\u0105, kt\u00f3rej m\u0105\u017c ocali\u0142 podobno kilkudziesi\u0119ciu Tutsi i nie pom\u00f3g\u0142 tylko w jednym przypadku, bo po prostu nie by\u0142 w stanie? Brat zabitego w\u00f3wczas cz\u0142owieka oskar\u017ca m\u0119\u017ca Marii o t\u0119 \u015bmier\u0107, znajduje \u015bwiadk\u00f3w, by\u0107 mo\u017ce zawistnych, mo\u017ce przekupnych ludzi, a m\u0105\u017c kobiety od dw\u00f3ch lat siedzi bez wyroku w wi\u0119zieniu. Mokre oczy Marii patrz\u0105 na mnie z nadziej\u0105, \u017ce jej pomog\u0119. Czy raczej z b\u0142aganiem: zr\u00f3b co\u015b! Ocal cz\u0142owieka, kt\u00f3ry ocali\u0142 wielu<\/em>. Chcia\u0142oby si\u0119 pozna\u0107 dalszy ci\u0105g tej historii. Dowiedzie\u0107 si\u0119, czy autor, nie wahaj\u0105cy si\u0119 rozlicza\u0107 innych z tego, jak zachowali si\u0119 wobec zdzicza\u0142ego, rozw\u015bcieczonego t\u0142umu wymachuj\u0105cego maczetami i karabinami, pom\u00f3g\u0142 kobiecie i czy nie wspomina o tym w swoim reporta\u017cu tylko z powodu tej samej delikatno\u015bci, kt\u00f3ra nie pozwala mu pisa\u0107 o emocjonalnych kosztach, jakie ponosi.<\/p>\n

Tak jak w historii o rzezi z 94\u2019 jest mn\u00f3stwo kwestii spornych, tak i pewne w\u0105tpliwo\u015bci pojawiaj\u0105 si\u0119 w przypadku tego \u015bwietnego, piorunuj\u0105cego reporta\u017cu. Nie ukrywa tego sam autor. Nie wszystko si\u0119 wygodnie uk\u0142ada, nie wszystko konsekwentnie buduje sp\u00f3jn\u0105 opowie\u015b\u0107. Czasem rzecz si\u0119 roz\u0142azi, rozk\u0142ada si\u0119 jak te setki zw\u0142ok, czasem prowadzi nas do sprzecznych wniosk\u00f3w, do ambiwalentnych ocen, kt\u00f3rych Tochman nie stara si\u0119 oszlifowa\u0107, pozaokr\u0105gla\u0107 na brzegach. Dlaczego o tym pisz\u0119? Dlaczego si\u0119 z tym mierz\u0119?<\/em> \u2013 pyta sam siebie. I ja zadaj\u0119 sobie to samo pytanie \u2013 dlaczego pisz\u0119 o jego reporta\u017cu? Bo nie daje mi spokoju. Porazi\u0142 mnie, zachwyci\u0142, je\u015bli mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o zachwycie, gdy taki temat, ale r\u00f3wnocze\u015bnie w\u015bciekam si\u0119 na Tochmana, irytuj\u0105 mnie niekt\u00f3re jego sugestie i oceny, nie mog\u0119 w paru miejscach przyj\u0105\u0107 jego wyja\u015bnie\u0144, waham si\u0119, czuj\u0119 potrzeb\u0119 sprzeciwu wobec manipulacji, jakie wyczuwam. Ale czy to \u017ale?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko \u2013 Tochman wbija szpadel w um\u0119czon\u0105 ruandyjsk\u0105 ziemi\u0119 i d\u0142ubie, d\u0142ubie, d\u0142ubie \u2013 a spod cienkiej warstwy gleby wygl\u0105daj\u0105 ko\u015bci, nieprzebrane morze \u017cuchw, piszczeli, \u017ceber, nie posegregowanych, nie oddzielonych od siebie, anonimowych, pozbawionych godnego poch\u00f3wku. <\/p>\n","protected":false},"author":25,"featured_media":3279,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[7257,484,714,713],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[712],"yoast_head":"\nTochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko \u2013 Tochman wbija szpadel w um\u0119czon\u0105 ruandyjsk\u0105 ziemi\u0119 i d\u0142ubie, d\u0142ubie, d\u0142ubie \u2013 a spod cienkiej...\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/12\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-czarne.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/12\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-czarne.jpg\",\"width\":641,\"height\":1000,\"caption\":\"Ksi\u0105\u017cka Wojciecha Tochmana Dzisiaj narysujemy \u015bmier\u0107, wydawnictwo Czarne, 2010\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010\",\"name\":\"Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2010-12-10T14:37:59+00:00\",\"dateModified\":\"2013-01-15T22:51:59+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d0077ed4465bfb53f263b5a3bad62f98\"},\"description\":\"Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko \u2013 Tochman wbija szpadel w um\u0119czon\u0105 ruandyjsk\u0105 ziemi\u0119 i d\u0142ubie, d\u0142ubie, d\u0142ubie \u2013 a spod cienkiej...\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d0077ed4465bfb53f263b5a3bad62f98\",\"name\":\"Kuba Kulasa\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/kuba-kulasa\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko","description":"Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko \u2013 Tochman wbija szpadel w um\u0119czon\u0105 ruandyjsk\u0105 ziemi\u0119 i d\u0142ubie, d\u0142ubie, d\u0142ubie \u2013 a spod cienkiej...","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/12\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-czarne.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/12\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-czarne.jpg","width":641,"height":1000,"caption":"Ksi\u0105\u017cka Wojciecha Tochmana Dzisiaj narysujemy \u015bmier\u0107, wydawnictwo Czarne, 2010"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010","name":"Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010#primaryimage"},"datePublished":"2010-12-10T14:37:59+00:00","dateModified":"2013-01-15T22:51:59+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d0077ed4465bfb53f263b5a3bad62f98"},"description":"Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko \u2013 Tochman wbija szpadel w um\u0119czon\u0105 ruandyjsk\u0105 ziemi\u0119 i d\u0142ubie, d\u0142ubie, d\u0142ubie \u2013 a spod cienkiej...","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2010\/wojciech-tochman-dzisiaj-narysujemy-smierc-wydawnictwo-czarne-2010#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Tochman nie wk\u0142ada kija w mrowisko"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d0077ed4465bfb53f263b5a3bad62f98","name":"Kuba Kulasa","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/kuba-kulasa"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3277"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/25"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3277"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3277\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3279"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3277"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3277"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3277"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=3277"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=3277"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}