![\"Jacek](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2010\/12\/dukaj-wroniec.jpg\" "\\"dukaj-wroniec\\"")
<\/a>I oto przed rokiem pojawi\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka czerpi\u0105ca z najnowszej historii i przetwarzaj\u0105ca j\u0105 w literatur\u0119 wysokiej pr\u00f3by \u2013 \u201eWroniec\u201d Jacka Dukaja. Konwencja jest zgo\u0142a nieoczywista: to ba\u015b\u0144 o stanie wojennym. Ma\u0142emu Adasiowi, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 w czasach dla dzisiejszych dzieci niewyobra\u017calnych \u2013 bez kom\u00f3rek i iPod\u00f3w \u2013 pewnej niedzieli zabrak\u0142o nie tylko \u00f3wczesnej cotygodniowej atrakcji \u2013 Teleranka. Ch\u0142opiec musia\u0142 poradzi\u0107 sobie z czym\u015b stokro\u0107 gorszym i trudniejszym \u2013 porwaniem rodziny przez z\u0142owrogiego Wro\u0144ca i ci\u0105giem dziwnych, niezrozumia\u0142ych, gro\u017anych wydarze\u0144<\/p>\n
Dukaj znakomicie oddaje \u015bwiat dzieci\u0119cej wyobra\u017ani. Niezbyt dobrze radzi ona sobie z symbolami i abstrakcjami \u2013 dla ich oswojenia przek\u0142ada je na plastyczne, barwne, bardzo konkretne obrazy. W ich tworzeniu dzieci\u0119ca fantazja jest niezr\u00f3wnana, podobnie jak w s\u0142owotw\u00f3rstwie, gdy trzeba niezrozumia\u0142e poj\u0119cia doros\u0142ych prze\u0142o\u017cy\u0107 na te dobrze znane. Ten \u015bwiat dzieci\u0119cych obraz\u00f3w i nadanych im nazw \u2013 odzwierciedlaj\u0105cy rzeczywisto\u015b\u0107, ale przepuszczony przez wyobra\u017ani\u0119 ma\u0142ego ch\u0142opca \u2013 u Dukaja robi wra\u017cenie niezwykle autentyczne, nie ma w nim fa\u0142szywej nuty, o kt\u00f3r\u0105 niezwykle \u0142atwo, gdy doros\u0142y odtwarza \u015bwiat dziecka. Mamy wi\u0119c potworny, zagarniaj\u0105cy wszystko i wszystkich GAZ, mamy Milipant\u00f3w, kt\u00f3rzy wcale nie s\u0105 mili i bij\u0105 wszystkich pa\u0142kami, mamy Szpicli ze szpicami anten na g\u0142owach, mamy straszliw\u0105, niszczycielsk\u0105, cz\u0142ekopodobn\u0105 maszyn\u0119, kt\u00f3rej nazwa \u2013 Z\u0142omot \u2013 pojawia si\u0119 na jego He\u0142mie, ale bez drugiej i sz\u00f3stej litery… Okropny Cz\u0142onek tkwi za biurkiem, ale nie siedzi na krze\u015ble: okazuje si\u0119 jakby k\u0142\u0105czem jakiej\u015b spotwornia\u0142ej ro\u015bliny, nikn\u0105cej w otworze w pod\u0142odze i przechodz\u0105cej przez wszystkie pi\u0119tra gmachu, w kt\u00f3rym tkwi. Mamy wszechogarniaj\u0105c\u0105 szaro\u015b\u0107 produkowan\u0105 przez Maszyn\u0119-Szarzyn\u0119 ze \u015bcian\u0105 pokazuj\u0105cych szary \u015bnieg telewizor\u00f3w. Przeciwstawiaj\u0105 si\u0119 temu Pozycjoni\u015bci z wpi\u0119tymi opornikami, na czele z panem Najnajnajoporniejszym \u2013 Elektrykiem. Nie jest jednak jasne, czy Pozycjoni\u015bci i Cz\u0142onki nie spotykaj\u0105 si\u0119 gdzie\u015b w podziemnych korytarzach… Mamy wreszcie s\u0105siada i opiekuna Adasia, pana Betona, kt\u00f3ry jest niczym \u201eubajkowiony\u201d, wyposa\u017cony w nadludzkie mo\u017cliwo\u015bci bohater \u201eCz\u0142owieka z marmuru\u201d i \u201eCz\u0142owieka z \u017celaza\u201d razem wzi\u0119tych (\u201eNikt nie pokona pana Betona!\u201d).<\/p>\n
Ba\u015b\u0144 Dukaja nie ma nic wsp\u00f3lnego ze stereotypem \u015bwiata wykreowanego w literaturze dzieci\u0119cej, w kt\u00f3rym wszystko jest g\u0142adkie i mi\u0142e, a z\u0142o nie ma do\u0144 przyst\u0119pu, chyba \u017ce w postaci z\u0142agodzonej i nietrudnej do pokonania. Nie, tu z\u0142o jest realne i naprawd\u0119 gro\u017ane. To raczej \u015bwiat klasycznych ba\u015bni \u2013 cho\u0107by braci Grimm \u2013 i to w wersji oryginalnej, a nie z\u0142agodzonej, \u017ceby nie straszy\u0107 dzieci. W \u015bwiecie \u201eWro\u0144ca\u201d jest miejsce na b\u00f3l i \u015bmier\u0107, leje si\u0119 prawdziwa krew. Nawet je\u015bli zako\u0144czenie ma przywraca\u0107 porz\u0105dek \u2013 ten prawdziwy, a nie taki, kt\u00f3ry zaprowadza\u0142y \u201esi\u0142y porz\u0105dku\u201d w realnej, nie ba\u015bniowej historii \u2013 to jednak zako\u0144czenie jest na tyle niejednoznaczne, \u017ce trudno ksi\u0105\u017ck\u0119 od\u0142o\u017cy\u0107 z ulg\u0105 i poczuciem, \u017ce wszystko wr\u00f3ci\u0142o do normy. Z\u0142owrogie obrazy pozostaj\u0105.<\/p>\n
Ba\u015b\u0144 to przy tym jak najbardziej klasyczna \u2013 taka, w kt\u00f3rej \u015bcieraj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 dobro i z\u0142o. Si\u0142\u0105 ksi\u0105\u017cki jest trafne skojarzenie konwencji z realiami, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 punktem wyj\u015bcia dla fabu\u0142y. Analizuj\u0105c dylematy stoj\u0105ce przed gen. Jaruzelskim i innymi przedstawicielami \u00f3wczesnych w\u0142adz mo\u017cemy \u0142atwo zapomnie\u0107, \u017ce 13 grudnia 1981 r. uruchomiono lawin\u0119 z\u0142a. Zamykanie do wi\u0119zie\u0144, i to ludzi nie tylko niewinnych, ale w\u0142a\u015bnie tych, kt\u00f3rzy zaanga\u017cowali si\u0119 dla Polski \u2013 by\u0142o z\u0142em. Strzelanie do ludzi, bicie, zwalnianie z pracy, wymuszanie emigracji, nak\u0142anianie do donoszenia i korzystanie z donos\u00f3w \u2013 to wszystko by\u0142o z\u0142em. Umacnianie w\u0142adzy totalitarnej (nawet je\u015bli coraz mniej udolnie) i zale\u017cnej od o\u015bciennego mocarstwa by\u0142o z\u0142em. Opluwanie przez propagand\u0119 akurat tych, kt\u00f3rzy zas\u0142ugiwali na uznanie i szacunek i dzi\u015b, w wolnej Polsce, s\u0142usznie s\u0105 honorowani orderami \u2013 by\u0142o z\u0142em.
\nWielu spo\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy pami\u0119taj\u0105 te czasy, a \u2013 jak wynika z bada\u0144 \u2013 tak\u017ce wielu m\u0142odszych, uzna to wszystko za oczywisto\u015b\u0107. Wci\u0105\u017c jednak nie brak tych, kt\u00f3rzy jakby o tym zapomnieli albo nie przyj\u0119li do wiadomo\u015bci. Wielu myli skuteczno\u015b\u0107 z dobrem \u2013 cho\u0107 z\u0142o skutecznie u\u017cyte nie przestaje przecie\u017c by\u0107 z\u0142em. O tym wszystkim pomaga pami\u0119ta\u0107 \u201eWroniec\u201d, w kt\u00f3rym z\u0142o jest realne, niekwestionowane i naprawd\u0119 z\u0142e.
\nTa perspektywa nie zamyka mo\u017cliwo\u015bci bardziej zniuansowanych debat o przesz\u0142o\u015bci. Przeciwnie \u2013 jest warunkiem, by subtelne rozwa\u017cania nie zamieni\u0142y si\u0119 w moralny zam\u0119t, w kt\u00f3rym przesz\u0142o\u015b\u0107 staje si\u0119 tak skomplikowana, \u017ce \u2013 mimo nagromadzenia fakt\u00f3w \u2013 mo\u017cemy tylko bezradnie roz\u0142o\u017cy\u0107 r\u0119ce i stwierdzi\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bciwie nic pewnego nie da si\u0119 na jej temat powiedzie\u0107.
\nLiteratura ma przy tym t\u0119 przewag\u0119 nad publicystyk\u0105, \u017ce operuje s\u0142owami i obrazami zapadaj\u0105cymi mocno w pami\u0119\u0107 i w pod\u015bwiadomo\u015b\u0107. Mo\u017cna tej si\u0142y u\u017cy\u0107 ku dobremu i ku z\u0142emu. Ba\u015b\u0144 Dukaja s\u0142u\u017cy dobrej sprawie. Paradoksalnym wyrazem si\u0142y tej literatury s\u0105 wyrazy uznania dla niej dochodz\u0105ce ze \u015brodowisk, kt\u00f3re ostatnio raczej pochylaj\u0105 si\u0119 z trosk\u0105 nad rozterkami tw\u00f3rc\u00f3w stanu wojennego. Nawet oni, jakby wbrew sobie ulegaj\u0105 sile dobrej literatury. A mo\u017ce \u2013 dzi\u0119ki niej przypominaj\u0105 sobie dawne czasy, w kt\u00f3rych nie mieli w\u0105tpliwo\u015bci, po kt\u00f3rej stronie jest racja… To tak\u017ce wyraz ho\u0142du dla dobrej ksi\u0105\u017cki.
\nNa 13 grudnia 2010 r. warszawski Teatr Kamienica zaplanowa\u0142 premier\u0119 scenicznej adaptacji \u201eWro\u0144ca\u201d. Wyzwanie nie jest \u0142atwe: si\u0142\u0119 obrazowego j\u0119zyka Dukaja w ksi\u0105\u017cce jeszcze wzmacnia jej znakomita strona graficzna \u2013 wi\u0119cej ni\u017c ilustracja, integralny element dzie\u0142a, autorstwa Jakuba Jab\u0142o\u0144skiego. Zobaczymy, jaki b\u0119dzie \u201eWroniec\u201d w teatrze, kt\u00f3rego za\u0142o\u017cyciel \u2013 Emilian Kami\u0144ski \u2013 w czasie, gdy realny Wroniec wysy\u0142a\u0142 na ulice MOMO, Suki i Bubek\u00f3w, wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 podziemny Teatr Domowy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Niedawna historia Polski nie cieszy si\u0119 jako\u015b szczeg\u00f3lnym zainteresowaniem pisarzy. Mo\u017ce si\u0119 to wydawa\u0107 dziwne i to nie tylko dlatego, \u017ce literatura zwykle czerpa\u0142a pe\u0142nymi gar\u015bciami z historii \u2013 niewyczerpanego \u017ar\u00f3d\u0142a zajmuj\u0105cych opowie\u015bci, interesuj\u0105cych postaci, szczeg\u00f3\u0142\u00f3w mog\u0105cych wype\u0142ni\u0107 i urealni\u0107 wykreowany przez pisarza \u015bwiat.<\/p>\n","protected":false},"author":49,"featured_media":3356,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[529,726,155,728,727,190],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[14367],"yoast_head":"\n