{"id":3381,"date":"2011-01-10T08:07:48","date_gmt":"2011-01-10T07:07:48","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=3381"},"modified":"2013-01-23T22:36:24","modified_gmt":"2013-01-23T21:36:24","slug":"mario-vargas-llosa-marcin-kurek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek","title":{"rendered":"Llosa czyli fikcja jako zapowied\u017a schy\u0142ku"},"content":{"rendered":"

Najwcze\u015bniejszym tekstem Maria Vargasa Llosy, kt\u00f3ry mo\u017cna uzna\u0107 za pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 sformu\u0142owania jego w\u0142asnej sp\u00f3jnej teorii estetycznej, jest zapis wyk\u0142adu wyg\u0142oszonego na uniwersytecie w Mon\u00adtevideo w 1966 roku, opublikowany kilka lat p\u00f3\u017aniej jako Powie\u015b\u0107 (La novela)<\/em>.<\/p>\n

\"Mario<\/a>
Mario Vargas Llosa, fot. Daniele Devoti<\/figcaption><\/figure>\n

Rozmy\u015blaj\u0105c tam nad okoliczno\u015bciami, w jakich narodzi\u0142a si\u0119\u00a0powie\u015b\u0107\u00a0europejska, Vargas Llosa wykazuje, i\u017c pomi\u0119dzy pojawieniem si\u0119 wa\u017cnego ruchu prozatorskiego a towarzysz\u0105cymi mu\u00a0wydarzeniami\u00a0historycznymi zachodzi zadziwiaj\u0105ca relacja: Jak si\u0119 wydaje, powie\u015b\u0107 nie pojawia si\u0119 nigdy w chwili, kiedy maj\u0105 miejsce wielkie wydarzenia,\u00a0 wielkie\u00a0 przekszta\u0142cenia,\u00a0 wielkie zmiany\u00a0 historyczne.\u00a0\u00a0 Pojawia si\u0119<\/em> <\/em>wcze\u015bniej lub znacznie p\u00f3\u017aniej, ale przede wszystkim wcze\u015bniej. Wy\u0142ania si\u0119 tak, jak wy\u0142oni\u0142y si\u0119 powie\u015bci rycerskie, kiedy \u015bwiat, kt\u00f3ry przedstawiaj\u0105, znajduje si\u0119 w stanie rozk\u0142adu, kiedy jego fundamenty s\u0105 naruszone i kiedy ten \u015bwiat ma w\u0142a\u015bnie znikn\u0105\u0107. To wtedy, gdy \u015bredniowiecze jest zagro\u017cone przez pojawienie si\u0119 renesansu, wy\u0142ania si\u0119 r\u00f3wnie szerokie, r\u00f3wnie wspania\u0142e, r\u00f3wnie godne podziwu przedstawienie \u015bredniowiecznego \u015bwiata <\/em>\u2013 pisze w eseju pt. La novela <\/em>(America Nueva, Buenos Aires 1974).<\/em> W wiekach p\u00f3\u017aniejszych nadal pisze si\u0119 i publikuje powie\u015bci, jednak zdaniem Vargasa Llosy dopiero w XVIII stuleciu we Francji pojawia si\u0119 wa\u017cny, niezwykle ciekawy i wyj\u0105tkowy ruch prozatorski, kt\u00f3ry zwalczano i prze\u015bladowano podobnie jak powie\u015bci rycerskie w \u015bredniowieczu. Chodzi o powie\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 pisarz nazywa przekl\u0119t\u0105 \u2013 dzie\u0142a Sade’a, Restifa de la Bretonne, Laclos, autor\u00f3w, kt\u00f3rych skazywano i wi\u0119ziono: Te straszne dzie\u0142a m\u00f3wi\u0142y przede wszystkim o najbardziej negatywnej i potwornej cz\u0119\u015bci cz\u0142owieka. Ale w nich tak\u017ce przedstawiono ju\u017c ca\u0142y kataklizm gwa\u0142tu, kt\u00f3ry mia\u0142 spa\u015b\u0107 na Francj\u0119 przy okazji fundamentalnej historycznej zmiany, jak\u0105 by\u0142a rewolucja francuska. Powtarza si\u0119 tu poniek\u0105d przypadek powie\u015b\u00adci<\/em> rycerskich<\/em> (La nowela<\/em>). Przekl\u0119ta powie\u015b\u0107 pojawia si\u0119, zdaniem peruwia\u0144\u00adskiego autora, w\u00f3wczas, gdy spo\u0142ecze\u0144stwo francuskie si\u0119 roz\u00adpada, ulega korozji, by wkr\u00f3tce znikn\u0105\u0107 w wielkiej hekatombie krwi.<\/p>\n

Podobn\u0105 rol\u0119 przypisuje Vargas Llosa wielkiej powie\u015bci rosyj\u00adskiej XIX w. i dw\u00f3m najwa\u017cniejszym jej przedstawicielom, To\u0142sto\u00adjowi i Dostojewskiemu: obaj oni opisuj\u0105 \u015bwiat carskiego imperium, kt\u00f3ry ma wkr\u00f3tce znikn\u0105\u0107 i faktycznie niewiele lat p\u00f3\u017aniej ginie wraz z wybuchem rewolucji i zostaje zast\u0105piony inn\u0105 rzeczywis\u00adto\u015bci\u0105. W nast\u0119pnych dziesi\u0119cioleciach w diagnozie Llosy na europejskiej scenie zjawiaj\u0105 si\u0119 pisarze tacy jak Proust, Joyce czy Kafka, ludzie uznawani obecnie za mistrz\u00f3w ca\u0142ej powie\u015bci nowoczesnej. Pisz\u0105 swe dzie\u0142a dok\u0142adnie wtedy, kiedy \u00f3wczesne spo\u0142ecze\u0144stwo europejskie ulega korozji z powodu wielkiej serii napi\u0119\u0107 i kiedy stoi u bram apokalipsy, jak\u0105 staj\u0105 si\u0119 wojny \u015bwiatowe.<\/p>\n

O interesuj\u0105cym zwi\u0105zku zachodz\u0105cym pomi\u0119dzy pojawieniem si\u0119 wielkiego powie\u015bciopisarstwa oraz stanem spo\u0142ecznego kryzysu i rozk\u0142adu wspomina Vargas Llosa tak\u017ce w jednym ze szkic\u00f3w z tomu Prawda<\/em> <\/em>k\u0142amstw <\/em>(Pozna\u0144 1999; szkic ten publikowany by\u0142 w t\u0142umaczeniu autora niniejszego tekstu w \u201eOdrze\u201d nr 4\/1994). W tek\u015bcie po\u015bwi\u0119conym Auto da f\u00e9<\/em> Eliasa Canettiego, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 pisanie powie\u015bci jesieni\u0105 1930 r. w ol\u015bniewaj\u0105cym i pre-apokaliptycznym Wiedniu Brocha i Musila, Karla Poppera i Albana Berga<\/em> Vargas Llosa stwierdza, \u017ce chocia\u017c powie\u015b\u0107 ta unika temat\u00f3w politycznych \u2013 czytaj\u0105c j\u0105 teraz, z punktu widzenia, jaki przynosi historia narodu niemieckiego zauroczonego hitleryzmem i wiedza o obozach zag\u0142ady, gdzie zgin\u0119\u0142o sze\u015b\u0107 milion\u00f3w \u017byd\u00f3w, <\/em>Auto da f\u00e9 <\/em>wydaje si\u0119 przyprawiaj\u0105c\u0105 o dreszcz metafor\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa stoj\u0105cego u progu upadku w ramiona najbardziej fanatycznego szale\u0144stwa i demagogii oraz stoczenia si\u0119 w kataklizm <\/em>(Koszmar realistyczny, <\/em>szkic opublikowany w \u201eLiteraturze na \u015awiecie\u201d nr 5-6\/1995 w t\u0142um. Marcina Kurka). W napisanym i opublikowanym po angielsku eseju o wsp\u00f3\u0142czesnej powie\u015bci ameryka\u0144skiej The Latin American Novel Today<\/em> Yargas Llosa zastrzega jednak, \u017ce zwi\u0105zek pomi\u0119dzy ewolucj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa a udoskonalaniem fikcyjnej prozy nie mo\u017ce by\u0107 wymierzany z naukow\u0105 precyzj\u0105<\/em> (\u201cBooks Abroad\u201d, nr 44\/1970). Wyr\u00f3\u017cnion\u0105 przez siebie tendencj\u0119 pisarz t\u0142umaczy tym, i\u017c naj\u00adw\u0142a\u015bciwszym momentem dla pojawienia si\u0119 fikcyjnej prozy jest punkt zwrotny, gdy religijne i moralne warto\u015bci danej spo\u0142eczno\u015bci, na kt\u00f3rych wsp\u00f3lnota ta opiera\u0142a swoje istnienie i dzi\u0119ki kt\u00f3rym dysponowa\u0142a kluczem do interpretacji rzeczywisto\u015bci, podane zo\u00adsta\u0142y w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 i nie stanowi\u0105 ju\u017c naturalnej podstawy \u017cycia zbiorowego. Dlatego te\u017c wielkie powie\u015bci nie pojawiaj\u0105 si\u0119 w czasach silnych rewolucyjnych niepokoj\u00f3w i zaburze\u0144, kiedy ca\u0142e narody jednoczy wsp\u00f3lne d\u0105\u017cenie (Great novels never a<\/em>ppear in these moments of optimistic exultation, of hope and faith in a country’s destiny, <\/em>\u201eBooks Abroad\u201d, jw.) .<\/em> <\/em>Logiczn\u0105 konkluzj\u0105 tych rozwa\u017ca\u0144 jest wyra\u017cone po raz pierwszy w cytowanym szkicu Powie\u015b\u0107<\/em> stwierdzenie Vargasa Llosy, i\u017c poja\u00adwienie si\u0119 w ostatnich latach wielu wybitnych autor\u00f3w i dzie\u0142 prozatorskich w Ameryce \u0141aci\u0144skiej, a tak\u017ce niespodziewane wydarze\u00adnia zwi\u0105zane z boomem edytorskim i czytelniczym nie zapowiadaj\u0105 w \u015bwietle tej teorii korzystnych wydarze\u0144 spo\u0142ecznych i historycz\u00adnych w \u0142onie cywilizacji latynoskiej: <\/em>S\u0105dz\u0119, \u017ce w Ameryce \u0141aci\u0144skiej, podobnie jak we Francji, kiedy pojawia\u0142y si\u0119 po\u00adwie\u015bci przekl\u0119te, jak w Rosji, gdy pojawia\u0142a si\u0119 powie\u015b\u0107 To\u0142stoja i Dostojewskiego, jak w \u015aredniowieczu, kiedy zjawiali si\u0119 Amadis, rycerz Cifar czy Tirant, mamy do czynienia z rzeczywisto\u015bci\u0105, kt\u00f3ra ju\u017c wkr\u00f3tce zmieni sk\u00f3r\u0119, z rzeczywisto\u015bci\u0105, kt\u00f3ra b\u0119dzie przedmiotem wielkich przekszta\u0142ce\u0144 i zmian, i uwa\u017cam, \u017ce w\u0142a\u015bnie w obliczu tej padliny pojawiaj\u0105 si\u0119 teraz, tak jak pojawia\u0142y si\u0119 zawsze w przesz\u0142o\u015bci, s\u0119py, kt\u00f3rymi w pewnym sensie s\u0105 powie\u015bciopisarze<\/em>. <\/em><\/p>\n

Na t\u0119 w\u0142a\u015bnie ide\u0119 Vargasa Llosy zwraca uwag\u0119 Gabriel Garcia Marquez w rozmowie, jak\u0105 obaj pisarze przeprowadzili w 1967 roku w audytorium Politechniki Lime\u0144skiej, a kt\u00f3r\u0105 w 1988 roku opubli\u00adkowano w formie ksi\u0105\u017ckowej jako Rozmow\u0119 o powie\u015bci latynoamery\u00adka\u0144skiej<\/em>. Vargas Llosa, poproszony przez Kolumbijczyka o stresz\u00adczenie swojej koncepcji, stwierdza, i\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo ustabilizowane, spo\u0142ecze\u0144stwo mniej lub bardziej ruchome, kt\u00f3re prze\u017cywa okres dobrobytu i wewn\u0119trznej stabilizacji, stymuluje pisarza w znacznie mniejszym stopniu ni\u017c zbiorowo\u015b\u0107 w sytuacji, w jakiej znajduje si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie spo\u0142ecze\u0144stwo latynoameryka\u0144skie, nad\u017carte przez wewn\u0119trzny kryzys, w pewnym sensie na skraju apokalipsy. To znaczy, pogr\u0105\u017cone w procesie transformacji, zmian, o kt\u00f3rych nie wiemy, dok\u0105d nas zaprowadz\u0105\u2026 S\u0105dz\u0119 \u2013 <\/em>kontynuuje pisarz \u2013 \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re przypominaj\u0105 nieco trupy, bardziej pobudzaj\u0105 pisarzy, dostarczaj\u0105 im fascynuj\u0105cych temat\u00f3w<\/em>. Na ten sam temat Llosa wypowiada si\u0119 w 1970 roku w wywiadzie przeprowadzonym przez Jeana Michela Fosseya i og\u0142oszonym trzy lata p\u00f3\u017aniej w zbiorze Galaxia latinoamericana<\/em>: Sytuacja historyczna, jak\u0105 prze\u017cywa Ameryka \u0141aci\u0144ska, jest stanem, kt\u00f3ry z punktu widzenia powie\u015bci mo\u017cna nazwa\u0107 uprzywilejowanym. Jest to sytuacja spo\u0142e\u00adcze\u0144stwa, kt\u00f3re ponios\u0142o ca\u0142kowite bankructwo i stoi na skraju zag\u0142ady. Kiedy spo\u00ad\u0142ecze\u0144stwo upada, kiedy pomi\u0119dzy wsp\u00f3lnot\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i rzeczywisto\u015bci\u0105, w kt\u00f3rej \u017cyje (instytucje, warto\u015bci polityczne, moralne, kulturowe), przestaje istnie\u0107 solidna wiara, wtedy literatura jako zast\u0105pienie i skarga na rzeczywisto\u015b\u0107, w kt\u00f3r\u0105 nikt nie wierzy, widz\u0105c jedynie martwot\u0119, nabiera niezwyk\u0142ej mocy. Wiara ta ju\u017c nie od\u00adwraca si\u0119 ku prawdziwej rzeczywisto\u015bci; projektuje si\u0119 ku rzeczywisto\u015bci fikcyjnej. S\u0105dz\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki temu w ostatnich latach powie\u015b\u0107 w Ameryce \u0141aci\u0144skiej ma takie powodzenie w\u015br\u00f3d czytelnik\u00f3w <\/em>(Inventarios Provisionales, Las Palmas de Gran Canaria 1973).
\n
\nIstnienie problemu schy\u0142ku i jego wag\u0119 zar\u00f3wno dla autor\u00f3w, jak i krytyki potwierdza\u0107 zdaje si\u0119 jedno z najcenniejszych \u015bwiadectw, jakimi dysponujemy na temat powie\u015bciowej poetyki Vargasa Llosy: mianowicie rozmowa-rzeka, kt\u00f3r\u0105 w 1971 roku przeprowadzi\u0142 z nim Ricardo Cano Gaviria (Anagrama, Barcelona 1972).\u00a0 Pisarz, pytany tu o \u201e\u015bmier\u0107 powie\u015bci\u201d, a tak\u017ce o miejsce, jakie w historii rzekomo upadaj\u0105cego gatunku zajmuj\u0105 najnowsze dokonania pisarzy latynoameryka\u0144skich znane powszechnie pod generalizuj\u0105c\u0105 nazw\u0105 boomu, odpowiada, i\u017c: nigdy<\/em> nie traktowa\u0142 zbyt powa\u017cnie mrocznych przepowiedni na temat \u015bmierci powie\u015b\u00adci<\/em>. Jak zauwa\u017ca Llosa, podobne teorie w wi\u0119kszo\u015bci wypadk\u00f3w formu\u0142owane s\u0105 w oparciu o bardzo w\u0105skie i ograniczone podstawy czy dowody. Zarzut taki mo\u017cna \u2013 jego zdaniem \u2013 po\u00adstawi\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnym krytykom, takim jak George Steiner, kt\u00f3ry w Language and Silence<\/em> przepowiada w spos\u00f3b r\u00f3wnie katego\u00adryczny agoni\u0119 gatunku. Vargas Llosa przyznaje w tej rozmowie, \u017ce obecnie zar\u00f3wno w Anglii, jak i w ca\u0142ej Europie powie\u015b\u0107 przechodzi okres, kt\u00f3ry mo\u017cna by nazwa\u0107 kryzysowym, jednocze\u015bnie jednak zauwa\u017ca, i\u017c diagnoza odnosz\u0105ca si\u0119 do starego kontynentu nie mo\u017ce by\u0107 stoso\u00adwana bez ogranicze\u0144 wobec Ameryki \u0141aci\u0144skiej, Afryki i Azji, obszar\u00f3w, kt\u00f3re wychodz\u0105 od innych za\u0142o\u017ce\u0144 historycznych: Tym, na co w rzeczywisto\u015bci wskazuje Steiner, jest kryzys powie\u015bci angielskiej, francuskiej, niemieckiej, kryzys, kt\u00f3rego wcale nie na\u00adle\u017cy uwa\u017ca\u0107 za ostateczny. Aktualna powie\u015b\u0107 w tych krajach nie ma po prostu impetu i z\u0142o\u017cono\u015bci, jakie mia\u0142a na poprzednich etapach, na przyk\u0142ad w pocz\u0105tkach tego wieku lub w stuleciu ubieg\u0142ym<\/em>. Dlatego te\u017c wnioskowanie na tej podstawie o \u015bmierci gatunku na poziomie \u015bwiatowym uznaje Vargas Llosa za zbyt egocentryczne<\/em>. Kr\u00f3tkowzroczno\u015b\u0107 europejskiej krytyki literackiej wobec powie\u015b\u00adci powstaj\u0105cej na innych kontynentach mo\u017cna, zdaniem pisarza, usprawiedliwi\u0107 w pewnym stopniu nisk\u0105 jako\u015bci\u0105 tworzonej w Ame\u00adryce \u0141aci\u0144skiej prozy, kt\u00f3ra w por\u00f3wnaniu z poezj\u0105, na przyk\u0142ad, by\u0142a gatunkiem drugiej kategorii. Mimetycznym, pochodnym, pe\u0142nym wszelkiego rodzaju zapo\u017cycze\u0144 z powie\u015bci europejskiej i p\u00f3\u0142nocnoameryka\u0144skiej<\/em>. Jednocze\u015bnie Vargas Llosa zastrzega, i\u017c nie oznacza to zerwania przez now\u0105 powie\u015b\u0107 latynoameryka\u0144sk\u0105 intensywnych zwi\u0105zk\u00f3w, jakie \u0142\u0105czy\u0142y j\u0105 z proz\u0105 starego kontynentu, ale nawi\u0105zanie z ni\u0105 polemicznego i tw\u00f3rczego dialogu oraz przekszta\u0142cenie i mody\u00adfikacj\u0119 zachodnich modeli zgodnie z odmiennymi potrzebami laty\u00adnoskiego \u015bwiata. Rzeczywisto\u015b\u0107 latynoameryka\u0144ska i europejska maj\u0105 bowiem punkty zbie\u017cne, ale tak\u017ce punkty, kt\u00f3re rozbiegaj\u0105 si\u0119 zupe\u0142nie i to w pewien spos\u00f3b musi odzwierciedla\u0107 si\u0119 w dziele tw\u00f3rczym.<\/p>\n

\"Mario<\/a>
Mario Vargas Llosa, fot. Manuel Gonz\u00e1lez Olaechea y Franco<\/figcaption><\/figure>\n

W tym miejscu w rozwa\u017caniach teoretycznych Vargasa Llosy pojawia si\u0119 istotne dla my\u015bli nad histori\u0105 gatunku nazwisko Luk\u00e1csa, kt\u00f3rego hipotez\u0119 pisarz peruwia\u0144ski wi\u0105\u017ce z powracaj\u0105cymi cz\u0119sto przepowiedniami na temat agonii powie\u015bci. Autor Rozmowy w Katedrze<\/em> odwo\u0142uje si\u0119 do pogl\u0105du w\u0119gierskiego badacza, zgodnie z kt\u00f3\u00adrym los powie\u015bci zwi\u0105zany jest z dziejami okre\u015blonej klasy spo\u00ad\u0142ecznej, czyli mieszcza\u0144stwa, do tego stopnia, i\u017c zauwa\u017calny jest czasowy paralelizm pomi\u0119dzy jego powstaniem i okresem najpe\u0142\u00adniejszego rozkwitu powie\u015bci w wieku XIX, a w konsekwencji mo\u017c\u00adna tak\u017ce wnosi\u0107 o znikni\u0119ciu powie\u015bci wraz z klas\u0105, kt\u00f3ra stworzy\u0142a j\u0105 i rozwin\u0119\u0142a. Pisarz w rozmowie z Ricardo Cano Gaviri\u0105 stwierdza jednoznacznie: Wydaje mi si\u0119, \u017ce to b\u0142\u0119dna teoria. Luk\u00e1cs nie m\u00f3g\u0142 dowie\u015b\u0107 istnienia determi\u00adnistycznego i mechanicznego zwi\u0105zku pomi\u0119dzy powie\u015bci\u0105 i okre\u015blon\u0105 klas\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i w jeszcze mniejszym stopniu powi\u0105za\u0107 pocz\u0105tek gatunku z narodzinami mieszcza\u0144stwa. Jedyn\u0105 rzecz\u0105, jak\u0105 mo\u017cna udowodni\u0107 na tym terenie, jest fakt, \u017ce powie\u015b\u0107 rodzi si\u0119 w momencie, gdy cywilizacja przestaje mie\u0107 charakter zdecy\u00addowanie wiejski i zaczyna mie\u0107 charakter zdecydowanie miejski, w momencie, gdy miasto zaczyna dominowa\u0107 nad wsi\u0105. Ale znacznie wa\u017cniejszy ni\u017c ta zbie\u017cno\u015b\u0107 wydaje mi si\u0119 fakt, \u017ce powie\u015b\u0107 pojawi\u0142a si\u0119 w chwili, kiedy kultura religijna, kiedy kultura teologiczna, zaczyna\u0142a prze\u017cywa\u0107 kryzys.<\/em> <\/em><\/p>\n

Dowodem nieadekwatno\u015bci luk\u00e1csowskiej wizji powie\u015bci jako wyrazu okre\u015blonej klasy jest dla Vargasa Llosy przyk\u0142ad Zwi\u0105zku Radzieckiego, gdzie mieszcza\u0144stwo znikn\u0119\u0142o na tyle dawno, \u017ce gdy\u00adby teza ta okaza\u0142a si\u0119 trafna, powie\u015b\u0107 jako gatunek powinna zacz\u0105\u0107 w tym kraju upada\u0107, a tak si\u0119 nie dzieje. Nie tylko, \u017ce nic takiego si\u0119 nie wydarzy\u0142o, ale ZSRR jest, wed\u0142ug peruwia\u0144skiego autora, jedynym krajem na \u015bwiecie, gdzie nadal tworzone s\u0105 powie\u015bci formalnie najbardziej mieszcza\u0144skie ze wszystkich, nawet przez bar\u00addzo dobrych pisarzy. My\u015bl\u0119 o przypadku So\u0142\u017cenicyna \u2013 odczuwam dla niego ogromny szacunek, s\u0105dz\u0119, \u017ce to wielki autor \u2013 pisz\u0105cego powie\u015bci technik\u0105, j\u0119zykiem i z perspektywy, kt\u00f3re s\u0105 takie same jak w powie\u015bci XIX-wiecznej, powie\u015bci typowo mieszcza\u0144skiej, wedle kryteri\u00f3w marksistowskich.<\/em> <\/em>Dekadencj\u0119 literatury powstaj\u0105cej w ZSRR w por\u00f3wnaniu z bogat\u0105 tradycj\u0105 rosyjsk\u0105 XIX w. wi\u0105\u017ce Vargas Llosa z dominuj\u0105cym realizmem socjalistycznym i zestawia tak\u0105 sytuacj\u0119 z kryzysem literatury moralizatorskiej w \u015bredniowieczu oraz powie\u015bci obyczajowej w ostatnich latach XIX w. Przyk\u0142ady najg\u0142o\u015bniejszych powie\u015bci socrealistycznych dowodz\u0105 jego zdaniem ca\u0142kowitej pora\u017cki ich za\u00ad\u0142o\u017ce\u0144 teoretycznych: <\/em>Nawet najbardziej ortodoksyjne umys\u0142y nie o\u015bmiel\u0105 si\u0119 dzi\u015b przyzna\u0107, \u017ce powie\u015bci w rodzaju <\/em>Jak hartowa\u0142a si\u0119 stal <\/em>[…] by\u0142y u\u017cyteczniejsze dla ludzkiego post\u0119pu ni\u017c dzie\u0142a \u201edekadenckie”, takie jak <\/em>Biesy czy <\/em>W poszukiwaniu straconego czasu.<\/em> <\/em>W kontek\u015bcie tym wymienia Vargas Llosa tak\u017ce Mistrza i Ma\u0142gorzat\u0119<\/em> Bu\u0142hakowa, kt\u00f3r\u0105 nazywa wspania\u0142\u0105 powie\u015bci\u0105 fantastyczn\u0105 o prawdziwie inspiruj\u0105cym bogactwie i witalno\u015bci, uchylaj\u0105c\u0105 si\u0119 ca\u0142kowicie od zalece\u0144 realizmu socjalistycznego i pozbawion\u0105 wszel\u00adkich pretensji pedagogicznych. <\/em><\/p>\n

Pisarz zauwa\u017ca jednak, i\u017c ca\u0142kowita krytyka socrealizmu niesie ze sob\u0105 ryzyko odwrotne, kt\u00f3rego r\u00f3wnie\u017c nale\u017cy unika\u0107. Szkody wyrz\u0105dzone literaturze przez ten narzucony odg\u00f3rnie kierunek, fru\u00adstracje pisarzy, kt\u00f3rzy w imi\u0119 rewolucji po\u015bwi\u0119cili mu swoj\u0105 spon\u00adtaniczno\u015b\u0107 i fantazje, powoduj\u0105, \u017ce teraz, w obawie przed ponownym popadni\u0119ciem w schematyzm, mamy coraz cz\u0119\u015bciej do czynienia z rodzajem awersji wobec czystego realizmu. W tym wypadku lekarstwo jest r\u00f3wnie niebezpieczne jak choroba. Zgadzam si\u0119, \u017ce funkcj\u0105 literatury nie jest jedynie opis proces\u00f3w spo\u0142ecznych i his\u00adtorycznych wed\u0142ug uprzedniego schematu, ograniczaj\u0105cy \u015bwiat do dobrych i z\u0142ych oraz ilustruj\u0105cy anegdotami teori\u0119<\/em> walki klas<\/em>, przyznaje Vargas Llosa i zastrzega: Nie oznacza to jednak, \u017ce po\u00adziom spo\u0142eczny i historyczny nie stanowi\u0105 podstaw rzeczywisto\u015bci czy \u017ce literatura powinna negowa\u0107 je lub odrzuca\u0107<\/em>. Usi\u0142uj\u0105c pot\u0119pi\u0107 realizm socjalistyczny lub ustrzec si\u0119 przed jego niebez\u00adpiecze\u0144stwami, pot\u0119pia si\u0119 w ostateczno\u015bci \u2013 zdaniem peruwia\u0144\u00adskiego autora \u2013 realizm w og\u00f3le, a zatem co\u015b, co w \u017caden spos\u00f3b nie jest przez niego reprezentowane. Jednocze\u015bnie do\u015bwiadczenia z publikacji radzieckiego wydania jego w\u0142asnej ksi\u0105\u017cki Miasto i psy<\/em> sk\u0142aniaj\u0105 pisarza do twierdzenia, i\u017c powie\u015b\u0107 w ZSRR pe\u0142ni tak\u0105 sam\u0105 funkcj\u0119 jak w ka\u017cdym innym spo\u0142ecze\u0144stwie zachodnim, a nie\u00adzwykle wysoki nak\u0142ad pierwszej edycji \u015bwiadczy o du\u017cym zapotrze\u00adbowaniu czytelniczym. Oznacza to<\/em> \u2013 podsumowuje \u2013 \u017ce powie\u015b\u0107 jest \u017cywa jako gatunek i ma w tej chwili do spe\u0142nienia pewne funkcje, a fakt ten stoi w sprzeczno\u015bci z tez\u0105 m\u00f3wi\u0105c\u0105, i\u017c powie\u015b\u0107 wyra\u017ca jedynie mentalno\u015b\u0107, interesy i formy bur\u017cuazji<\/em>. Mimo i\u017c interesuj\u0105cy nas pisarze latynoscy zdecydowanie nie podzielaj\u0105 ortodoksyjnie marksistowskich pogl\u0105d\u00f3w na literatur\u0119, zaw\u0119\u017caj\u0105cych jej znaczenie do wyrazu walki klas, kilka podstawowych idei este\u00adtycznych Luk\u00e1csa \u2013 pochodz\u0105cych zw\u0142aszcza z wczesnego okresu i wyra\u017conych w takich pracach, jak uko\u0144czona w 1915 roku Teoria powie\u015bci<\/em> \u2013 znajduje w licznych wypowiedziach Vargasa Llosy, a tak\u017ce m.in. Ernesta S\u00e1bato, wyra\u017anie odzwierciedlenie.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017ck\u0119 w\u0119gierskiego filozofa mo\u017cna umie\u015bci\u0107 \u2013 jak czyni to w swym monumentalnym dziele pt. La \u201eNueva Novela\u201d en Francia y en Iberoam\u00e9rica <\/em>(Madryt 1971) <\/em>Leo Pollmann \u2013 w specyficznym momencie historycznym i kulturowym, kiedy powie\u015b\u0107, po okresie<\/em> <\/em>splendoru w wieku XIX, pogr\u0105\u017cona by\u0142a w g\u0142\u0119bokim kryzysie, kt\u00f3ry jednak\u017ce zak\u0142ada\u0142 odkrywanie przed ni\u0105 nowych mo\u017cliwo\u015bci<\/em>. S\u0105 to zatem lata, w kt\u00f3rych Marcel Proust rozpocz\u0105\u0142 pisanie W poszu\u00adkiwaniu straconego czasu<\/em>, utworu b\u0119d\u0105cego pierwsz\u0105 estetyczn\u0105 manifestacj\u0105 kryzysu i nowego<\/em> horyzontu<\/em>, lata narodzin szko\u0142y formalist\u00f3w rosyjskich, kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wnym osi\u0105gni\u0119ciem jest po\u0142\u0105\u00adczenie analizy strukturalnej dzie\u0142a z kryterium ewolucyjnym<\/em>, a tak\u017ce okres powstania Kursu de Saussure’a i teorii wzgl\u0119dno\u015bci Einsteina.<\/p>\n

Trwa\u0142ym, cho\u0107 stopniowo konkretyzowanym w\u0105tkiem my\u015bli Luk\u00e1csa<\/em> \u2013 pisze Alina Brodzka w pos\u0142owiu do jego Teorii powie\u015bci \u2013 <\/em> jest […] prze\u015bwiadczenie, \u017ce w\u0142a\u015bnie sztuka potrafi dokona\u0107 rzeczy pozornie niemo\u017cliwej: wyrazi\u0107 pe\u0142ni\u0119 ludzkiego do\u015bwiadczenia, ujawni\u0107 pragnienie odbudowy har\u00admonijnej osobowo\u015bci, sta\u0107 si\u0119 \u015bwiadectwem najwy\u017cszej samowiedzy, kt\u00f3r\u0105 zdoby\u0107 mo\u017ce w swojej epoce cz\u0142owiek jako uczestnik i wsp\u00f3\u0142\u00adtw\u00f3rca nieustaj\u0105cego procesu historii<\/em>. Punktem wyj\u015bcia sfor\u00admu\u0142owanych przez Luk\u00e1csa estetycznych koncepcji jest g\u0142\u0119boki kryzys \u015bwiatopogl\u0105dowy, upadek wiary w pozytywistyczny model cz\u0142owieka, prze\u015bwiadczenie, \u017ce akceptuj\u0105ce uczestnictwo w takim \u017cyciu spo\u0142ecznym, kt\u00f3re ujawnia\u0142o pozorno\u015b\u0107 obowi\u0105zuj\u0105cych w nim warto\u015bci, jest bytowaniem nie\u00adautentycznym, poni\u017caj\u0105cym istot\u0119 ludzk\u0105. Jedynym wyj\u015bciem, jakie dostrzega\u0142 w\u00f3wczas, mia\u0142o by\u0107 radykalne zerwanie ze \u015bwiatem opustosza\u0142ych konwencji i samotna, tragiczna obrona transcendent\u00adnych warto\u015bci duchowych <\/em>(Brodzka).<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Najwcze\u015bniejszym tekstem Maria Vargasa Llosy, kt\u00f3ry mo\u017cna uzna\u0107 za pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 sformu\u0142owania jego w\u0142asnej sp\u00f3jnej teorii estetycznej, jest zapis wyk\u0142adu wyg\u0142oszonego na uniwersytecie w Mon\u00adtevideo w 1966 roku, opublikowany kilka lat p\u00f3\u017aniej jako Powie\u015b\u0107 (La novela)<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"author":34,"featured_media":3382,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[484,7263,736,665],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[734],"yoast_head":"\nLlosa czyli fikcja jako zapowied\u017a schy\u0142ku<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Rozmy\u015blaj\u0105c tam nad okoliczno\u015bciami, w jakich narodzi\u0142a si\u0119 powie\u015b\u0107 europejska, Vargas Llosa wykazuje, i\u017c pomi\u0119dzy pojawieniem si\u0119 wa\u017cnego..\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/01\/Mario-Vargas-Llosa.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/01\/Mario-Vargas-Llosa.jpg\",\"width\":554,\"height\":600,\"caption\":\"Mario Vargas Llosa, fot. Manuel Gonz\u00e1lez Olaechea y Franco\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek\",\"name\":\"Llosa czyli fikcja jako zapowied\u017a schy\u0142ku\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2011-01-10T07:07:48+00:00\",\"dateModified\":\"2013-01-23T21:36:24+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/5b0d8283f30e288f95b331f5ffa71cc8\"},\"description\":\"Rozmy\u015blaj\u0105c tam nad okoliczno\u015bciami, w jakich narodzi\u0142a si\u0119 powie\u015b\u0107 europejska, Vargas Llosa wykazuje, i\u017c pomi\u0119dzy pojawieniem si\u0119 wa\u017cnego..\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Llosa czyli fikcja jako zapowied\u017a schy\u0142ku\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/5b0d8283f30e288f95b331f5ffa71cc8\",\"name\":\"Marcin Kurek\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/marcin-kurek\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Llosa czyli fikcja jako zapowied\u017a schy\u0142ku","description":"Rozmy\u015blaj\u0105c tam nad okoliczno\u015bciami, w jakich narodzi\u0142a si\u0119 powie\u015b\u0107 europejska, Vargas Llosa wykazuje, i\u017c pomi\u0119dzy pojawieniem si\u0119 wa\u017cnego..","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/01\/Mario-Vargas-Llosa.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/01\/Mario-Vargas-Llosa.jpg","width":554,"height":600,"caption":"Mario Vargas Llosa, fot. Manuel Gonz\u00e1lez Olaechea y Franco"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek","name":"Llosa czyli fikcja jako zapowied\u017a schy\u0142ku","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek#primaryimage"},"datePublished":"2011-01-10T07:07:48+00:00","dateModified":"2013-01-23T21:36:24+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/5b0d8283f30e288f95b331f5ffa71cc8"},"description":"Rozmy\u015blaj\u0105c tam nad okoliczno\u015bciami, w jakich narodzi\u0142a si\u0119 powie\u015b\u0107 europejska, Vargas Llosa wykazuje, i\u017c pomi\u0119dzy pojawieniem si\u0119 wa\u017cnego..","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/mario-vargas-llosa-marcin-kurek#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Llosa czyli fikcja jako zapowied\u017a schy\u0142ku"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/5b0d8283f30e288f95b331f5ffa71cc8","name":"Marcin Kurek","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/marcin-kurek"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3381"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/34"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3381"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3381\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3382"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3381"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3381"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3381"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=3381"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=3381"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}