![\"Wincenty](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2006_08_10_duniko_program_biezacy\/duniko_heidelberg.jpg\" "\\"Wincenty")
<\/p>\n\u201eWci\u0105\u017c si\u0119 zmieniam\u201d, powiada Dunikowski-Duniko. Jest to prawda trudna do zakwestionowania. Artysta si\u0119 zmienia, a wraz z nim zmienia si\u0119 jego sztuka. Mo\u017cna to wyrazi\u0107 inaczej; \u017cycie jest zmian\u0105, a sztuka Dunikowskiego zawsze chcia\u0142a by\u0107 bliska \u017cyciu. Artysta wiele lat temu deklarowa\u0142 i nadal t\u0119 deklaracj\u0119 podtrzymuje: \u201eMOIM NAJLEPSZYM OBRAZEM JEST DZIE\u0143. MOJ\u0104 NAJLEPSZ\u0104 GRAFIK\u0104 JEST NOC. MOJ\u0104 NAJLEPSZ\u0104 RZE\u0179B\u0104 JEST MOJA \u017bONA\u201d(1973). Ale czy sztuka Wincentego Dunikowskiego-Duniko jest rzeczywi\u015bcie ci\u0105g\u0142\u0105 zmian\u0105 bez \u017cadnych sta\u0142ych punkt\u00f3w odniesienia?<\/p>\n
<\/p>\n
Krytycy pisz\u0105cy o sztuce Dunikowskiego zwr\u00f3cili uwag\u0119 na zainteresowania artysty zmianami, wariacjami, procesami, zainteresowanie czasem i czasowo\u015bci\u0105 (Konrad Scheurmann). Zwr\u00f3cili te\u017c uwag\u0119 na to, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a tej tw\u00f3rczo\u015bci tkwi\u0105 w konceptualizmie, w dyscyplinie konceptualnej, jak uj\u0105\u0142 to Ryszard Stanis\u0142awski. Konceptualizm wci\u0105\u017c jest obszarem zagadkowym, nie do ko\u0144ca rozpoznanym, fascynuj\u0105cym kolejne generacje badaczy sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej, o czym \u015bwiadcz\u0105 ostatnie wystawy: \u201eRefleksja konceptualna w polskiej sztuce. Do\u015bwiadczenie dyskursu: 1965-1975\u201d (Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej, Warszawa, 1999), \u201eLive in Your Head: Concept and Experiment in Britain 1965-1975\u201d (Whitechapel Art Gallery, London, 2000), \u201eProbation Area. Versuchsfeld Arte Povera, Concept Art, Minimal Art, Land Art\u201d (Hamburger Bahnhof, Berlin, 2002).<\/p>\n
W konceptualizmie tkwi\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a dzisiejszej sztuki i dlatego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Dunikowskiego wydaje si\u0119 tak atrakcyjna i tak dobrze zestrojona z dzisiejszym duchem czasu. Co to jednak znaczy, \u017ce tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Dunikowskiego wyrasta ze sztuki konceptualnej i \u017ce tam bij\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a demiurgicznej i wynalazczej wyobra\u017ani artysty?<\/p>\n
Kuratorzy przywo\u0142anej tu londy\u0144skiej wystawy \u201eLive in Your Head\u201d twierdz\u0105, \u017ce w po\u0142owie lat 60. znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 artyst\u00f3w zaliczanych p\u00f3\u017aniej do sztuki konceptualnej przyswoi\u0142a sobie precyzj\u0119 i rygor sztuki minimalistycznej, ale by\u0142 to zaledwie punkt wyj\u015bcia, poniewa\u017c w\u0142a\u015bciwa sztuka konceptualna stanowi\u0142a reakcj\u0119 na minimalistyczny redukcjonizm, reakcj\u0119 wynikaj\u0105ca z rozpoznania nieograniczonych mo\u017cliwo\u015bci sztuki. Sztuka Gilberta i George\u2019a, Barry Flanagana, Bruce\u2019a McLeana, Hamisha Fultona, Yoko Ono czy Rose Finn-Kelcey przekracza\u0142a minimalistyczn\u0105 dyscyplin\u0119, odwa\u017cnie wchodz\u0105c w intymne relacje z rzeczywisto\u015bci\u0105, nie stroni\u0105c przy tym od obyczajowej i politycznej prowokacji.
\nPrzyk\u0142adem niech b\u0119d\u0105 kolorowe zdj\u0119cia Gilberta i George\u2019a, upozowanych na banalna par\u0119 m\u0142odych Anglik\u00f3w, opatrzone podpisami: \u201eGeorge the cunt\u201d, \u201eGilbert the shit\u201d (podpisy te zosta\u0142y usuni\u0119te, kiedy praca by\u0142a reprodukowana w \u201eStudio International\u201d w 1970 roku).<\/p>\n
Bardzo podobn\u0105 sytuacj\u0119 spotykamy w polskiej sztuce. W po\u0142owie lat 60. pojawiaj\u0105 si\u0119 wyra\u017anie skrystalizowane postawy konceptualna czy protokonceptualne przenikni\u0119te minimalistycznym rygorem: liczone obrazy Romana Opa\u0142ki (od 1965 roku), rozk\u0142ady statystyczne Ryszarda Winiarskiego (od 1966 roku), minimalistyczne formy Zbigniewa Gostomskiego zapowiadaj\u0105ce najbardziej znan\u0105 prac\u0119 polskiego konceptualizmu, \u201eZaczyna si\u0119 we Wroc\u0142awiu\u201d (1970). Arty\u015bci ci, a tak\u017ce wielu innych, Jerzy Roso\u0142owicz, Edward Krasi\u0144ski, Kajetan Sosnowski, na drodze samooczyszczania sztuki doszli do czystej, niematerialnej idei sztuki. Ale ju\u017c na pocz\u0105tku lat 70. wkroczy\u0142a na scen\u0119 nowa generacja artystyczna, dla kt\u00f3rej konceptualizm, z przyczyn oczywistych, nie by\u0142 punktem doj\u015bcia, jak dla przywo\u0142anych tu artyst\u00f3w starszej generacji, lecz punktem wyj\u015bcia, rodzajem radosnej inicjacji artystycznej. Sztuka konceptualna by\u0142a dla nich \u201eujawnianiem tw\u00f3rczych mo\u017cliwo\u015bci w stadium marzenia\u201d. Arty\u015bci ci si\u0119gn\u0119li po nowe, proste \u015brodki zapisu idei artystycznych, fotografi\u0119, rysunek, tekst, nie tylko z uwagi na ich przyst\u0119pno\u015b\u0107 i \u0142atwo\u015b\u0107, ale tak\u017ce \u2013 czy przede wszystkim \u2013 z powodu ich kontestacyjno\u015bci wobec aprobowanych pogl\u0105d\u00f3w na sztuk\u0119, jej zada\u0144, cel\u00f3w, warto\u015bci, \u015brodk\u00f3w, form. By\u0142a to przecie\u017c generacja kontestacji, kontrkultury, kt\u00f3ra w konceptualizmie dojrza\u0142a \u015brodek oczyszczenia sztuki z fa\u0142szywych mit\u00f3w, zb\u0119dnej celebracji, naros\u0142ych przez lata pozor\u00f3w, a tak\u017ce \u015brodek zbli\u017cenia sztuki do codziennego \u017cycia. Sztuka, dzia\u0142alno\u015b\u0107 artystyczna mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 codzienno\u015bci, sposobem na to, \u017ceby \u017cy\u0107 inaczej, inaczej spojrze\u0107 na \u015bwiat, na siebie, na innych ludzi.<\/p>\n
![\"Wincenty](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2006_08_10_duniko_program_biezacy\/duniko_hammering.jpg\" "\\"Wincenty")
<\/p>\n
Dunikowski by\u0142 jednym z uczestnik\u00f3w tego ruchu, aktywnym i zaanga\u017cowanym uczestnikiem. Z pocz\u0105tku lat 70. pochodzi wiele idei, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 przewija\u0107 si\u0119 przez ca\u0142\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Dunikowskiego: rysowanie na wodzie, koncert na telewizory, u\u017cycie cia\u0142a do zmiany materia\u0142\u00f3w (roztapiania wosku), czerwony kwadrat na tle s\u0142onecznik\u00f3w van Gogha – pomys\u0142y b\u0119d\u0105ce obrachunkiem z histori\u0105 sztuki, a jednocze\u015bnie pr\u00f3b\u0105 wprowadzenia sztuki w codzienn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, miasta, ulicy, sklepu.<\/p>\n
M\u0142odzi arty\u015bci debiutuj\u0105cy na pocz\u0105tku lat 70. bardzo powa\u017cnie potraktowali s\u0142owa Jerzego Ludwi\u0144skiego, kt\u00f3ry w tek\u015bcie \u201eSztuka w epoce postartystycznej\u201d (1970) pisa\u0142: \u201eBy\u0107 mo\u017ce, \u017ce ju\u017c dzisiaj nie zajmujemy si\u0119 sztuk\u0105. Po prostu dlatego, \u017ce przegapili\u015bmy moment, kiedy przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 ona w zupe\u0142nie co\u015b innego, czego nie potrafimy nazwa\u0107. Jest jednak rzecz\u0105 pewna, \u017ce to, czym si\u0119 zajmujemy posiada wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci.\u201d Ludwi\u0144ski nazwa\u0142 t\u0119 now\u0105 sytuacj\u0119 \u201esztuk\u0105 w epoce postartystycznej\u201d \u2013 postartystycznej, czyli takiej, w kt\u00f3rej wszystko mo\u017ce by\u0107 sztuka i nic, \u017caden przedmiot czy zdarzenie nie musi by\u0107 sztuka, poniewa\u017c znik\u0142y wizualne wyr\u00f3\u017cniki sztuki. Artystyczne kategorie i kryteria oceny straci\u0142y przydatno\u015b\u0107, a poj\u0119cie sztuki uleg\u0142o destrukcji lub \u2013u\u017cywaj\u0105c bardziej figuratywnego j\u0119zyka \u2013 eksplozji, rozpadaj\u0105c si\u0119 na wiele indywidualnych modeli sztuki.<\/p>\n
Generacja Dunikowskiego by\u0142a pierwsz\u0105 generacj\u0105 w polskiej sztuce, kt\u00f3ra musia\u0142a sprosta\u0107 tym wyzwaniom, musia\u0142a odnale\u017a\u0107 si\u0119 w epoce postartystycznej. By\u0142a pierwsz\u0105 generacj\u0105, kt\u00f3ra potrafi\u0142a dostrzec sztuk\u0119 wsz\u0119dzie. \u201eMOIM NAJLEPSZYM OBRAZEM JEST DZIE\u0143. MOJ\u0104 NAJLEPSZ\u0104 GRAFIK\u0104 JEST NOC…\u201d By\u0142a wreszcie pierwsz\u0105 generacj\u0105, kt\u00f3ra potrafi\u0142a powo\u0142a\u0107 ca\u0142kowicie pozainstytucjonalny, w pe\u0142ni alternatywny obieg artystyczny, poniewa\u017c swoj\u0105 sztuk\u0119 mog\u0142a prezentowa\u0107 wsz\u0119dzie.<\/p>\n
Dunikowski aktywnie uczestniczy\u0142 w artystycznej przygodzie swojej generacji, bra\u0142 udzia\u0142 w wystawach, plenerach, sympozjach, tak\u017ce w g\u0142o\u015bnej wystawie \u201eCDN \u2013 Prezentacje Sztuki M\u0142odych\u201d, zorganizowanej pod mostem Poniatowskiego w Warszawie w 1977 roku. Pokaza\u0142 tam prace z cyklu tzw. sztuki czasowej (Moment Art), zatytu\u0142owane \u201eOddech Duniko\u201d \u2013 by\u0142a to sekwencja trzech fotografii, na pierwszej artysta trzyma kawa\u0142ek szk\u0142a na wysoko\u015bci twarzy, na drugiej rejestruje sw\u00f3j oddech na szkle, a na trzeciej jego twarz jest przys\u0142oni\u0119ta zaparowan\u0105 przez oddech szyb\u0105. Praca ta sta\u0142a si\u0119 znakiem, emblematem sztuki Dunikowskiego, artysta wielokrotnie j\u0105 reprodukowa\u0142 w swoich katalogach. I nic dziwnego. \u201eOddech Duniko\u201d mo\u017ce uchodzi\u0107 za manifest artysty.<\/p>\n
![\"Wincenty](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2006_08_10_duniko_program_biezacy\/duniko_bad-von-dr-kneipp.jpg\" "\\"Wincenty")
<\/p>\n
Oddech, tchnienie, a wi\u0119c to, co Grecy nazywali \u201epneuma\u201d jest wyrazem \u017cycia; podsuwamy kawa\u0142ek szk\u0142a pod usta nieprzytomnej osoby, \u017ceby sprawdzi\u0107, czy jeszcze oddycha, czy jeszcze \u017cyje. Dla Arystotelesa pneuma by\u0142a \u0142\u0105cznikiem mi\u0119dzy niematerialn\u0105 dusz\u0105 a materialnym cia\u0142em, \u0142\u0105cznikiem przenosz\u0105cym energi\u0119 \u017cyciow\u0105 od cia\u0142a do duszy i od duszy do cia\u0142a; dla stoik\u00f3w \u2013 si\u0142\u0105 o\u017cywiaj\u0105c\u0105 nie tylko ludzkie cia\u0142a, ale ca\u0142y wszech\u015bwiat. Uchwyci\u0107 oddech to uchwyci\u0107 rzecz najskromniejsz\u0105, najbardziej ulotn\u0105 i niepochwytn\u0105, a zarazem wyg\u0142osi\u0107 pochwa\u0142\u0119 \u017cycia dla samego \u017cycia \u2013 \u017cy\u0107 to oddycha\u0107. \u017byjemy dop\u00f3ty dop\u00f3ki oddychamy, dop\u00f3ki nie wydali\u015bmy ostatniego tchnienia, dop\u00f3ki pneuma o\u017cywia nasze cz\u0142onki i zmys\u0142y, nasz\u0105 dusz\u0119 i umys\u0142. Artysta przys\u0142oni\u0119ty przez sw\u00f3j oddech, to artysta skoncentrowany na energii \u017cycia, na sztuce wyrastaj\u0105cej z jego \u017cycia tak naturalnie jak oddychanie. Artysta rysuj\u0105cy palcem w swoim oddechu, zarejestrowanym na kawa\u0142ku szk\u0142a, to artysta czyni\u0105cy \u017cycie materi\u0105 swojej sztuki (\u201eRysowanie w oddechu\u201d, 1976). Artysta wsp\u00f3lnie z \u017con\u0105 zapisuj\u0105cy sw\u00f3j oddech na szkle, to artysta wci\u0105gaj\u0105cy w obszar sztuki swoj\u0105 prywatno\u015b\u0107 (\u201eWsp\u00f3lny druk oddechem\u201d, 1980).<\/p>\n
W latach 80. sztuka Dunikowskiego zacz\u0119\u0142a wygl\u0105da\u0107 inaczej. Artysta wprowadzi\u0142 materia\u0142y, kt\u00f3rymi si\u0119 wcze\u015bniej raczej nie pos\u0142ugiwa\u0142, zwi\u0119kszy\u0142 skal\u0119 swoich prac, \u015bmielej anektowa\u0142 przestrze\u0144. Na wystawie \u201eStoffwechsel\u201d (Kassel, 1982), a wi\u0119c zmiana materia\u0142u, pokaza\u0142 instalacj\u0119 \u201eStan gotowo\u015bci\u201d zbudowan\u0105 z ga\u0142\u0119zi i dr\u0105g\u00f3w pomalowanych na bia\u0142y, czerwony i czarny kolor, roz\u0142o\u017conych w rytmicznym porz\u0105dku, powi\u0105zanych w p\u0119czki lub owini\u0119tych kawa\u0142kami materia\u0142u i pokrytych kurzem. Pozornie zmieni\u0142o si\u0119 wszystko \u2013 materia\u0142, skala, \u015brodki, ale problem pozosta\u0142 ten sam: jak uchwyci\u0107 chwil\u0119, moment, czas? Nie by\u0142 to moment tak prywatny i osobisty jak rejestrowanie w\u0142asnego oddechu.<\/p>\n
Ryszardowi Stanis\u0142awskiemu, i chyba nie tylko jemu, instalacja Dunikowskiego skojarzy\u0142a si\u0119 ze zwini\u0119tymi szturm\u00f3wkami, gotowymi do u\u017cycia pa\u0142kami i przygotowanymi do podpalenia stosami, a wi\u0119c ze stanem politycznej gotowo\u015bci, z politycznymi realiami Polski stanu wojennego (skojarzenie to wzmacnia\u0142y zastosowane przez artyst\u0119 kolory, chocia\u017c mia\u0142y one znaczenie og\u00f3lniejsze, daleko wykraczaj\u0105ce poza narodowo-\u017ca\u0142obn\u0105 symbolik\u0119). Moment uleg\u0142 monumentalizacji. Ale nie tylko moment narodowej historii podlega\u0142 takiemu procesowi. Dunikowski monumentalizowa\u0142 tak\u017ce swoje dawne, fotograficzne rejestracje oddechu, kt\u00f3re przybra\u0142y teraz posta\u0107 kolorowych rze\u017ab (1981). Czy by\u0142 to ironiczny komentarz na temat mitologizuj\u0105cej roli sztuki? A mo\u017ce ironiczna parafraza Goethego: \u201eVerweile doch! du bist so sch\u00f6n!\u201d<\/p>\n
Czy sztuka mo\u017ce chwyta\u0107 ulotne momenty bez popadania w artystyczn\u0105 mitologizacj\u0119? To pytanie zadawa\u0142 sobie w latach 80. Dunikowski.
\nCzy mo\u017cna unikn\u0105\u0107 artystycznej mitologii? Znale\u017a\u0107 miejsce pomi\u0119dzy (in-between) mitologi\u0105 sztuki i rzeczywisto\u015bci\u0105? Z takich pyta\u0144 rodzi\u0142a si\u0119 formu\u0142a instalacji, kt\u00f3ra zdominowa\u0142a Documenta w 1992 roku oraz spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 sztuki prze\u0142omu lat 80. i 90. Instalacja sta\u0142a si\u0119 ulubion\u0105 form\u0105 wypowiedzi dawnych artyst\u00f3w konceptualnych. Joseph Kosuth m\u00f3wi\u0142, \u017ce instalacje s\u0105 wyrazem zaanga\u017cowania artysty w konkretne miejsce i dlatego kszta\u0142towane s\u0105 przez kontekst, kt\u00f3ry mo\u017ce by\u0107 architektoniczny, spo\u0142eczny, psychologiczny, instytucjonalny lub jakikolwiek inny. Instalacja tworzy \u201ekontekstowe zdarzenie\u201d (event context), kt\u00f3rego znaczenie (meaning-effect) wynika ze spotkania widza z u\u017cytymi przez artyst\u0119 przedmiotami w konkretnym miejscu.
\nSztuka Dunikowskiego jest takim w\u0142a\u015bnie spotkaniem. Zawsze innym, bo nasyconym znaczeniami miejsca i przynoszonymi przez widza oczekiwaniami. Zmienne jest r\u00f3wnie\u017c znaczenie poszczeg\u00f3lnych obiekt\u00f3w, kt\u00f3re zawsze w\u0142\u0105czone zostaj\u0105 w to, co artysta nazywa \u201eprogramem bie\u017c\u0105cym\u201d, a co rozumie\u0107 nale\u017cy w ten spos\u00f3b, \u017ce nawet dawne prace czy idee zyskuj\u0105 podczas takiego spotkania nowy, bie\u017c\u0105cy sens. Dunikowski nie przywi\u0105zuje si\u0119 do znacze\u0144 swoich prac, znacze\u0144 uzgodnionych i utrwalonych. Kiedy powiada, \u017ce jego ulubionym programem jest program bie\u017c\u0105cy \u2013 trzeba mu wierzy\u0107, bez wzgl\u0119du na to jak paradoksalnie by to nie brzmia\u0142o.<\/p>\n
Wystawy Dunikowskiego maj\u0105 w sobie co\u015b z atmosfery remontu; artysta wyci\u0105ga z zakamark\u00f3w prywatno\u015bci r\u00f3\u017cne prace i pomys\u0142y, aby na oczach publiczno\u015bci odnawia\u0107 ich znaczenia. Podczas remontu wszystko zostaje przestawione, wyrwane z dawnego stanu, przemieszczone. Nic nie jest pewne i oczywiste. Po jakim\u015b czasie wszystko wraca w utarte koleiny. Do nast\u0119pnego remontu, kt\u00f3ry znowu ka\u017ce nam spojrze\u0107 inaczej na to, co tak dobrze znali\u015bmy. Remont, czasowe odnawianie znacze\u0144, jest r\u00f3wnie niezb\u0119dne naszemu \u017cyciu jak oddychanie.<\/p>\n
![\"promocja-czytelnictwa\"](\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/promocja-czytelnictwa.gif\")
<\/p>\n