{"id":3726,"date":"2011-02-10T20:07:08","date_gmt":"2011-02-10T19:07:08","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=3726"},"modified":"2021-01-13T11:41:54","modified_gmt":"2021-01-13T10:41:54","slug":"kino-stanislawa-lenartowicza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza","title":{"rendered":"Mi\u0119dzy stylem a rzeczywisto\u015bci\u0105"},"content":{"rendered":"

Syntetyczne i obiektywne spojrzenie na zako\u0144czon\u0105 ju\u017c drog\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 Lenartowicza jest zadaniem nie\u0142atwym i skomplikowanym, poniewa\u017c odnosi si\u0119 do artystycznej biografii re\u017cysera, kt\u00f3ry z ka\u017cdym nowym filmem ze zmiennym szcz\u0119\u015bciem podejmowa\u0142 r\u00f3\u017cne wyzwania \u2013 tematyczne, dramaturgiczne czy stylistyczne \u2013 i nieustannie eksperymentowa\u0142, pr\u00f3buj\u0105c pogodzi\u0107 w\u0142asne ambicje estetyczne z oczekiwaniami publiczno\u015bci i krytyki, obserwuj\u0105cej jego poczynania tyle\u017c nieufnie i sceptycznie, co z ostro\u017cn\u0105 nadziej\u0105. By\u0142 on bowiem autorem brawurowego debiutu fabularnego, kt\u00f3ry zapewni\u0142 mu trwa\u0142e miejsce w historii polskiego filmu, cho\u0107 kontrowersje zwi\u0105zane z jego ocen\u0105 musia\u0142y przysporzy\u0107 trzydziestosiedmioletniemu w\u00f3wczas re\u017cyserowi zar\u00f3wno wiele goryczy, jak i nieco satysfakcji. Minione przesz\u0142o p\u00f3\u0142 wieku od premiery Zimowego zmierzchu<\/em> utwierdza nas jednak w przekonaniu, \u017ce wysokie ryzyko artystyczne zainwestowane w ten odwa\u017cny film op\u0142aci\u0142o si\u0119, poniewa\u017c sta\u0142 si\u0119 on \u2013 obok Nikt nie wo\u0142a<\/em> Kazimierza Kutza \u2013 jedn\u0105 z nielicznych legend polskiego kina, czyli utwor\u00f3w niedocenionych, wr\u0119cz surowo pot\u0119pianych, ale brzemiennych w fascynuj\u0105ce koncepcje formalne, kt\u00f3re wykorzystane w mniejszym st\u0119\u017ceniu w filmach innych re\u017cyser\u00f3w decydowa\u0142y o ich warto\u015bci artystycznej.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Nie wszystkie filmy Stanis\u0142awa Lenartowicza widzia\u0142em, w miar\u0119 regularny kontakt z jego kinem straci\u0142em w po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych, ale te\u017c jego p\u00f3\u017ana tw\u00f3rczo\u015b\u0107 \u2013 ostatni film, muzyczny melodramat Szkoda twoich<\/em> \u0142ez <\/em>nakr\u0119ci\u0142 w 1983 roku \u2013 ju\u017c nie budzi\u0142a takich emocji odbiorczych jak jego wcze\u015bniejsze dokonania.  Nieprzypadkowo za dwa jego najwa\u017cniejsze filmy uchodz\u0105 Zimowy zmierzch<\/em> i Czerwone i z\u0142ote<\/em>, poniewa\u017c oba utwory wyrastaj\u0105 z melancholijnego klimatu ma\u0142omiasteczkowej prowincji, kt\u00f3r\u0105 Lenartowicz zapewne zna\u0142 i zapami\u0119ta\u0142 z dzieci\u0144stwa, urodzi\u0142 si\u0119 bowiem na Wile\u0144szczy\u017anie, w Dzianowie, a wychowa\u0142 w gminnym miasteczku Landwarowo w powiecie trockim. Oba te\u017c traktuj\u0105 o staro\u015bci \u2013 o jej l\u0119kach i z\u0142udzeniach \u2013 o tym ostatni rozdziale ludzkiej kondycji, do kt\u00f3rego artysta odnosi\u0142 si\u0119 z niebywa\u0142\u0105 empati\u0105.<\/p>\n

Urodzony 11 lutego 1921 roku, potomek powsta\u0144ca styczniowego, by\u0142 najstarszym z odchodz\u0105cego na naszych oczach pokolenia filmowc\u00f3w, kt\u00f3rzy stworzyli polsk\u0105 szko\u0142\u0119 filmow\u0105. Zaliczano go do tej formacji, cho\u0107 nie odnosi\u0142 tak spektakularnych sukces\u00f3w festiwalowych jak Wajda, Munk czy Kawalerowicz. Jednak tw\u00f3rca terminu \u201epolska szko\u0142a filmowa\u201d, Aleksander Jackiewicz, uwa\u017ca\u0142, \u017ce Zimowy zmierzch:<\/em> nie znalaz\u0142 si\u0119 wprawdzie na jej g\u0142\u00f3wnym szlaku, ale proponowa\u0142 wiele z tego, czym p\u00f3\u017aniej \u201eszko\u0142a\u201d \u017cy\u0142a: rozbijanie narracji, otwart\u0105 kompozycj\u0119 utworu filmowego, metaforyczny, znacz\u0105cy j\u0119zyk kadr\u00f3w, nawi\u0105zuj\u0105cy do tak p\u0142odnych kierunk\u00f3w sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej jak nadrealizm i ekspresjonizm, integruj\u0105cy je w polsk\u0105 tradycj\u0119, w tradycj\u0119 polskiej liryki szczeg\u00f3lnie, a tak\u017ce polskiego folkloru. Znaczenia tej ambitnej pr\u00f3by nie mo\u017cna przecenia\u0107<\/em>.<\/p>\n

Z tw\u00f3rcami polskiej szko\u0142y Lenartowicza spokrewnia\u0142a nie tylko wsp\u00f3lnota pokoleniowych prze\u017cy\u0107 \u2013 okres wojny, udzia\u0142 w wile\u0144skiej partyzantce AK, okupiony p\u00f3\u0142torarocznym pobytem w \u0142agrze w Ka\u0142udze \u2013 ale tak\u017ce re\u017cyserskie studia w \u0142\u00f3dzkiej szkole filmowej (by\u0142 na jednym roku z Andrzejem Wajd\u0105, Konradem Swinarskim i z ma\u0142\u017ce\u0144stwem Petelskich), poprzedzone wykszta\u0142ceniem polonistycznym na Uniwersytecie Wroc\u0142awskim. Z Wroc\u0142awiem zwi\u0105za\u0142 te\u017c sw\u00f3j repatriancki los, w tutejszej wytw\u00f3rni nakr\u0119ci\u0142 r\u00f3wnie\u017c prawie wszystkie swoje filmy. Zwa\u017cywszy jego bardzo k\u0142opotliwy w latach stalinowskich baga\u017c polityczny, schroni\u0142 si\u0119 \u2013 za rad\u0105 Antoniego Bohdziewicza \u2013 w \u0142\u00f3dzkiej Wytw\u00f3rni Film\u00f3w O\u015bwiatowych, dzi\u0119ki czemu unikn\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u0119bszego uwik\u0142ania w socrealizm. Zrealizowane tam filmy po\u015bwi\u0119cone sztuce zapowiada\u0142y jego zainteresowania plastyczn\u0105 stron\u0105 obrazu filmowego. Na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 zw\u0142aszcza Miniatury Kodeksu Behema<\/em> z 1953 roku, pierwszy barwny polski film o\u015bwiatowy, uhonorowany pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Nagrod\u0105 Specjaln\u0105 na festiwalu w Oberhausen.<\/p>\n

Pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 filmu fabularnego Lenartowicz podj\u0105\u0142 w nowelowym filmie Trzy starty<\/em> (1955), nakr\u0119conym wsp\u00f3lnie z Petelskimi, ale jego cz\u0119\u015b\u0107, osnuta wok\u00f3\u0142 wy\u015bcigu kolarskiego w malowniczych krajobrazach Dolnego \u015al\u0105ska, oparta na opowiadaniu Stanis\u0142awa Dygata, wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 dynamik\u0105 i dramatyzmem inscenizacji oraz oryginalnymi pomys\u0142ami plastycznymi.<\/p>\n

Prawdziw\u0105 miar\u0105 filmowego talentu re\u017cysera okaza\u0142 si\u0119 Zimowy zmierzch<\/em>, zrealizowany w 1956 roku. Scenariusz tej melancholijnej opowie\u015bci o starym cz\u0142owieku, kt\u00f3ra toczy si\u0119 niby wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, niby na Mazurach czy Bia\u0142ostocczy\u017anie, ale jako \u017cywo przypomina Wile\u0144szczyzn\u0119 lat przedwojennych, napisa\u0142 z inspiracji re\u017cysera Tadeusz Konwicki, jego tamtejszy krajan i przyjaciel. St\u0105d osobliwie \u201ezawiesista\u201d atmosfera tego filmu, odmierzanego powolnym rytmem \u017cycia ma\u0142ej osady, gdzie rodzinny dramat \u2013 powracaj\u0105cy z wojska syn przywozi narzeczon\u0105 w ci\u0105\u017cy ku rozgoryczeniu starego ojca, kt\u00f3ry liczy\u0142 na jego przyobiecany wcze\u015bniej o\u017cenek z c\u00f3rk\u0105 s\u0105siada \u2013 dzieje si\u0119 nieomal w milczeniu, wyra\u017cony sugestywnym j\u0119zykiem obraz\u00f3w zimowego pejza\u017cu, wyrazistych twarzy, znacz\u0105cych spojrze\u0144, dziwnych, niepokoj\u0105cych sn\u00f3w i przywidze\u0144. Klaustrofobiczny klimat filmu m\u00f3g\u0142 budzi\u0107 skojarzenia z niemieckim Kammerspielem, a tak\u017ce z francuskim realizmem poetyckim, w kt\u00f3rego kr\u0119gu m\u0142ody Lenartowicz, nami\u0119tny mi\u0142o\u015bnik kina od wczesnej m\u0142odo\u015bci, zapewne kszta\u0142towa\u0142 sw\u00f3j filmowy gust. Wspomagany operatorskim talentem Mieczys\u0142awa Jahody, r\u00f3wnie\u017c debiutanta, Lenartowicz objawi\u0142 si\u0119 w tym filmie nie tylko jako wybitny stylista, ale tak\u017ce jako wnikliwy antropolog z kamer\u0105 \u2013 czu\u0142y badacz kresowego obyczaju, mentalno\u015bci, wra\u017cliwy r\u00f3wnie\u017c na j\u0119zyk przedstawianej na ekranie kameralnej spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n

Sygna\u0142 do bezprecedensowej nagonki krytyki filmowej na debiut Lenartowicza da\u0142 obecny na kolaudacji Aleksander Ford, \u00f3wczesny decydent i kodyfikator filmowej poprawno\u015bci politycznej polskiego kina, kt\u00f3re w\u00f3wczas dopiero zacz\u0119\u0142o otrz\u0105sa\u0107 si\u0119 z okow\u00f3w socrealizmu. A tymczasem Zimowy zmierzch<\/em> prowokacyjnie sytuowa\u0142 si\u0119 na jego antypodach, jak to okre\u015bli\u0142 historyk polskiego kina, Tadeuszu Lubelski: zamiast optymistycznej fabu\u0142y serwowa\u0142 raczej przygn\u0119biaj\u0105cy nastr\u00f3j marazmu, w miejsce zwyci\u0119skiej i post\u0119powej m\u0142odo\u015bci pojawi\u0142a si\u0119 kontemplacja zgorzknia\u0142ej staro\u015bci, po\u017c\u0105dany prostacki realizm ust\u0105pi\u0142 miejsca wykl\u0119temu \u201eformalizmowi\u201d, propagandowa moc s\u0142owa wygas\u0142a na rzecz d\u0142ugich pasa\u017cy refleksyjnego milczenia, wreszcie film nie unika\u0142 celebracji katolickiej obrz\u0119dowo\u015bci, co wtedy nadal by\u0142o grzechem wr\u0119cz \u015bmiertelnym. W obronie filmu stan\u0105\u0142 w\u00f3wczas Antoni Bohdziewicz: \u201ejest to historia bardzo filmowo opowiedziana, a to znowu nie jest taki cz\u0119sty wypadek w polskim filmie! Mamy tu poza tym \u015bwietne wyczucie nastroju, mamy bystr\u0105 obserwacj\u0119, poczucie humoru\u2026 Poszczeg\u00f3lne sekwencje w tym filmie s\u0105 wr\u0119cz \u015bwietne. Dobra ca\u0142o\u015b\u0107 si\u0119 z tego jednak nie klei, to fakt.<\/em> (\u2026) je\u017celi nawet stwierdzimy pora\u017ck\u0119 autor\u00f3w, to musimy zaraz doda\u0107: jest to taka pora\u017cka, kt\u00f3ra zapowiada przysz\u0142e zwyci\u0119stwa!<\/em><\/p>\n

Gorszy od ataku krytyki okaza\u0142 si\u0119 jednak bojkot publiczno\u015bci. Tygodnik \u201eFilm\u201d opublikowa\u0142 g\u0142osy zdezorientowanych widz\u00f3w: Wyt\u0142umaczcie, o co chodzi w tym filmie! Podajcie jakie\u015b streszczenie\u2026 \u2013 <\/em>domaga\u0142 si\u0119 widz z Wroc\u0142awia.<\/em> Takie filmy ja<\/em>k Zimowy zmierzch godz\u0105 mnie z socrealizmem<\/em> \u2013 ironizowa\u0142 jaki\u015b warszawiak. Takie g\u0142osy przewa\u017ca\u0142y, ale byli te\u017c tacy, kt\u00f3rym film bardzo si\u0119 podoba\u0142: \u2026 daje nam prawdziwy i wzruszaj\u0105cy obraz \u017cycia ma\u0142ego, kresowego miasteczka. \u015awietnie oddana gwara, zwyczaje, nawet sprz\u0119ty, jak zegar, maglownica, \u0142awki, no i charakterystyczny obrazek z \u0142a\u017ani.<\/em> \u201eSzary cz\u0142owiek\u201d prosi o wi\u0119cej takich film\u00f3w<\/em>\u2026 \u2013 zachwyca\u0142a si\u0119 pani Wiktoria ze S\u0142upska. Nareszcie koniec ze sztamp\u0105! Ceni\u0119 ten film za jego niebanalno\u015b\u0107, prawdziw\u0105 i g\u0142\u0119bok\u0105 analiz\u0119 ludzkich uczu\u0107, takich jak mi\u0142o\u015b\u0107 i zazdro\u015b\u0107<\/em> \u2013 wt\u00f3rowa\u0142a jej pani Olga z Katowic. Zimowy zmierzch<\/em> jednak szybko zszed\u0142 z ekran\u00f3w, nie dopuszczono go te\u017c do festiwalowej konkurencji zagranic\u0105.<\/p>\n

Z perspektywy p\u00f3\u0142wiecza i zamkni\u0119tej ju\u017c tw\u00f3rczo\u015bci Stanis\u0142awa Lenartowicza trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce niefortunny los tego niezwyk\u0142ego debiutu os\u0142abi\u0142 jego artystyczn\u0105 odwag\u0119, \u017ce pami\u0119\u0107 o tym traumatycznym do\u015bwiadczeniu, kt\u00f3re ju\u017c na starcie postawi\u0142o pod znakiem zapytania mo\u017cliwo\u015bci jego dalszego \u017cycia zawodowego, znacznie ograniczy\u0142a jego nast\u0119pne kroki, stawiane ostro\u017cnie, z wi\u0119ksz\u0105 rozwag\u0105 i kalkulacj\u0105, jakby w obawie, \u017ce pora\u017cka nast\u0119pnego film zrealizowanego wbrew powszechnemu gustowi ju\u017c nie ujdzie mu p\u0142azem. Jego kino p\u00f3\u017aniej prze\u017cywa\u0142o swoje wzloty i upadki, ale nigdy ju\u017c nie przekroczy\u0142o tej granicy artystycznego ryzyka, kt\u00f3ra by\u0142a miar\u0105 jego prawdziwego talentu filmowego, ujawnionego w Zimowym zmierzchu<\/em>. Jego p\u00f3\u017aniejsza tw\u00f3rczo\u015b\u0107 znalaz\u0142a si\u0119 w cieniu tego pami\u0119tnego debiutu.<\/p>\n

W nakr\u0119conych rok p\u00f3\u017aniej Spotkaniach<\/em> Lenartowicz pragn\u0105\u0142 za wszelk\u0105 cen\u0119 udowodni\u0107, \u017ce potrafi r\u00f3wnie\u017c opowiada\u0107, i skonstruowa\u0142 w autotematycznej ramie przegl\u0105du materia\u0142\u00f3w w archiwum film nowelowy \u2013 oparty na opowiadaniach Marka H\u0142aski (\u015aliczna dziewczyna<\/em>), Kornela Makuszy\u0144skiego (Zuchwa\u0142a panienka<\/em>), Jaros\u0142awa Iwaszkiewicza (Stracona noc<\/em>) i Stanis\u0142awa Dygata (Lotnisko<\/em>) \u2013 kt\u00f3ry przedstawia\u0142 mi\u0142osne perypetie kilku par w r\u00f3\u017cnych czasach, okoliczno\u015bciach i obyczajowych kontekstach. Film zgrabny i pe\u0142en wdzi\u0119ku, przekonywuj\u0105ce \u015bwiadectwo umiej\u0119tno\u015bci dramaturgicznych i stylistycznych re\u017cysera, ale do\u015b\u0107 b\u0142ahy, zrealizowany znacznie poni\u017cej oczekiwa\u0144 zwi\u0105zanych z wielce oryginalnym startem re\u017cysera.
\n
\nO wiele wy\u017csz\u0105 rang\u0119 mo\u017cna przypisa\u0107 Pigu\u0142kom dla Aurelii<\/em> z 1958, filmowi, kt\u00f3rym Lenartowicz pragn\u0105\u0142 polemicznie wpisa\u0107 si\u0119 w g\u0142\u00f3wny nurt polskiej szko\u0142y, opowiadaj\u0105c si\u0119 za jego plebejsk\u0105 odmian\u0105. Budzi\u0142 we mnie protest ca\u0142y ci\u0105g film\u00f3w wojennych, w kt\u00f3rych przedstawiano nas Polak\u00f3w jako nieomal antycznych bohater\u00f3w, film\u00f3w pe\u0142nych jeremiad i j\u0119k\u00f3w<\/em> \u2013 wyja\u015bnia\u0142 re\u017cyser swoje intencje. \u2013 Brakowa\u0142o mi normalnego filmu o okupacji, w kt\u00f3rym Polacy byliby r\u00f3wnorz\u0119dnymi partnerami Niemc\u00f3w, mieliby szans\u0119 wygrania, kt\u00f3rych spryt i inteligencja nie tylko dor\u00f3wnywa\u0142yby, ale \u2013 bior\u0105c oczywi\u015bcie pod uwag\u0119 uk\u0142ad si\u0142 \u2013 przewy\u017csza\u0142y wroga. <\/em>Pigu\u0142ki s\u0105 opowie\u015bci\u0105 przedstawiaj\u0105c\u0105 jaki\u015b fragment tamtych czas\u00f3w<\/em>. Oparta na scenariuszu Aleksandra \u015acibora-Rylskiego historia strace\u0144czej akcji partyzanckiego oddzia\u0142u AK, kt\u00f3ry w celu zdobycia broni potrzebnej do uwolnienia z niemieckiego aresztu kolegi udaje si\u0119 z Krakowa do Kielc, by\u0142a pozbawiona jakiegokolwiek patosu, natomiast odznacza\u0142a si\u0119 werw\u0105 kina sensacyjnego i \u015bwietnym wyczuciem reali\u00f3w okupacyjnej prowincji, rzadko ukazywanej na ekranie w filmach polskiej szko\u0142y. Wprawdzie Lenartowiczowi nie uda\u0142o si\u0119 zachowa\u0107 realistycznej tonacji filmu do ko\u0144ca z powodu symboliczno-ekspresjonistycznej sekwencji w starym zamczysku, a tak\u017ce zaskoczy\u0142 tragicznym zako\u0144czeniem \u2013 gdzie jednak trac\u0105c \u201eszans\u0119 wygrania\u201d, gin\u0105 nieomal wszyscy uczestnicy wyprawy, co stawia pod znakiem zapytania jej sens \u2013 kt\u00f3re skonsternowa\u0142o krytyk\u0119 (sk\u0105d w niepozbawionym humoru filmie awanturniczym bierze si\u0119 \u00f3w wybuch tragizmu i tchnienie spraw ostatecznych<\/em> \u2013 dziwi\u0142 si\u0119 Boles\u0142aw Micha\u0142ek), ale ten jeden z najbardziej znanych i popularnych film\u00f3w Lenartowicza zaaprobowa\u0142a publiczno\u015b\u0107.<\/p>\n

Temat okupacyjny najwyra\u017aniej sprzyja\u0142 re\u017cyserowi, o czym \u015bwiadczy zrealizowana kilka lat p\u00f3\u017aniej komedia Giuseppe w Warszawie<\/em> (1964). Rzecz zosta\u0142a oparta na karko\u0142omnym i zwariowanym pomy\u015ble, jakim by\u0142o wprowadzenie za konspiracyjne kulisy \u017cycia Warszawy zab\u0142\u0105kanego w poszukiwaniu zagubionego karabinu w\u0142oskiego \u017co\u0142nierza, kt\u00f3ry wraca z Ostfrontu do W\u0142och na urlop. Konfrontacja nieznaj\u0105cego j\u0119zyka cudzoziemca, zderzonego z realiami okupacyjnej Warszawy i regu\u0142ami konspiracji, by\u0142a \u017ar\u00f3d\u0142em groteskowego humoru okupacyjnego, kt\u00f3ry sk\u0105din\u0105d umo\u017cliwia\u0142 przetrwanie, pe\u0142ni\u0105c terapeutyczn\u0105 rol\u0119 psychospo\u0142eczn\u0105. Ze wzgl\u0119du na gatunkow\u0105 formu\u0142\u0119 Giuseppe w Warszawie<\/em> sytuowa\u0142 si\u0119 co najwy\u017cej na obrze\u017cach polskiej szko\u0142y, kt\u00f3ra zreszt\u0105 w\u00f3wczas ju\u017c przemija\u0142a, ale trudno by\u0142o w tym filmie nie rozpozna\u0107 refleksu Munkowskiej ironii czy satyrycznego dystansu wobec przyp\u0142yw\u00f3w narodowej egzaltacji. Tym razem Lenartowicz mia\u0142 szcz\u0119\u015bliw\u0105 r\u0119k\u0119 do aktor\u00f3w \u2013 co nie zawsze zdarza\u0142o si\u0119 w jego wczesnych filmach \u2013 i powierzy\u0142 g\u0142\u00f3wne role El\u017cbiecie Czy\u017cewskiej jako szalonej i nawiedzonej konspiratorce, w\u0142oskiemu aktorowi Antonio Cifariellemu, graj\u0105cemu pociesznie zagubionego W\u0142ocha i Zbigniewowi Cybulskiemu, kt\u00f3ry stworzy\u0142 posta\u0107 malarza-safandu\u0142y, zarysowan\u0105 w polemicznej opozycji wobec heroicznego mitu Ma\u0107ka Che\u0142mickiego z Popio\u0142u i diamentu<\/em> Andrzeja Wajdy.<\/p>\n

Trudno wyrokowa\u0107, jak potoczy\u0142aby si\u0119 kariera Lenartowicza, gdyby nie osiad\u0142 we Wroc\u0142awiu, z dala od g\u0142\u00f3wnych centr\u00f3w filmowych, czyli Warszawy i \u0141odzi, bo nie umniejszaj\u0105c produkcyjnej rangi wroc\u0142awskiej wytw\u00f3rni filmowej, to jednak nie tutaj koncentrowa\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wne \u015brodowiska filmowe, co do pewnego stopnia skazywa\u0142o go na status outsidera. On siedzia\u0142 jakby na innym kontynencie, bo Wroc\u0142aw to by\u0142 zawsze Wroc\u0142aw. Inne \u015brodowisko, uk\u0142ady, tradycja, charakter kulturowy <\/em>\u2013 m\u00f3wi\u0142 o swoim przyjacielu Tadeusz Konwicki. Ot\u00f3\u017c Stanis\u0142awa Lenartowicza jako filmowego badacza obyczaj\u00f3w frapowa\u0142a kulturowa specyfika miasta, w kt\u00f3rym jako repatriant si\u0119 osiedli\u0142, poniewa\u017c by\u0142o ono miejscem fascynuj\u0105cego eksperymentu spo\u0142ecznego na gigantyczn\u0105 skal\u0119. Polega\u0142 on na nieomal ca\u0142kowitej wymianie ludno\u015bci, kt\u00f3ra do starego miasta o innych tradycjach cywilizacyjnych wnios\u0142a now\u0105 obyczajowo\u015b\u0107, mentalno\u015b\u0107 i przede wszystkim energi\u0119 m\u0142odego \u017cycia, rozkwit\u0142ego w starych murach, pokiereszowanych przez niedawn\u0105 wojn\u0119. Tej symbiozie obcego miejsca z nap\u0142ywowym \u017cywio\u0142em spo\u0142ecznym, kt\u00f3ry musi oswoi\u0107 si\u0119 nie tylko z now\u0105 topografi\u0105 miejskiej przestrzeni i pejza\u017cu, ale tak\u017ce dokona\u0107 wewn\u0119trznej integracji w ramach nowych, ca\u0142kowicie odmiennych warunk\u00f3w \u017cycia Stanis\u0142aw Lenartowicz po\u015bwi\u0119ci\u0142 nakr\u0119cony w 1959 roku film pt. Zobaczymy si\u0119 w niedziel\u0119<\/em>. Obraz eksperymentu spo\u0142ecznego odzwierciedla\u0142 si\u0119 w eksperymencie dramaturgicznym. Re\u017cyser pragn\u0105\u0142 bowiem stworzy\u0107 przekrojow\u0105 monografi\u0119 miasta, w kt\u00f3rej na pierwszy plan wysun\u0119\u0142yby si\u0119 nie tyle perypetie indywidualnych bohater\u00f3w, cho\u0107 te r\u00f3wnie\u017c mo\u017cna w tym filmie \u015bledzi\u0107, ile bystra obserwacja r\u00f3\u017cnych przejaw\u00f3w asymilacyjnych proces\u00f3w \u2013 obyczajowych i mentalnych przemian, zachowa\u0144 rozmaitych \u015brodowisk, konfrontacji odmiennych styl\u00f3w \u017cycia. G\u0142\u00f3wnym bohaterem filmu jest samo miasto, w\u0142a\u015bnie to a nie inne, po\u0142o\u017cone nad Odr\u0105, pe\u0142ne urbanistycznego rozmachu, wielkomiejskiej przestrzeni, charakterystycznych obiekt\u00f3w architektonicznych, ujmowane cz\u0119sto z lotu ptaka spojrzeniem, kt\u00f3re akcentowa\u0142o paradokumentalny dystans. Poniek\u0105d idiomatycznym obrazem ca\u0142ego filmu jest jedna z ostatnich scen filmu, w kt\u00f3rej pewien zabu\u017canin prowadzi kupion\u0105 krow\u0119 przez skrzy\u017cowanie \u015awidnickiej i \u015awierczewskiego (obecnie Pi\u0142sudskiego). A w ostatnim, optymistycznym uj\u0119ciu ma\u0142y ch\u0142opiec poprawia\u0142 b\u0142\u0119dy w napisie kred\u0105 na jednej z kamienic: Polaki \u2013 zajente<\/em>. I wprawdzie recenzenci zarzucali w\u00f3wczas Lenartowiczowi nazbyt powierzchowne uj\u0119cie obrazu miejskiej rzeczywisto\u015bci, co sk\u0142ada\u0142o si\u0119 na cen\u0119 rezygnacji z tradycyjnej fabu\u0142y na rzecz nowatorskiej, teraz mo\u017cna by rzec Altmanowskiej dramaturgii, to jednak film ten, ogl\u0105dany dzisiaj, stanowi cenne \u015bwiadectwo psychospo\u0142ecznego klimatu Wroc\u0142awia tamtego czasu, zaledwie kilkana\u015bcie lat po wojnie.<\/p>\n

Gorzej powiod\u0142o si\u0119 Lenartowiczowi w nast\u0119pnych filmach, diametralnie r\u00f3\u017cnych \u2013 Nafcie<\/em> (1961) i Pami\u0119tniku pani Hanki<\/em> (1963). Nafta<\/em> na poz\u00f3r nawi\u0105zywa\u0142a do poetyki produkcyjniaka, pokazuj\u0105c dramatyczne rozterki ch\u0142opaka z zapad\u0142ej wsi, kt\u00f3ry przy\u0142\u0105cza si\u0119 do ekipy geolog\u00f3w, aby wyrwa\u0107 si\u0119 z niech\u0119tnego mu \u015brodowiska. W filmie tym zderzy\u0142y si\u0119 dwie strony tw\u00f3rczego temperamentu re\u017cysera, kt\u00f3re niejednokrotnie burzy\u0142y r\u00f3wnowag\u0119 kompozycyjn\u0105 jego utwor\u00f3w: z jednej strony zmys\u0142 wnikliwej obserwacji rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ry domaga\u0142 si\u0119 realistycznego obrazowania, z drugiej za\u015b ambicje stylistyczne, sk\u0142aniaj\u0105ce go do wyszukanych plastycznie uj\u0119\u0107 o enigmatycznej symbolice, za co pi\u0119tnowa\u0142a go krytyka. I chyba wbrew tym swoim naturalnym, a wewn\u0119trznie skonfliktowanym predyspozycjom i aspiracjom zrealizowa\u0142 Pami\u0119tnik pani Hanki<\/em> wed\u0142ug prozy Do\u0142\u0119gi Mostowicza, skoro w wywiadzie poprzedzaj\u0105cym realizacj\u0119 Nafty<\/em> tak m\u00f3wi\u0142: Nietrudno zrealizowa\u0107 film z \u017cycia high life\u2019u, w kt\u00f3rym wyst\u0119puj\u0105 pi\u0119kne kobiety, s\u0105 gustowne wn\u0119trza, stroje\u2026 Tym bardziej, \u017ce przeci\u0119tny widz nie ma mo\u017cliwo\u015bci skonfrontowania takiego filmu z rzeczywisto\u015bci\u0105. To s\u0105 tematy-samograje\u2026<\/em>.<\/p>\n

Udanym powrotem do tematyki, w kt\u00f3rej czu\u0142 si\u0119 znacznie lepiej i pewniej by\u0142o Czerwone i z\u0142ote<\/em>. Powr\u00f3ci\u0142 do atmosfery ma\u0142ego prowincjonalnego miasteczka \u2013 po\u0142o\u017conego na uboczu, tym razem w Wielkopolsce, z dala od cywilizacyjnej gor\u0105czki \u2013 kt\u00f3re o\u017cywa tylko w soboty i niedziele wraz z m\u0142odymi, powracaj\u0105cymi z pracy w du\u017cym mie\u015bcie. Czerwone i z\u0142ote<\/em> to finezyjnie utkana z psychologicznych niuans\u00f3w i mikroklimat\u00f3w historia osobliwego romansu dwojga starych ludzi, kt\u00f3rzy pragn\u0105 zatrzyma\u0107 czas, by ulec z\u0142udzeniu, \u017ce wszystko w ich \u017cyciu jest ci\u0105gle mo\u017cliwe, \u017ce ich marzenia mog\u0105 si\u0119 spe\u0142ni\u0107, \u017ce p\u00f3ki \u017cycie trwa jego najmniej prawdopodobne obroty mog\u0105 nas uszcz\u0119\u015bliwi\u0107. Cho\u0107 sam Stanis\u0142aw Lenartowicz dobrze wiedzia\u0142, \u017ce \u2013 jak wyrazi\u0142 to w jednym z wywiad\u00f3w \u2013 \u017cycie w pewnym sensie jest pasmem rezygnacji<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W pa\u017adzierniku ubieg\u0142ego roku \u015brodowisko filmowe Wroc\u0142awia przygotowywa\u0142o si\u0119 do jubileuszu dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych urodzin nestora tutejszych filmowc\u00f3w \u2013 Stanis\u0142awa Lenartowicza. Niestety, s\u0119dziwy jubilat uroczysto\u015bci nie do\u017cy\u0142. Zmar\u0142 28 pa\u017adziernika 2010 roku.<\/p>\n","protected":false},"author":24,"featured_media":3728,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[377,665,792,791],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[14361],"yoast_head":"\nMi\u0119dzy stylem a rzeczywisto\u015bci\u0105<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 filmu fabularnego Lenartowicz podj\u0105\u0142 w nowelowym filmie Trzy starty (1955), nakr\u0119conym wsp\u00f3lnie z Petelskimi...\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/02\/stanislaw-lenartowicz-2.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/02\/stanislaw-lenartowicz-2.jpg\",\"width\":576,\"height\":377},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza\",\"name\":\"Mi\u0119dzy stylem a rzeczywisto\u015bci\u0105\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2011-02-10T19:07:08+00:00\",\"dateModified\":\"2021-01-13T10:41:54+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d61c94be83549acd3df49710dd25ba0d\"},\"description\":\"Pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 filmu fabularnego Lenartowicz podj\u0105\u0142 w nowelowym filmie Trzy starty (1955), nakr\u0119conym wsp\u00f3lnie z Petelskimi...\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Mi\u0119dzy stylem a rzeczywisto\u015bci\u0105\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d61c94be83549acd3df49710dd25ba0d\",\"name\":\"Tadeusz Szczepa\u0144ski\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/tadeusz-szczepanski\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Mi\u0119dzy stylem a rzeczywisto\u015bci\u0105","description":"Pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 filmu fabularnego Lenartowicz podj\u0105\u0142 w nowelowym filmie Trzy starty (1955), nakr\u0119conym wsp\u00f3lnie z Petelskimi...","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/02\/stanislaw-lenartowicz-2.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/02\/stanislaw-lenartowicz-2.jpg","width":576,"height":377},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza","name":"Mi\u0119dzy stylem a rzeczywisto\u015bci\u0105","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza#primaryimage"},"datePublished":"2011-02-10T19:07:08+00:00","dateModified":"2021-01-13T10:41:54+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d61c94be83549acd3df49710dd25ba0d"},"description":"Pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 filmu fabularnego Lenartowicz podj\u0105\u0142 w nowelowym filmie Trzy starty (1955), nakr\u0119conym wsp\u00f3lnie z Petelskimi...","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/kino-stanislawa-lenartowicza#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Mi\u0119dzy stylem a rzeczywisto\u015bci\u0105"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d61c94be83549acd3df49710dd25ba0d","name":"Tadeusz Szczepa\u0144ski","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/tadeusz-szczepanski"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3726"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/24"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3726"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3726\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":49539,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3726\/revisions\/49539"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3728"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3726"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3726"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3726"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=3726"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=3726"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}