{"id":39571,"date":"2016-12-05T09:00:18","date_gmt":"2016-12-05T08:00:18","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=39571"},"modified":"2016-12-05T09:29:28","modified_gmt":"2016-12-05T08:29:28","slug":"adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora","title":{"rendered":"Poza zasi\u0119giem pi\u00f3ra"},"content":{"rendered":"

B\u0142a\u017cej Tora\u0144ski: Debiutowa\u0142 pan w 1972 roku tomikiem poetyckim Komunikat<\/em>, dwadzie\u015bcia lat po Erne\u015bcie Bryllu, ale podobnie jak on uwa\u017ca\u0142 pan, \u017ce cenzura musi by\u0107.<\/strong><\/p>\n

Adam Zagajewski: Cenzura by\u0142a dla mnie cz\u0119\u015bci\u0105 natury. Jak lipy, d\u0119by, niebo i deszcz (\u015bmiech). Wrodzi\u0142em si\u0119 w system peerelu. Oczywi\u015bcie wiele czyta\u0142em i powoli zaczyna\u0142em rozumie\u0107, jaka jest rzeczywista rola cenzury w aparacie przemocy.<\/p>\n

\"Adam<\/a>
Adam Zagajewski, fot. Frankie Fouganthin, Sztokholm, 2014 (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n

Przeczuwa\u0142 pan, \u017ce lipy i deszcz pozostan\u0105, a cenzura \u2013 jako urz\u0105d, rzecz jasna, nie samo zjawisko \u2013 przeminie?<\/strong><\/p>\n

To zauwa\u017cy\u0142em.<\/p>\n

Jakim sposobem? Na pocz\u0105tku epoki Gierka by\u0142 pan mgli\u015bcie lewicuj\u0105cy.<\/strong><\/p>\n

Jak ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u00f3wczesnych m\u0142odych intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rzy innego ustroju nie znali. Dopiero zaczynali czyta\u0107 So\u0142\u017cenicyna czy Orwella (kt\u00f3ry zreszt\u0105 by\u0142 socjalist\u0105 do ko\u0144ca \u017cycia).<\/p>\n

Dlatego uznawa\u0142 pan cenzur\u0119 za naturaln\u0105, cho\u0107 ciemn\u0105 plam\u0119 na krajobrazie?<\/strong><\/p>\n

Nie w sensie ideowym. To nie by\u0142o tak, \u017ce skoro by\u0142em lewicowy, to akceptowa\u0142em odsiewanie obrzydliwych dla dyktatury komunistycznej tre\u015bci. Nie akceptowa\u0142em! Ale uwa\u017ca\u0142em, zanim przysz\u0142a refleksja, \u017ce cenzura jest cz\u0119\u015bci\u0105 spo\u0142ecznego systemu. Tak, my\u015bl\u0119, dzia\u0142a system totalitarny: chce nas przekona\u0107, \u017ce jest \u201enaturalny\u201d.<\/p>\n

Z tomiku Komunikat<\/em> wypad\u0142y dwa utwory, w tym tytu\u0142owy. Co takiego antyustrojowego, naznaczonego politycznie, by\u0142o w Komunikacie<\/em> i Skardze m\u0142odzie\u0144ca z dawnych lat<\/em>?<\/strong><\/p>\n

To by\u0142y wiersze polityczne, adresowane do konkretnej rzeczywisto\u015bci. Nie by\u0142o w nich nic o Bre\u017cniewie ani o Gierku. By\u0142a natomiast aura opresji i wyra\u017cenie silnej potrzeby wyzwolenia si\u0119 z niej. Cenzorzy mieli racj\u0119, zdejmuj\u0105c te wiersze.<\/p>\n

W pokoleniu \u201eWsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u201d, Grochowiaka, Harasymowicza i Brylla, autocenzura by\u0142a tak silna, \u017ce niekt\u00f3rych poet\u00f3w, czynnie wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z ustrojem, prowadzi\u0142a do samospalenia. Czy w pokoleniu Nowej Fali dostrzega\u0142 pan tak\u017ce, jak autocenzura wypala wewn\u0119trznie koleg\u00f3w, degraduje ich, wdeptuje w ziemi\u0119?<\/strong><\/p>\n

Z pokoleniem Nowej Fali, koncentruj\u0105cej si\u0119 wok\u00f3\u0142 krakowskiej grupy poetyckiej \u201eTeraz\u201d i wok\u00f3\u0142 wspania\u0142ych m\u0142odych poznaniak\u00f3w, rzucili\u015bmy wyzwanie systemowi i odrzucili\u015bmy zgod\u0119 na autocenzur\u0119 i cenzur\u0119. To oczywi\u015bcie nie sta\u0142o si\u0119 z dnia na dzie\u0144. Trwa\u0142o kilka lat. Na pocz\u0105tku p\u00f3\u0142\u015bwiadomie, ale z ka\u017cdym rokiem dojrzalej, pewniej. Sprawdzali\u015bmy, na ile cenzorzy nam pozwol\u0105, jakie wyznaczaj\u0105 granice, i powoli my\u015bleli\u015bmy o wydawnictwach podziemnych.<\/p>\n

Nie prowadzili\u015bcie gry z cenzur\u0105?<\/strong><\/p>\n

Nie, ale pr\u00f3bowali\u015bmy przesun\u0105\u0107 \u015bciank\u0119 cenzury, zanim zeszli\u015bmy do podziemia. Gra zak\u0142ada cynizm, a my nie byli\u015bmy cyniczni.<\/p>\n

Doszli\u015bcie do wniosku, \u017ce nie przebijecie \u015bciany komunistycznej dyktatury, wi\u0119c przestrzeni wolnego s\u0142owa trzeba szuka\u0107 poza systemem przemocy?<\/strong><\/p>\n

Tak, ale to by\u0142a praca kolektywna. Zaprzyja\u017anili\u015bmy si\u0119 z opozycjonistami warszawskimi. Warszawa zawsze by\u0142a bardziej politycznie pobudzona ani\u017celi zwykle senny Krak\u00f3w. To by\u0142 proces autoedukacji i zrozumienia, jakim z\u0142em jest cenzura. I w og\u00f3le system jednopartyjny.<\/p>\n

Pyta\u0142em o autocenzur\u0119 i wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z re\u017cimem, kt\u00f3re wypala\u0142y tw\u00f3rc\u00f3w, niszczy\u0142y ich rodz\u0105ce si\u0119 talenty. Czy takie zjawisko towarzyszy\u0142o tak\u017ce pokoleniu M\u0142odej Fali?<\/strong><\/p>\n

Pokolenie jest s\u0142owem z rocznika statystycznego. Nie potrafi\u0119 tego oceni\u0107. Pokolenie to jest kilkuset m\u0142odych autor\u00f3w, z kt\u00f3rych po trzydziestu latach zostaje pi\u0119ciu. Niesamowity odsiew. Mo\u017ce mie\u0107 wiele \u017ar\u00f3de\u0142: uzale\u017cnienie od alkoholu, utrata wiary w samego siebie, destrukcyjna reakcja na pora\u017cki. Nie ma m\u0142odych autor\u00f3w, kt\u00f3rzy nie do\u015bwiadczaliby przegranych. Jedni po kilku takich rezygnuj\u0105 i zajmuj\u0105 si\u0119 czym\u015b innym, drudzy pracuj\u0105 dalej. Cenzura na pewno by\u0142a jednym z powod\u00f3w samozniszczenia, umierania talent\u00f3w, nie s\u0105dz\u0119 jednak, aby by\u0142a tym g\u0142\u00f3wnym. Nawet w kraju tak wolnym jak Anglia jest dok\u0142adnie tak samo. Pokolenie eksploduje jak t\u0119tent kawalerii, a ko\u0144czy na kilku harcownikach.<\/p>\n

Urszula Kozio\u0142 w eseju Dramat Guliwera<\/em> pokazuje, jak bohater paktuje z ma\u0142o\u015bci\u0105 i traci sw\u0105 wielko\u015b\u0107, staje si\u0119 kar\u0142em, id\u0105c na kompromis. To by\u0142o o literatach.<\/strong><\/p>\n

Chodzi\u0142em na zebrania Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich w Krakowie. Widywa\u0142em tam wielu miernych pisarzy. Jako m\u0142ody autor, kt\u00f3ry rzecz jasna uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za utalentowanego poet\u0119, nie mog\u0142em zrozumie\u0107, dlaczego ci ludzie tak zmarnowali sobie \u017cycie. Chodz\u0105 po \u015bwiecie, nale\u017c\u0105 do ZLP i pisz\u0105 n\u0119dzne wiersze i powie\u015bci. Mo\u017ce niekt\u00f3rzy byli ofiarami systemu i cenzury, ale w maszynerii niszcz\u0105cej talenty cenzura by\u0142a tylko jednym z tryb\u00f3w, chyba nie najwa\u017cniejszym. W Krakowie szepta\u0142o si\u0119, \u017ce jest grupa pisarzy \u2013 ofiar W\u0142adys\u0142awa Machejka, redaktora naczelnego \u201e\u017bycia Literackiego\u201d, grafomana, ale pot\u0119\u017cnej postaci w lokalnych uk\u0142adach partyjnych. Przez kilka lat, jako nie\u015bmia\u0142y autor, przynosi\u0142em do jego redakcji teksty, ale prawie nie mia\u0142em z nim styczno\u015bci. Dzia\u0142 poezji redagowa\u0142a Wis\u0142awa Szymborska, eseje krytyczne W\u0142odzimierz Maci\u0105g. Pyta\u0142em po latach Wis\u0142aw\u0119 o Machejka, m\u00f3wi\u0142a: \u201eNie by\u0142 taki z\u0142y\u201d. Ale byli tw\u00f3rcy, kt\u00f3rzy patrzyli na niego jak na Minotaura, kt\u00f3ry po\u017cera talenty. Pewnym ludziom ofiarowywa\u0142 bezpiecze\u0144stwo socjalne i polityczne, na pewno mia\u0142 kontakty ze S\u0142u\u017cb\u0105 Bezpiecze\u0144stwa. Wobec innych by\u0142 wrogi \u2013 lub mo\u017ce oboj\u0119tny.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d krakowskich pisarzy byli te\u017c tacy, kt\u00f3rych w m\u0142odo\u015bci aresztowa\u0142o NKWD, a potem zes\u0142a\u0142o do oboz\u00f3w sowieckich. Kontakty z aparatem sowieckim by\u0142y dla nich tak traumatyczne, \u017ce po powrocie do kraju pozostali przera\u017ceni. Do ko\u0144ca \u017cycia. Nie pr\u00f3bowali \u017cadnego protestu. Godzili si\u0119 na wszystkie ingerencje cenzury. Pisali tak, \u017ceby nie by\u0142o powod\u00f3w do skre\u015ble\u0144. To byli ludzie poprzednich pokole\u0144.<\/p>\n

Po\u0142amane kr\u0119gos\u0142upy. W pana \u015brodowisku nie by\u0142o takich, kt\u00f3rych cenzura zabija\u0142a?<\/strong><\/p>\n

W najbli\u017cszym kr\u0119gu moich przyjaci\u00f3\u0142 i znajomych byli tacy, kt\u00f3rzy zga\u015bli, ale nie wydaje mi si\u0119, aby cenzura by\u0142a tego jedynym sprawc\u0105. Nie znam ludzi o wielkim talencie, kt\u00f3rzy by z jej powodu scze\u017ali. W \u015brodowisku Nowej Fali parli\u015bmy do konfliktu z w\u0142adz\u0105 i z cenzur\u0105.<\/p>\n

Nawo\u0142ywali\u015bcie w Nowej Fali do m\u00f3wienia wprost, jednak cenzorzy nie pozwalali nazywa\u0107 rzeczy po imieniu. Dla opisu gierkowskiej rzeczywisto\u015bci u\u017cywali\u015bcie wi\u0119c aluzji, metafory, alegorii, kamufla\u017cu.<\/strong><\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie, bo pisanie zupe\u0142nie wprost nie jest literatur\u0105. Z natury rzeczy literatura u\u017cywa takich zabieg\u00f3w, bo \u2013 jak m\u00f3wili strukturali\u015bci \u2013 stanowi ona bogatszy j\u0119zyk.<\/p>\n

To by\u0142 tak\u017ce spos\u00f3b na cenzur\u0119.<\/strong><\/p>\n

I tak, i nie, bo nie mo\u017cna pisa\u0107 bez obrazu, bez przeno\u015bni, dos\u0142owny opis jest po prostu nieciekawy.<\/p>\n

Ale czy cenzura pana motywowa\u0142a? Wprawdzie film i poezja nie zawsze si\u0119 przenikaj\u0105, s\u0105 odr\u0119bnymi dziedzinami sztuki, jednak kilku re\u017cyser\u00f3w twierdzi, \u017ce by\u0142a dla nich zbawienna. \u201eGdyby nie by\u0142o cenzor\u00f3w, mo\u017ce nie doszed\u0142bym do \u017cadnych rezultat\u00f3w! Oni, durnie, nawet nie wiedzieli, jak krzepi\u0105 mnie swoj\u0105 obecno\u015bci\u0105\u201d \u2013 zapewnia Grzegorz Kr\u00f3likiewicz.<\/strong><\/p>\n

Wybitny ameryka\u0144ski krytyk literacki, eseista i filozof George Steiner powiedzia\u0142 kiedy\u015b, \u017ce pisarze powinni by\u0107 wdzi\u0119czni za utrudnienia i represje. \u017be literatura warto\u015bciowa, jak j\u0105 rozumia\u0142 So\u0142\u017cenicyn, jest zawsze pa\u0144stwem alternatywnym, bo ma za przeciwnika pa\u0144stwo na tyle silne, by si\u0119 przeciwstawia\u0107, ironizowa\u0107. Steiner uwa\u017ca\u0142, \u017ce powojenna poezja rosyjska by\u0142a inspirowana przez cenzur\u0119 \u2013 w sensie protestu, nie uleg\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Steiner cytowa\u0142 Borgesa: \u201eCenzura jest matk\u0105 metafory. Wygnani z Plato\u0144skiego pa\u0144stwa poeci dost\u0105pili nie tylko zaszczytu [uznano bowiem ich pot\u0119g\u0119], spotka\u0142a ich tak\u017ce przys\u0142uga: Wielka literatura by\u0142a zawsze spraw\u0105 wygnania\u201d.<\/strong><\/p>\n

Josif Brodski odpowiedzia\u0142 kr\u00f3tko: to bzdura. Cenzura jest obrzydliwa. Nikogo nigdy nie inspirowa\u0142a. Jestem po stronie Brodskiego. Nie wierz\u0119 w zbawienn\u0105 rol\u0119 cenzury. Z du\u017c\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105 m\u00f3g\u0142bym powiedzie\u0107, \u017ce to, co by\u0142o najlepszego przed Now\u0105 Fal\u0105, naszym pokoleniem \u2013 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lema, Mro\u017cka czy Herberta \u2013 cz\u0119sto zawiera\u0142o parabole, odwo\u0142ywa\u0142o si\u0119 do mit\u00f3w, ale to nie by\u0142a reakcja na cenzur\u0119, albo nie wprost, tylko w og\u00f3le na \u201ekomunistyczn\u0105 wyobra\u017ani\u0119\u201d.<\/p>\n

Nie zgadzam si\u0119. Elipsy, niedom\u00f3wienia, aluzje by\u0142y elementem strategii obej\u015bcia cenzury. Tak\u0105 taktyk\u0119 stosowa\u0142 Stanis\u0142aw Grochowiak, pisz\u0105c wiersz Listopad<\/em> o powstaniu w\u0119gierskim. Poetyki maski u\u017cywa\u0142 Zbigniew Herbert przy Powrocie prokonsula<\/em> czy Jerzy Andrzejewski w powie\u015bci Ciemno\u015bci kryj\u0105 ziemi\u0119<\/em>.<\/strong><\/p>\n

Trzeba to widzie\u0107 w perspektywie historycznej, nie tylko moralistycznej. Polska by\u0142a jedynym krajem w obozie wschodnim, w kt\u00f3rym nie obowi\u0105zywa\u0142a poetyka normatywna, czyli socrealizm. Utwory, kt\u00f3re pan wymieni\u0142, w og\u00f3le nie mia\u0142yby szansy w krajach o\u015bciennych. Cenzura by\u0142a tylko cz\u0105stk\u0105 systemu przemocy, wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci, przeciwko kt\u00f3rej wyst\u0119powali ci autorzy. Jak pan dobrze wie, g\u0142\u00f3wnymi cenzorami w wydawnictwach pa\u0144stwowych PRL byli ich dyrektorzy i niekt\u00f3rzy przynajmniej redaktorzy.<\/p>\n

W Wydawnictwie Literackim Andrzej Kurz.<\/strong><\/p>\n

No tak, ale i on walczy\u0142 o dobre ksi\u0105\u017cki, to by\u0142 bardzo skomplikowany \u015bwiat. Lepiej pr\u00f3bowa\u0107 to rozumie\u0107, ni\u017c pot\u0119pia\u0107 \u2013 z bezpiecznego fotela III RP. Dobrze osadzeni w partii d\u017centelmeni doskonale wiedzieli, co przejdzie, co nie, a jednocze\u015bnie nie chcieli wydawa\u0107 ch\u0142amu. By\u0142o wielu wydawc\u00f3w, kt\u00f3rzy jednak dobrze wiedzieli, czym jest prawdziwa literatura. W gruncie rzeczy urz\u0105d cenzorski wkracza\u0142, kiedy ksi\u0105\u017cka ju\u017c by\u0142a napisana. Pe\u0142ni\u0142 wtedy rol\u0119 techniczn\u0105, kosmetyczn\u0105.<\/p>\n

W fabrykach k\u0142amstwa, jak powiada Tomasz Strzy\u017cewski, rola urz\u0119du cenzorskiego sprowadza\u0142a si\u0119 do kontroli szczelno\u015bci systemu. Dzia\u0142a\u0142 wi\u0119c on niczym kom\u00f3rka kontroli jako\u015bci w fabryce.<\/strong><\/p>\n

Moi starsi, do\u015bwiadczeni koledzy m\u00f3wili, co dla mnie by\u0142o rewelacj\u0105: \u201eMamy szcz\u0119\u015bcie, \u017ce w Polsce jest cenzura, bo w takich krajach jak NRD czy W\u0119gry nie ma cenzury. Jest tam niepotrzebna\u201d. Po co cenzura, skoro wszystkie tre\u015bci kontrolowane s\u0105 do momentu z\u0142o\u017cenia tekstu do druku? A nawet ju\u017c w g\u0142owie autora. Dyrektor wydawnictwa i redaktorzy s\u0105 cenzorami.<\/p>\n

Cenzorom w\u0142a\u015bnie na tym zale\u017ca\u0142o, aby w g\u0142owach autor\u00f3w, a potem wewn\u0105trz redakcji czy wydawnictwa dokonano selekcji prawdy, zanim oni przyst\u0105pi\u0105 do pracy. Najlepiej, aby sam autor nie przekracza\u0142 wyznaczonych przez re\u017cim granic.<\/strong><\/p>\n

Nikt z autor\u00f3w nie by\u0142 tak szalony, aby napisa\u0107, \u017ce partia \u201ejest siepaczem\u201d, albo zanie\u015b\u0107 do wydawnictwa, miesi\u0119cznika czy tygodnika tekst atakuj\u0105cy Leonida Bre\u017cniewa (\u015bmiech). Nikt takich rzeczy nie robi\u0142. To by\u0142o oczywiste, \u017ce brutalny atak na Bre\u017cniewa czy Gierka nie spotka si\u0119 z aprobat\u0105. Pewne tematy by\u0142y poza zasi\u0119giem pi\u00f3ra. Dla nas, debiutant\u00f3w, znajomo\u015b\u0107 granic, tego, co mo\u017cna napisa\u0107, a czego nie, by\u0142a jak ABC. Ale byli autorzy, kt\u00f3rzy obchodzili ten system, publikuj\u0105c w paryskiej \u201eKulturze\u201d.<\/p>\n

Albo zmieniali kostiumy. \u201eJedni zamilkli, inni uciekli, schronili si\u0119 w histori\u0119, folklor, fantastyk\u0119 naukow\u0105 (\u2026). Inteligent pami\u0119ta wiele ju\u017c odwil\u017cy i go\u0142oledzi, jest zbyt do\u015bwiadczony, aby i tym razem ryzykowa\u0107\u201d \u2013 pisa\u0142 pan z Julianem Kornhauserem w ksi\u0105\u017cce \u015awiat nie przedstawiony<\/em>. Cenzorzy tego nie pu\u015bcili. Dlaczego?<\/strong><\/p>\n

\u201eZamilkli\u201d, \u201euciekli\u201d, s\u0142owa te sugeruj\u0105 niezbyt sympatyczny system.<\/p>\n

Decyzje cenzor\u00f3w by\u0142y przewidywalne?<\/strong><\/p>\n

Cz\u0119sto nie. Pami\u0119tam ingerencje w \u201eStudencie\u201d. Wybuchali\u015bmy \u015bmiechem. Uwa\u017cali\u015bmy, \u017ce jeste\u015bmy znacznie od nich inteligentniejsi.<\/p>\n

Pana przyjaciel Julian Kornhauser w ksi\u0105\u017cce Joanny Hobot Gra z cenzur\u0105 w poezji Nowej Fali 1968\u201376<\/em> przytacza przyk\u0142ad z wiersza Stacja<\/em>. Napisa\u0142 \u201eGuten Morgen Herr General\u201d, a cenzor dopatrzy\u0142 si\u0119 w tym aluzji do genera\u0142a Mieczys\u0142awa Moczara.<\/strong><\/p>\n

(\u015bmiech) Cenzorzy na og\u00f3\u0142 uwa\u017cali, \u017ce ratuj\u0105 literatur\u0119 polsk\u0105. Bardzo trudno by\u0142o by\u0107 cenzorem w kraju, w kt\u00f3rym zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa nie lubi\u0142a komunizmu, co si\u0119 czu\u0142o. Kto\u015b, kto zosta\u0142 tak zwanym \u201edysydentem\u201d, cieszy\u0142 si\u0119 du\u017c\u0105 sympati\u0105. W Krakowie bardzo mi\u0142o by\u0142o by\u0107 opozycjonist\u0105. Wszyscy si\u0119 do mnie u\u015bmiechali. To nie by\u0142o NRD czy Zwi\u0105zek Sowiecki. Ale pami\u0119tam, \u017ce czu\u0142em si\u0119 pokrzywdzony, \u017ce za ma\u0142o masakruj\u0105 moje ksi\u0105\u017cki (\u015bmiech).<\/p>\n

\u017bartowni\u015b z pana.<\/strong><\/p>\n

Wypada\u0142o by\u0107 cenzurowanym. W dobrym tonie by\u0142o mie\u0107 k\u0142opoty z cenzur\u0105. By\u0142o si\u0119 wtedy bohaterem, a mnie \u015bci\u0105gn\u0119li ledwie dwa, trzy wiersze. Zastanawia\u0142em si\u0119, czy przypadkiem czego\u015b \u017ale nie robi\u0119.<\/p>\n

Czyta\u0142 pan wiersze zdj\u0119te przez cenzur\u0119 na wieczorach autorskich?<\/strong><\/p>\n

Jasne. Ale wiersze polityczne, kt\u00f3re zdj\u0119\u0142a cenzura, nie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 a\u017c tak bardzo od pozosta\u0142ych, przez ni\u0105 przepuszczonych.<\/p>\n

Jaki by\u0142 rezonans?<\/strong><\/p>\n

Mieli\u015bmy wspania\u0142y kontakt z publiczno\u015bci\u0105, g\u0142\u00f3wnie studenck\u0105. Byli od nas m\u0142odsi o kilka lat. Bardzo nam przychylni. Prawie ca\u0142kowita symbioza.<\/p>\n

Przez lata w\u0142adza traktowa\u0142a pana jako niepokornego, ale do okie\u0142znania.<\/strong><\/p>\n

Nie tylko mnie, ca\u0142\u0105 nasz\u0105 grup\u0119. \u201eM\u0142oda Kultura\u201d, dodatek do \u201eStudenta\u201d, wydawanego w pionie partyjnym przez RSW \u201ePrasa\u201d, przez moment by\u0142 pepinier\u0105, jak m\u00f3wi\u0105 Francuzi, utalentowanych \u201em\u0142odych gniewnych\u201d, zbuntowanych przeciwko systemowi ludzi. Ale system nas do pewnego stopnia aprobowa\u0142, traktowa\u0142 jak \u201ezagubionych braci, kt\u00f3rym trzeba tylko otworzy\u0107 oczy, pom\u00f3c\u201d. W\u0142adza zapewne mia\u0142a swoje rachuby: \u201eOni wprawdzie troch\u0119 wierzgaj\u0105, ale b\u0119d\u0105 \u00abnasi\u00bb, musimy ich tylko troch\u0119 pod kloszem potrzyma\u0107\u201d. Tak si\u0119 nie sta\u0142o. Wy\u0142amali\u015bmy si\u0119.<\/p>\n

Z perspektywy czasu ocenia pan \u201eStudenta\u201d jako pismo, kt\u00f3re indoktrynowa\u0142o \u015brodowisko m\u0142odych ludzi czy bryka\u0142o?<\/strong><\/p>\n

Bryka\u0142o. Kiedy do\u0142\u0105czy\u0142em do redakcji w 1971 roku, \u201eStudent\u201d by\u0142 pismem rebelii. Tak by\u0142 postrzegany i tak by\u0142 redagowany.<\/p>\n

Ma\u0142\u0105 piosenk\u0119 o cenzurze<\/em> napisa\u0142 pan po swej jedynej wizycie w krakowskim urz\u0119dzie cenzury przy Rynku Kleparskim. Jak uda\u0142o si\u0119 panu tam dosta\u0107? Przecie\u017c cenzorzy nie dopuszczali do kontakt\u00f3w z autorami. Do cenzury chodzili redaktorzy.<\/strong><\/p>\n

Mia\u0142em problemy w Wydawnictwie Literackim z debiutanckim tomikiem Komunikat<\/em>, a pracowa\u0142em wtedy w \u201eStudencie\u201d, gdzie zast\u0119pc\u0105 naczelnego by\u0142 Jan Pieszczachowicz. \u201eP\u00f3jdziemy tam razem. Mo\u017ce uda si\u0119 za\u0142atwi\u0107\u201d \u2013 zaproponowa\u0142. Pierwszy i ostatni raz w \u017cyciu znalaz\u0142em si\u0119 w urz\u0119dzie cenzury.<\/p>\n

By\u0142o to zwyk\u0142e biuro. W powietrzu unosi\u0142 si\u0119 zapach kawy.<\/strong><\/p>\n

Roze\u015bmiane urz\u0119dniczki pi\u0142y kaw\u0119 i herbat\u0119. Niewiele pracowa\u0142y. Jak w ka\u017cdym biurze w peerelu. By\u0142o mi\u0142o.<\/p>\n

A spodziewa\u0142 si\u0119 pan, \u017ce zst\u0105pi do \u015bredniowiecznych kazamat\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

Moje por\u00f3wnanie cenzury w wierszu do \u015bredniowiecznych kazamat\u00f3w by\u0142o \u017cartobliwe, ironiczne. Przyszed\u0142em z innego \u015bwiata, pochodzi\u0142em z rodziny antykomunistycznej. Dla mnie cenzura by\u0142a fragmentem innej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n

My\u015bla\u0142 pan, \u017ce b\u0119d\u0105 bi\u0107 po \u0142apach?<\/strong><\/p>\n

Nie. Ale \u017ce b\u0119d\u0105 nagie \u015bciany, \u017ce to b\u0119dzie jak komisariat milicji. A by\u0142y kwiatki i obrazki, jak w uroczym, drobnomieszcza\u0144skim przytu\u0142ku dla urz\u0119dniczek. Wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce wszyscy si\u0119 tam \u015bwietnie bawi\u0105. Kompletnie nierealny nastr\u00f3j, bo w ko\u0144cu by\u0142 to fragment systemu opresji.<\/p>\n

W Wydziale Kultury KC PZPR nie od razu dostrzegli, \u017ce \u015awiat nie przedstawiony<\/em> jest manifestem nowego pokolenia tw\u00f3rc\u00f3w. Na pocz\u0105tku oceniali ksi\u0105\u017ck\u0119 tak: \u201ePrezentowany przez Kornhausera i Zagajewskiego program odnowy kultury, jej generalnego zwrotu w stron\u0119 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, polskiej rzeczywisto\u015bci zas\u0142uguje na poparcie\u201d.<\/strong><\/p>\n

<\/strong>(\u015bmiech)<\/p>\n

A mo\u017ce was popierali, bo wydawca dopisa\u0142 zdanie, \u017ce postulujecie sztuk\u0119 socjalistyczn\u0105?<\/strong><\/p>\n

To by\u0142 z naszej strony akt kompromisu.<\/p>\n

W \u015awiecie nie przedstawionym<\/em> odbierali\u015bcie cenzurze pi\u0119tno naturalno\u015bci. Postulowali\u015bcie \u015bwiadome, wolne od cenzury \u201erozpoznanie rzeczywisto\u015bci\u201d. Pisanie o wszystkim. Nawo\u0142ywali\u015bcie do m\u00f3wienia wprost, ale jednak cenzura nie pozwala\u0142a wam nazywa\u0107 rzeczy po imieniu.<\/strong><\/p>\n

Dociera\u0142y do nas opinie starszych literat\u00f3w: \u201eC\u00f3\u017c oni pisz\u0105? Przecie\u017c to nie jest mo\u017cliwe, bo jest cenzura\u201d. Zdawali\u015bmy sobie spraw\u0119, \u017ce to by\u0142 projekt utopijny. Warto\u015bci\u0105 tej ksi\u0105\u017cki s\u0105 nie tyle tezy, postulaty, co \u0142adunek energii. Rzadko do niej zagl\u0105dam, ale jest dobrze napisana. W ko\u0144cu stworzy\u0142o j\u0105 dw\u00f3ch poet\u00f3w. Ojciec mojego przyjaciela, nie\u017cyj\u0105cy rze\u017abiarz, Paulin Wojtyna, na ostatnich stronicach \u015awiata nie przedstawionego<\/em> wypisa\u0142 z niego cytaty. Kiedy jego syn mi je odczyta\u0142, podoba\u0142y mi si\u0119. Nie\u017ale napisane.<\/p>\n

Nie mia\u0142 pan ogranicze\u0144 w wolno\u015bci my\u015bli i s\u0142\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

Je\u015bli nie jestem w transie, pisz\u0119 okropnie. Dlatego nie potrafi\u0119 pisa\u0107 inaczej ani\u017celi w pewnym uniesieniu. A jak si\u0119 pisze w transie, to nie my\u015bli si\u0119 o cenzurze ani partii. P\u0142ynie si\u0119. Potem to czytam i rewiduj\u0119, jednak w pierwszym ataku na stronic\u0119, wkr\u0119con\u0105 wtedy w maszyn\u0119 do pisania, na pewno nie by\u0142o autocenzury. W pod\u015bwiadomo\u015bci mo\u017ce tak \u2013 \u017ceby Bre\u017cniewa nie obra\u017ca\u0107, ale przecie\u017c nigdy o nim nie zamierza\u0142em pisa\u0107.<\/p>\n

Zawsze tak by\u0142o?<\/strong><\/p>\n

Tak i nie. Zawsze czeka\u0142em na \u201especjalny moment\u201d, \u017ceby m\u00f3c pisa\u0107. Ale potrzebowa\u0142em edukacji, historycznej i politycznej. Przeszed\u0142em j\u0105 w latach 70. Jako bardzo m\u0142ody cz\u0142owiek by\u0142em cz\u0119\u015bciowo zniewolony przez system. Cho\u0107by przez to my\u015blenie, \u017ce cenzura jest naturalna jak d\u0119by. Nawet nie przysz\u0142o mi do g\u0142owy, \u017ce w Szwajcarii nie ma cenzury.<\/p>\n

Oj, cenzura, cho\u0107by obyczajowa, dzia\u0142a ju\u017c od Pa\u0144stwa Platona. Jest i b\u0119dzie zawsze i wsz\u0119dzie. Ale w Szwajcarii nie by\u0142o urz\u0119du cenzury, o czym szybko si\u0119 pan dowiedzia\u0142, odbieraj\u0105c w Genewie Nagrod\u0119 Ko\u015bcielskich. Zaraz po niej, w pa\u017adzierniku 1975 roku, w kawiarni \u201eDniepr\u201d, podpu\u0142kownik Jan Bill bezskutecznie pr\u00f3bowa\u0142 pana zwerbowa\u0107 do wsp\u00f3\u0142pracy ze S\u0142u\u017cb\u0105 Bezpiecze\u0144stwa.<\/strong><\/p>\n

Czyta\u0142em moj\u0105 teczk\u0119 w IPN. Wynika z niej, \u017ce chcieli mnie odci\u0105gn\u0105\u0107 od opozycji. Zastanawiali si\u0119, co w tym celu zrobi\u0107. To by\u0142o komiczne, bo zalecali, \u017ceby porozmawia\u0107 z moim ojcem, profesorem Politechniki \u015al\u0105skiej. \u201eAle jego ojciec ma takie same pogl\u0105dy jak on\u201d. \u201eNo to porozmawia\u0107 z jego \u017con\u0105\u201d. \u201ePrzecie\u017c ona go popiera\u201d. \u201eZabroni\u0107 mu publikacji\u201d. \u201ePrzecie\u017c ju\u017c zabronili\u015bmy\u201d. Brzmi jak humoreska. Jeden wielki lament, \u017ce nic ju\u017c z zestawu kar nie pozosta\u0142o.<\/p>\n

Rzeczywi\u015bcie Jan Bill pesymistycznie oceni\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 pozyskania pana do wsp\u00f3\u0142pracy: \u201eDalsze rozmowy z nim maj\u0105 sens tylko w zakresie neutralizowania jego postawy. O \u017cadnych informacjach uzyskiwanych od niego nie ma co my\u015ble\u0107\u201d.<\/strong><\/p>\n

Potem dzwoni\u0142 do mnie, aby si\u0119 ponownie um\u00f3wi\u0107. Odm\u00f3wi\u0142em. Przez kolejnych kilka miesi\u0119cy sta\u0142em si\u0119 bardziej \u015bwiadomy. Podpisa\u0142em \u201eList 59\u201d i zaczyna\u0142em rozumie\u0107, jakie mam prawa.<\/p>\n

\u0141atwo si\u0119 by\u0142o panu przestawi\u0107 w \u201eZapisie\u201d na pe\u0142n\u0105 wolno\u015b\u0107 pisanego s\u0142owa?<\/strong><\/p>\n

Nie, ale z innych powod\u00f3w. Osobistych. Prze\u017cywa\u0142em kryzys mojego pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa i dwa, trzy lata gorsze w tw\u00f3rczo\u015bci, nieomal milczenia. Straci\u0142em wiar\u0119 w siebie. Wtedy te\u017c z powod\u00f3w artystycznych przesta\u0142em wierzy\u0107 w poezj\u0119 polityczn\u0105. By\u0142y to dla mnie lata intensywnej edukacji politycznej, ale i poetyckiej. Czyta\u0142em mistrz\u00f3w poezji polskiej i europejskiej: od Mi\u0142osza przez Eliota do Rilkego. Wielcy poeci, my\u015bla\u0142em, ma\u0142o pisz\u0105 o polityce, a kto w m\u0142odo\u015bci nie chce by\u0107 wielkim poet\u0105? Odchodzenie od poezji politycznej nie by\u0142o zwi\u0105zane ani z cenzur\u0105, ani z presj\u0105 partyjn\u0105, ale z wewn\u0119trznym imperatywem. Ten dylemat wspaniale wyrazi\u0142 Herbert w wierszu \u2013 li\u015bcie do Ryszarda Krynickiego. Mia\u0142em nieomal poczucie \u017calu, \u017ce jeste\u015bmy w Polsce skazani na poezj\u0119 polityczn\u0105. A jednak podziwia\u0142em Staszka Bara\u0144czaka, kt\u00f3ry w tych latach by\u0142 w centrum KOR, niezwykle popularny, bo Radio Wolna Europa czyta\u0142o jego poezj\u0119. Przyj\u0105\u0142 na siebie rol\u0119 barda opozycji. Czu\u0142em, \u017ce wobec mnie jest podobne oczekiwanie \u015brodowiskowe. Nie by\u0142em jednak w stanie tego przyj\u0105\u0107. By\u0142em na drugim planie, mniej pisa\u0142em i mniej wierzy\u0142em w poezj\u0119 polityczn\u0105. Szuka\u0142em nowego g\u0142osu. Nabiera\u0142em pewno\u015bci, \u017ce pod\u0105\u017canie \u015bladem poezji o losie ludzkim jest czym\u015b wi\u0119kszym ani\u017celi tymczasowo\u015b\u0107 poezji politycznej, kt\u00f3ra naznaczona jest przemijaniem.<\/p>\n

Wtedy cenzorzy zacz\u0119li mie\u0107 prawdziwe problemy z pana poezj\u0105. \u201eKilka wierszy, kt\u00f3re cho\u0107 budz\u0105 moje zastrze\u017cenia, to nie potrafi\u0119 znale\u017a\u0107 do\u015b\u0107 konkretnych argument\u00f3w przemawiaj\u0105cych za ich zdj\u0119ciem. Wsp\u00f3\u0142czesna poezja ma to do siebie, \u017ce pod ka\u017cdy wiersz mo\u017cna podstawi\u0107 kilka interpretacji\u201d \u2013 przyzna\u0142 jeden z nich.<\/strong><\/p>\n

Bardzo \u015bmieszne.<\/p>\n

Komisja Interwencyjna ZG ZLP, kt\u00f3ra mia\u0142a po\u015bredniczy\u0107 mi\u0119dzy autorami a w\u0142adz\u0105 (cenzur\u0105) w \u201esprawach trudnych\u201d, zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 w 1979 roku w zwi\u0105zku z pana tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 do Rady Literacko-Wydawniczej, kt\u00f3rej przewodniczy\u0142 minister kultury. Rada odpowiedzia\u0142a tak: \u201eZ uwagi na fakt, \u017ce autor tych opowiada\u0144 dzia\u0142a (i publikuje) w zorganizowanej grupie politycznej, korzystaj\u0105c z finansowego wsparcia o\u015brodk\u00f3w wrogich Polsce Ludowej, Prezydium Rady czuje si\u0119 zmuszone do od\u0142o\u017cenia kwestii publikacji jego utwor\u00f3w w wydawnictwie pa\u0144stwowym do czasu wycofania si\u0119 przez niego z tej dzia\u0142alno\u015bci\u201d.<\/strong><\/p>\n

Ods\u0142ania mi pan bardzo ciekawe fragmenty mojej historii. Po podpisaniu \u201eListu 59\u201d straci\u0142em prac\u0119 w \u201eStudencie\u201d i wys\u0142ano mnie na ob\u00f3z wojskowy. Prewencyjny, przed og\u0142oszeniem w Polsce podwy\u017cek cen i protestami w Radomiu i Ursusie w 1976 roku. Jaruzelski w porozumieniu z Gierkiem zorganizowa\u0142 kilkana\u015bcie oboz\u00f3w w ca\u0142ej Polsce, dok\u0105d pod pozorami \u0107wicze\u0144 wojskowych \u015bci\u0105gni\u0119to ludzi opozycji \u2013 i kryminalist\u00f3w. Aby skoszarowa\u0107 \u201eniebezpieczny element\u201d i zapobiec rozruchom, do kt\u00f3rych i tak dosz\u0142o. Jako kapral podchor\u0105\u017cy (po studium wojskowym UJ) nic tam nie robi\u0142em, tylko siedzia\u0142em pod sosn\u0105 i czyta\u0142em ksi\u0105\u017cki. By\u0142o lato stulecia, \u015bwieci\u0142o s\u0142o\u0144ce, w USA celebrowano dwusetlecie Deklaracji Niepodleg\u0142o\u015bci. Z tych lektur wyr\u00f3s\u0142 mi\u0119dzy innymi szkic o Bachtinie, kt\u00f3ry opublikowa\u0142em w \u201eTygodniku Powszechnym\u201d. Zastanawia\u0142em si\u0119 jednak, z czego b\u0119d\u0119 \u017cy\u0142. Pom\u00f3g\u0142 mi ojciec i miesi\u0119cznik \u201eZnak\u201d, zatrudniaj\u0105c mnie jako adiustatora. \u201eWrogie o\u015brodki\u201d te\u017c od czasu do czasu pomaga\u0142y. Kiedy je\u017adzi\u0142em do Warszawy, to kt\u00f3ry\u015b z przyjaci\u00f3\u0142, najcz\u0119\u015bciej Wiktor Woroszylski, dawa\u0142 mi pi\u0119\u0107dziesi\u0105t dolar\u00f3w. Polskich pisarzy, b\u0119d\u0105cych w opozycji, wyrzuconych z pracy, wspomaga\u0142 wtedy holenderski PEN Club. Nie wydawa\u0142em tych dolar\u00f3w, wys\u0142a\u0142em za nie rodzic\u00f3w na wycieczk\u0119 do Pary\u017ca.<\/p>\n

Od \u201eListu 59\u201d by\u0142 pan obj\u0119ty zakazem druku. Publikowa\u0142 pan ju\u017c tylko w paryskiej \u201eKulturze\u201d lub w czasopismach wychodz\u0105cych w Polsce poza cenzur\u0105. W grudniu 1981 roku sam wyl\u0105dowa\u0142 Pan w Pary\u017cu \u2013 na ponad dwadzie\u015bcia lat.<\/strong><\/p>\n

<\/strong>___<\/p>\n

Wywiad jest fragmentem ksi\u0105\u017cki Knebel. Cenzura w PRL-u<\/em>, kt\u00f3ra uka\u017ce si\u0119 nak\u0142adem oficyny Zona Zero.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W Krakowie bardzo mi\u0142o by\u0142o by\u0107 opozycjonist\u0105. Wszyscy si\u0119 do mnie u\u015bmiechali. To nie by\u0142o NRD czy Zwi\u0105zek Sowiecki. Ale pami\u0119tam, \u017ce czu\u0142em si\u0119 pokrzywdzony, \u017ce za ma\u0142o masakruj\u0105 moje ksi\u0105\u017cki. [\u2026] Wypada\u0142o by\u0107 cenzurowanym. [\u2026] By\u0142o si\u0119 wtedy bohaterem, a mnie \u015bci\u0105gn\u0119li ledwie dwa, trzy wiersze. Zastanawia\u0142em si\u0119, czy przypadkiem czego\u015b \u017ale nie robi\u0119.<\/p>\n","protected":false},"author":698,"featured_media":39576,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[65],"tags":[7318,5506,484,665],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[1439,5507],"yoast_head":"\nPoza zasi\u0119giem pi\u00f3ra: Adam Zagajewski w rozmowie z B\u0142a\u017cejem Tora\u0144skim<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Adam Zagajewski w rozmowie z B\u0142a\u017cejem Tora\u0144skim. Wywiad jest fragmentem ksi\u0105\u017cki Knebel. Cenzura w PRL-u.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/adam-zagajewski-fot-frankie-fouganthin-2016-12-05.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/adam-zagajewski-fot-frankie-fouganthin-2016-12-05.jpg\",\"width\":1044,\"height\":1280,\"caption\":\"Adam Zagajewski, fot. Frankie Fouganthin, Sztokholm, 2014 (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora\",\"name\":\"Poza zasi\u0119giem pi\u00f3ra: Adam Zagajewski w rozmowie z B\u0142a\u017cejem Tora\u0144skim\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2016-12-05T08:00:18+00:00\",\"dateModified\":\"2016-12-05T08:29:28+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/fb2dedfeab927914f4a0f0ac87b12f8c\"},\"description\":\"Adam Zagajewski w rozmowie z B\u0142a\u017cejem Tora\u0144skim. Wywiad jest fragmentem ksi\u0105\u017cki Knebel. Cenzura w PRL-u.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Poza zasi\u0119giem pi\u00f3ra\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/fb2dedfeab927914f4a0f0ac87b12f8c\",\"name\":\"Adam Zagajewski\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/adam-zagajewski\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Poza zasi\u0119giem pi\u00f3ra: Adam Zagajewski w rozmowie z B\u0142a\u017cejem Tora\u0144skim","description":"Adam Zagajewski w rozmowie z B\u0142a\u017cejem Tora\u0144skim. Wywiad jest fragmentem ksi\u0105\u017cki Knebel. Cenzura w PRL-u.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/adam-zagajewski-fot-frankie-fouganthin-2016-12-05.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/adam-zagajewski-fot-frankie-fouganthin-2016-12-05.jpg","width":1044,"height":1280,"caption":"Adam Zagajewski, fot. Frankie Fouganthin, Sztokholm, 2014 (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora","name":"Poza zasi\u0119giem pi\u00f3ra: Adam Zagajewski w rozmowie z B\u0142a\u017cejem Tora\u0144skim","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora#primaryimage"},"datePublished":"2016-12-05T08:00:18+00:00","dateModified":"2016-12-05T08:29:28+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/fb2dedfeab927914f4a0f0ac87b12f8c"},"description":"Adam Zagajewski w rozmowie z B\u0142a\u017cejem Tora\u0144skim. Wywiad jest fragmentem ksi\u0105\u017cki Knebel. Cenzura w PRL-u.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/adam-zagajewski-blazej-toranski-poza-zasiegiem-piora#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Poza zasi\u0119giem pi\u00f3ra"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/fb2dedfeab927914f4a0f0ac87b12f8c","name":"Adam Zagajewski","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/adam-zagajewski"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/39571"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/698"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=39571"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/39571\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/39576"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=39571"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=39571"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=39571"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=39571"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=39571"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}