{"id":39978,"date":"2016-12-21T12:15:29","date_gmt":"2016-12-21T11:15:29","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=39978"},"modified":"2016-12-21T14:35:57","modified_gmt":"2016-12-21T13:35:57","slug":"monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem","title":{"rendered":"Rumunia \u2013 mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem"},"content":{"rendered":"

Spojrzenie na spis tre\u015bci tej ksi\u0105\u017cki wprowadza raczej zam\u0119t, a na pewno nie u\u0142atwia lektury. W jej trakcie mo\u017ce si\u0119 wszak\u017ce okaza\u0107, \u017ce uk\u0142ad materia\u0142u nie jest s\u0142abo\u015bci\u0105 kompozycyjn\u0105 tekstu, a przeciwnie \u2013 wynika konsekwentnie z przyj\u0119tej przez autora tezy. Lucian Boia\u00a0 wychodzi bowiem z za\u0142o\u017cenia, \u017ce Rumunia jest inna i pisz\u0105c ksi\u0105\u017ck\u0119 o swoim kraju pr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na pytanie, kt\u00f3re jest jednocze\u015bnie jej tytu\u0142em: Dlaczego Rumunia jest inna?<\/em><\/p>\n

\"Lucian<\/a>
Lucian Boia, \u201eDlaczego Rumunia jest inna?\u201d \u2013 ok\u0142adka (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe)<\/figcaption><\/figure>\n

W tym celu si\u0119ga do prapocz\u0105tk\u00f3w. W publicznej dyskusji o etnicznym pochodzeniu Rumun\u00f3w funkcjonowa\u0142o pi\u0119\u0107 wariant\u00f3w: przekonanie o rzymskim rodowodzie, rzymsko-dackim, dacko-rzymskim, wy\u0142\u0105cznie dackim i wreszcie zachowuj\u0105ce r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy tymi dwoma \u017ar\u00f3d\u0142ami. W zale\u017cno\u015bci od panuj\u0105cej w danym czasie politycznej wyk\u0142adni przewag\u0119 zyskiwa\u0142 jeden z wariant\u00f3w. Gdy g\u00f3r\u0119 bra\u0142y sympatie prozachodnie akcentowano zwi\u0105zki rzymskie, nacjonalistyczne nastawienie \u201ewybiera\u0142o\u201d opcj\u0119 dack\u0105. Autor pisze wprost, \u017ce szukanie pokrewie\u0144stwa z Rzymianami by\u0142o wynikiem kompleks\u00f3w i mia\u0142o wzmacnia\u0107 w spo\u0142ecze\u0144stwie niskie poczucie warto\u015bci. Przekonuje, \u017ce w \u015bwietle znanych fakt\u00f3w nie mo\u017ce by\u0107 mowy o rzymskim pochodzeniu Rumun\u00f3w. Dacja za czas\u00f3w Decebela zosta\u0142a wprawdzie podbita przez Trajana, lecz zasiedla\u0142o j\u0105 niewielu Rzymian. Koloni\u015bci pochodzili z ca\u0142ego, wielokulturowego imperium. Mit za\u0142o\u017cycielski ulega\u0142 ewolucji. W czasach rumu\u0144skiego komunizmu o silnie nacjonalistycznym rysie niemal ca\u0142kowicie wyrugowano Rzymian. Decebel wzi\u0105\u0142 odwet na Trajanie <\/em>\u2013 <\/em>komentuje autor. Wed\u0142ug niego wsp\u00f3\u0142cze\u015bni Rumuni czuj\u0105 si\u0119 zromanizowanymi Dakami i ta klasyfikacja najbardziej odpowiada ich obecnej \u015bwiadomo\u015bci historycznej. Nie stawia jednak kropki nad \u201ei\u201d. Bowiem narodowa to\u017csamo\u015b\u0107 Rumun\u00f3w poddawana w ci\u0105gu wielu stuleci r\u00f3\u017cnorodnym wp\u0142ywom, kszta\u0142tuj\u0105ca si\u0119 na styku Wschodu i Zachodu, pozostaje nadal nieprzejrzysta i opiera si\u0119 jednoznacznym klasyfikacjom.<\/p>\n

Z tego przekonania wynika naczelna teza tego historycznego eseju: gdy chcemy przyporz\u0105dkowa\u0107 Rumuni\u0119 jako kraj do okre\u015blonej strefy kulturowej napotykamy na trudne do przezwyci\u0119\u017cenia trudno\u015bci.<\/p>\n

Kolebk\u0105 Rumunii jest Wo\u0142oszczyzna (Tara Romanesca \/ Kraj Rumu\u0144ski) a \u015bci\u015blej region Oltenia, najbardziej rumu\u0144ski skupiaj\u0105cy 97,5% ludno\u015bci etnicznie rumu\u0144skiej (dane z 1930 r.) ze zdecydowan\u0105 przewag\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w wsi.<\/p>\n

Obecny kszta\u0142t kraj zawdzi\u0119cza po\u0142\u0105czeniu trzech krain: Wo\u0142oszczyzny, Mo\u0142dawii i Siedmiogrodu.<\/p>\n

Nale\u017cy jeszcze doda\u0107 Dobrud\u017c\u0119, kt\u00f3ra wcze\u015bniej pozostawa\u0142a kolejno pod panowaniem rzymskim, bizantyjskim, bu\u0142garskim a w XIV wieku funkcjonowa\u0142a nawet jako ma\u0142e samodzielne pa\u0144stwo rz\u0105dzone przez Dobroticza. Rumunii przypad\u0142a dopiero w 1878 roku w wyniku wojny rosyjsko-rumu\u0144sko-tureckiej. Do II po\u0142owy XIX wieku przewa\u017ca\u0142a w niej ludno\u015b\u0107 islamska. Do II wojny \u015bwiatowej pozostawa\u0142a najbardziej wielokulturow\u0105 krain\u0105 z du\u017cym odsetkiem ludno\u015bci bu\u0142garskiej (22,8 %), tureckiej ( 18,5%), rosyjskiej (3, 4%) tatarskiej (2,7%), niemieckiej ( 1,5%) i greckiej (1,15%) W sumie te grupy etniczne przewy\u017csza\u0142y liczebno\u015bci\u0105 Rumun\u00f3w.<\/p>\n

Podobnie inne regiony, na kt\u00f3re dziel\u0105 si\u0119 te trzy krainy nie maj\u0105 jednoznacznie rumu\u0144skiego rodowodu. Terenem, kt\u00f3rego obecna przynale\u017cno\u015b\u0107 do Rumunii wzbudza najwi\u0119cej kontrowersji jest Siedmiogr\u00f3d. Ju\u017c z chwil\u0105 przybycia W\u0119gr\u00f3w na Nizin\u0119 Pano\u0144sk\u0105 w roku 896 obszar ten by\u0142 terenem ich ekspansji, a w 1100 roku jako ksi\u0119stwo nale\u017ca\u0142 ju\u017c do W\u0119gr\u00f3w. Podporz\u0105dkowali oni sobie r\u00f3wnie\u017c Wo\u0142oszczyzn\u0119 i Mo\u0142dawi\u0119, kt\u00f3re pozostawa\u0142y wobec Kr\u00f3lestwa W\u0119gier w stosunku wasalnym. Znacz\u0105co kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 struktura spo\u0142eczna Siedmiogrodu. Arystokracja by\u0142a w\u0119gierska, mieszcza\u0144stwo niemieckie, a ch\u0142opstwo rumu\u0144skie. W konsekwencji kultur\u0119, histori\u0119 materialn\u0105, zasobno\u015b\u0107 Siedmiogrodu tworzy\u0142y dwie pierwsze narodowo\u015bci. Jak przyznaje to sam autor, \u201earchitektura zdradza pochodzenie tego regionu\u201d. \u017bywio\u0142 w\u0119gierski i niemiecki <\/em>zdecydowa\u0142 o zakotwiczeniu go w kulturze Zachodu. Decyzja konferencji pokojowej, kt\u00f3ra traktatem w Trianon z 1918 roku przyzna\u0142a ten obszar Rumunii do dzi\u015b budzi na W\u0119grzech kontrowersje.<\/p>\n

Terenem etnicznie rumu\u0144skim by\u0142a Dacja. Przestrze\u0144 t\u0119 tworzyli kolejno przybysze ze Wschodu: Scytowie (lud pochodzenia ira\u0144skiego), Turcy, Rosjanie oraz z Zachodu: koloni\u015bci rzymscy, W\u0119grzy, Niemcy. Ta przestrze\u0144 jest mieszank\u0105 ba\u0142ka\u0144sk\u0105, wschodni\u0105 i \u015brodkowoeuropejsk\u0105, lecz zdaniem Boi \u017caden z tych komponent\u00f3w nie dominuje, chocia\u017c jednocze\u015bnie stanowi\u0105 one o tym, \u017ce a\u017c do I po\u0142owy XIX wieku mentalnie i kulturowo Rumuni przynale\u017celi do Wschodu. W tym kontek\u015bcie nie dziwi, \u017ce autor kre\u015bl\u0105c \u201enarodowe\u201d cechy wsp\u00f3\u0142czesnych Rumun\u00f3w cz\u0119sto we wschodniej ich mentalno\u015bci upatruje \u017ar\u00f3d\u0142o wielu uprzedze\u0144 i przyzwyczaje\u0144 utrudniaj\u0105cych zbli\u017cenie z kultur\u0105 Zachodu. Dopiero wraz powstaniem pa\u0144stwa rumu\u0144skiego w 1859 roku zapad\u0142a decyzja o reorientacji przestrzeni rumu\u0144skiej na Zach\u00f3d.<\/p>\n

Czy jednak decyzja ta nie zapad\u0142a za p\u00f3\u017ano? Przestrze\u0144 rumu\u0144ska b\u0119d\u0105c od najdawniejszych czas\u00f3w przestrzeni\u0105 pogranicza by\u0142a mozaik\u0105 wp\u0142yw\u00f3w w zale\u017cno\u015bci od regionu: tureckich i francuskich, greckich i niemieckich, w\u0119gierskich i rosyjskich. Le\u017ca\u0142a na granicy wielkich zespo\u0142\u00f3w politycznych i cywilizacyjnych wywodz\u0105cych si\u0119 ze Wschodu: imperium rzymskiego, bizantyjskiego, osma\u0144skiego, a w p\u00f3\u017aniejszym okresie rosyjskiego i austriacko-w\u0119gierskiego. By\u0142a od pocz\u0105tku przestrzeni\u0105 otwart\u0105 uplasowan\u0105 na drodze przep\u0142ywu r\u00f3\u017cnorodnych lud\u00f3w i warto\u015bci. Boia pisze, \u017ce przyt\u0142oczony rozmaitymi wzorcami \u201erozum pr\u00f3buje si\u0119 broni\u0107 ratuj\u0105c swoje rodzime t\u0142o\u201d. Pytanie tylko czy w og\u00f3le istnia\u0142o ono w \u201eczystej postaci\u201d?<\/p>\n

Boia nie ukrywa, \u017ce jeszcze w 1800 roku nie istnia\u0142o nawet s\u0142owo \u201eRumunia\u201d! Problem zjednoczenia poszczeg\u00f3lnych krain w miar\u0119 jednolity organizm wywo\u0142uje do dzi\u015b emocje. Teza m\u00f3wi\u0105ca, \u017ce nast\u0105pi\u0142o ono w 1600 roku nie wytrzymuje konfrontacji z faktami i w 1900 roku zosta\u0142a oficjalnie przez historyk\u00f3w odrzucona. Wprawdzie Micha\u0142 Waleczny na kr\u00f3tko zdobywa w\u0142adz\u0119, lecz bunt siedmiogrodzkiej szlachty i najazd Polak\u00f3w na Wo\u0142oszczyzn\u0119 i Mo\u0142dawi\u0119 wkr\u00f3tce mu j\u0105 odbiera. Zreszt\u0105 jak utrzymuje autor jego dzia\u0142aniom nie przy\u015bwieca\u0142a idea zjednoczenia. By\u0142a to raczej kr\u00f3tkotrwa\u0142a unia personalna, w kt\u00f3rej trzy krainy zachowa\u0142y swoj\u0105 indywidualno\u015b\u0107. Jak si\u0119 wyra\u017ca Boia, Micha\u0142 Waleczny zebra\u0142 je w efemeryczny kszta\u0142t, kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 d\u0142ugo przetrwa\u0107 zw\u0142aszcza przy silnych od\u015brodkowych tendencjach zdominowanego przez W\u0119gr\u00f3w Siedmiogrodu. W XVIII wieku przestrze\u0144 rumu\u0144skich ksi\u0119stw sta\u0142a si\u0119 terenem uporczywych walk o wp\u0142ywy w tym rejonie mi\u0119dzy trzema imperiami: rosyjskim, habsburskim i osma\u0144skim. Os\u0142abi\u0142y j\u0105 one znacznie uszczuplaj\u0105c jej teren o Bukowin\u0119 i Besarabi\u0119.<\/p>\n

Okoliczno\u015bci powstania pa\u0144stwa rumu\u0144skiego wskazuj\u0105 na splot r\u00f3\u017cnych interes\u00f3w pa\u0144stw bior\u0105cych udzia\u0142 w wojnie krymskiej. Kongres pokojowy, kt\u00f3ry j\u0105 zako\u0144czy\u0142 podj\u0105\u0142 temat statusu Ksi\u0119stwa Wo\u0142oszczyzny i Ksi\u0119stwa Mo\u0142dawii. By\u0142y one terenem wa\u017cnym strategicznie gdy\u017c mog\u0142y stanowi\u0107 zapor\u0119 mi\u0119dzy Rosj\u0105 a Turcj\u0105. Anglia zainteresowana w spoisto\u015bci imperium osma\u0144skiego (jego silna pozycja szachowa\u0142a Rosj\u0119) by\u0142a przeciwna zjednoczeniu. W ko\u0144cu zadecydowano, \u017ce maj\u0105 one pod nazw\u0105 Zjednoczone Ksi\u0119stwa stanowi\u0107 struktur\u0119, zachowuj\u0105c\u0105 oddzielnych w\u0142adc\u00f3w, rz\u0105d, parlament i wojsko. Zjednoczenie jednak nast\u0105pi\u0142o, gdy\u017c parlamenty obydwu ksi\u0119stw wybra\u0142y na w\u0142adc\u0119 jedn\u0105 i t\u0119 sam\u0105 osob\u0119. Zosta\u0142 nim pu\u0142kownik Aleksander Jan Cuza. On wyst\u0105pi\u0142 do pa\u0144stw Zachodnich o zgod\u0119 na zjednoczenie ksi\u0119stw i j\u0105 otrzyma\u0142. Stolic\u0105 pa\u0144stwa zosta\u0142 licz\u0105cy sto dwadzie\u015bcia tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w Bukareszt.<\/p>\n

<\/p>\n

Mimo, \u017ce posta\u0107 Aleksandra Cuzy wzbudza r\u00f3\u017cne oceny (zosta\u0142 po kilku latach pozbawiony w\u0142adzy na drodze zamachu stanu) jego siedmioletnie rz\u0105dy, kt\u00f3re zmodernizowa\u0142y kraj opieraj\u0105c jego instytucje na europejskich wzorcach autor uwa\u017ca za najbardziej jednolity okres w historii Rumunii.<\/p>\n

Boia zwraca uwag\u0119, \u017ce modernizacja pa\u0144stwa podj\u0119ta na prze\u0142omie XIX i XX wieku dokonywa\u0142a si\u0119 pod znakiem sprzecznych ze sob\u0105 postaw: otwarcia i izolacji. Wynika\u0107 to mog\u0142o z tradycyjnej wiejskiej struktury spo\u0142ecze\u0144stwa, w kt\u00f3rym mieszka\u0144cy miast wci\u0105\u017c stanowili mniejszy odsetek ni\u017c mieszka\u0144cy wsi. Zachowawczo\u015b\u0107 i nieufno\u015b\u0107 warstw ni\u017cszych wobec Zachodu miesza\u0142a si\u0119 z ch\u0119ci\u0105 nadrabiania cywilizacyjnych zap\u00f3\u017anie\u0144, wyra\u017can\u0105 przez sfery rz\u0105dz\u0105ce.<\/p>\n

Z wielkiego chaosu I wojny \u015bwiatowej, Rumunia wychodzi zwyci\u0119sko mimo, \u017ce nale\u017ca\u0142a do obozu przegranych. Podwoi\u0142a swoje terytorium. Na mocy traktat\u00f3w z Trianon otrzyma\u0142a poza wspomnianym ju\u017c Siedmiogrodem Besarabi\u0119 i Bukowin\u0119. Powsta\u0142a Wielka Rumunia, ale nie by\u0142a ona jednolita narodowo. Zamieszkiwa\u0142o j\u0105 nadal wiele mniejszo\u015bci takich jak \u017bydzi, W\u0119grzy, Rosjanie, Turcy, Ukrai\u0144cy. W dodatku w wielu okr\u0119gach Besarabii, Bukowiny, Siedmiogrodu i Dobrud\u017cy stanowi\u0142y one wi\u0119kszo\u015b\u0107. Jak s\u0142usznie zauwa\u017ca Boia triumf Rumunii po I wojnie \u015bwiatowej kry\u0142 wiele niebezpiecze\u0144stw. Ma\u0142a Rumunia by\u0142a bezpieczniejsza ni\u017c ta Wielka \u201erzucona w wir historii pozbawionej regu\u0142\u201d. Po przy\u0142\u0105czeniu wspomnianych terytori\u00f3w mniejszo\u015bci narodowe stanowi\u0142y ponad jedn\u0105 czwart\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w. Stosunki Rumun\u00f3w z Rosjanami, Ukrai\u0144cami czy \u017bydami, a zw\u0142aszcza z W\u0119grami by\u0142y napi\u0119te. Dlatego w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym starano si\u0119 oprze\u0107 ustr\u00f3j na idei pa\u0144stwa scentralizowanego. Wykluczono z debaty publicznej idee federalizmu czy regionalizmu s\u0142usznie obawiaj\u0105c si\u0119, \u017ce mog\u0142yby one nadwyr\u0119\u017cy\u0107 spoisto\u015b\u0107 pa\u0144stwa i doprowadzi\u0107 do rozcz\u0142onkowania kraju. System dwupartyjny sprawdzony za czas\u00f3w panowania kr\u00f3la Karola I rozpad\u0142 si\u0119. W roku 1937 Partia Liberalna przegrywa wybory, do g\u0142osu dochodzi skrajna prawica \u017belazna Gwardia. Boia pisze o jej legionach bez z\u0142udze\u0144:<\/p>\n

\u201ePrzyj\u0119li mistyk\u0119 narodow\u0105 po\u0142\u0105czon\u0105 z prawos\u0142awiem. \u201eCzysta\u201d Rumunia, o jakiej marzyli prowadzi\u0142a nieuchronnie do przemocy, totalitaryzmu i wrogo\u015bci wobec innych (przede wszystkim wobec \u017byd\u00f3w)\u201d. Wzrost radykalnych nastroj\u00f3w doprowadzi\u0142 do ustanowienia dyktatury. Rozwi\u0105zane zosta\u0142y wszystkie partie ich rol\u0119 przej\u0105\u0142 Front Odrodzenia Narodowego.<\/p>\n

W czasie II wojny \u015bwiatowej Rumunia meandrowa\u0142a. Po pocz\u0105tkowej neutralno\u015bci stan\u0119\u0142a u boku Niemiec (jej wojska dotar\u0142y a\u017c pod Stalingrad, na Krym i Kaukaz). Ostatnie osiem miesi\u0119cy walczy\u0142y za\u015b razem z ZSRR przeciw hitlerowskim Niemcom. Potem nast\u0105pi\u0142a trwaj\u0105ca do 1958 roku sowiecka okupacja, kt\u00f3ra stanowi\u0142a zapowied\u017a ustroju komunistycznego.<\/p>\n

W Rumunii przyj\u0105\u0142 on najbardziej skrajn\u0105 i odhumanizowan\u0105 posta\u0107. Przyw\u00f3dca partii Nicolae Ceauesescu uzna\u0142 si\u0119 za niepodzielnego w\u0142adc\u0119, kt\u00f3ry uszcz\u0119\u015bliwi sw\u00f3j nar\u00f3d (podobnie jak jego \u017cona Elena legitymowa\u0142 si\u0119 uko\u0144czeniem jedynie trzech klas szko\u0142y podstawowej). Za cel postawi\u0142 sobie zrealizowanie zapowiadanego przez komunist\u00f3w nowego \u0142adu, a to oznacza\u0142o transformacj\u0119 krajobrazu i warunk\u00f3w \u017cycia.<\/p>\n

Zacz\u0119to od dewastacji przestrzeni miejskiej. Niszczono ca\u0142e miasta, kt\u00f3rych du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 stanowi\u0142y zabudowania jednorodzinne, by zamieni\u0107 je w blokowiska. Dokonywano przymusowego przesiedlenia ludno\u015bci z miasteczek i wsi do miast, a w\u0142a\u015bciwie do powstaj\u0105cych na ich miejsce betonowych sypialni. Mieszkanie w osiedlu pozbawionym spo\u0142ecznego zaplecza, teren\u00f3w zielonych rozlu\u017ania\u0142o s\u0105siedzkie wi\u0119zi, a takim zatomizowanym spo\u0142ecze\u0144stwem \u0142atwiej by\u0142o manipulowa\u0107. Podobny los \u2013 zamiany na blokowiska \u2013 mia\u0142 spotka\u0107 rumu\u0144skie wsie. Dewastacja przestrzeni nast\u0119powa\u0142a tak\u017ce za spraw\u0105 kolejnego komunistycznego mitu o nadrz\u0119dnej roli przemys\u0142u ci\u0119\u017ckiego. Jego budowie towarzyszy\u0142o niszczenie wielowiekowych zabytk\u00f3w. Burzono szczeg\u00f3lnie cerkwie, ale r\u00f3wnie\u017c \u2013 zw\u0142aszcza w stolicy \u2013 cale kwarta\u0142y zabytkowej kamienic, by da\u0107 miejsce budowlom dla mas. I tak w latach 1984-1986 w Bukareszcie run\u0105\u0142 monastyr Mihai Voda, jak pisze Boia, symbol miasta wzniesiony przez bohatera narodowego Micha\u0142a Walecznego. Malownicze wzg\u00f3rza, na kt\u00f3rych sta\u0142, stare domy z ogrodami i ko\u015bcio\u0142y zr\u00f3wnano z ziemi\u0105, by wybudowa\u0107 Dom Ludu \u2013 pa\u0142ac maj\u0105cy zaspokoi\u0107 mani\u0119 wielko\u015bci partyjnego przyw\u00f3dcy (jest wi\u0119kszy od Pa\u0142acu Buckingham i od Wersalu).<\/p>\n

Ingerencja w\u0142adzy obejmowa\u0142a tak\u017ce prywatne \u017cycie mieszka\u0144c\u00f3w. By nie dopu\u015bci\u0107 do zmniejszania si\u0119 liczby urodzin w roku 1966 wprowadzono ca\u0142kowity zakaz aborcji. Jak pisze autor to, co wydawa\u0142o si\u0119 <\/em>\u201enaturalnym prawem stawa\u0142o si\u0119 przest\u0119pstwem karanym d\u0142ugoletnim wi\u0119zieniem\u201d <\/em>(kara obejmowa\u0142a zar\u00f3wno kobiety poddaj\u0105ce si\u0119 zabiegowi, jak i lekarzy go wykonuj\u0105cych). Konsekwencje tej polityki \u201eprorodzinnej\u201d by\u0142y dramatyczne. Jak wynika z przytaczanych przez autora bada\u0144 w latach 1966-1989 na skutek \u017ale przeprowadzonych aborcji zmar\u0142o prawie dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy kobiet. Zapada\u0142y wyroki skazuj\u0105ce, rodzi\u0142y si\u0119 \u2013 na skutek nieudanych zabieg\u00f3w \u2013 kalekie dzieci, prywatne \u017cycie wielu kobiet i m\u0119\u017cczyzn toczy\u0142o si\u0119 w atmosferze permanentnego stresu i zagro\u017cenia. L\u0119k im towarzysz\u0105cy na co dzie\u0144 wynika\u0142 tak\u017ce z wszechw\u0142adnej obecno\u015bci tajnej policji Securitate. Inwigilowa\u0142a zw\u0142aszcza tych, kt\u00f3rzy w jej oczach byli podejrzani. Zna\u0142a ich s\u0142abo\u015bci, przewinienia, zastraszonych potrafi\u0142a w odpowiedniej chwili wci\u0105gn\u0105\u0107 do tajnej wsp\u00f3\u0142pracy. Dodajmy, \u017ce \u017cycie w takiej ci\u0119\u017ckiej, pe\u0142nej nieufno\u015bci, g\u0119stej od wzajemnych podejrze\u0144 aurze przejmuj\u0105co przedstawia w swej tw\u00f3rczo\u015bci laureatka literackiej nagrody Nobla Herta M\u00fcller. Urodzona w rumu\u0144sko-niemieckiej rodzinie do\u015bwiadczy\u0142a na sobie opresyjno\u015bci ustroju. Prac\u0119 w fabryce maszyn gdzie t\u0142umaczy\u0142a teksty techniczne straci\u0142a po odmowie wsp\u00f3\u0142pracy z Securitate. Po dw\u00f3ch latach stara\u0144 otrzyma\u0142a zezwolenie na opuszczenia kraju i wyjazd do RFN. Jednak dla wi\u0119kszo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w wyjazdy za granic\u0119 szczeg\u00f3lnie na Zach\u00f3d praktycznie by\u0142y niemo\u017cliwe. Trzeba by\u0142o odwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa od Europy i wok\u00f3\u0142 czego\u015b skonsolidowa\u0107. Tym czym\u015b sta\u0142 si\u0119 mit o staro\u017cytnym pochodzeniu Rumun\u00f3w. Stworzono narodow\u0105 opowie\u015b\u0107 o ci\u0105g\u0142o\u015bci historii. W 1980 roku uroczy\u015bcie obchodzono rocznic\u0119 powstania \u201escentralizowanego\u201d pa\u0144stwa dackiego. W pa\u0144stwowym panteonie \u201ekomunistyczni dzia\u0142acze i rewolucjoni\u015bci ust\u0105pili miejsca dackim kr\u00f3lom i \u015bredniowiecznym hospodarom\u201d. <\/em>Wyci\u0105gni\u0119to z niebytu <\/em>Burebist\u0119, mitycznego wodza.<\/p>\n

Wprz\u0119gniecie nacjonalizmu (cho\u0107 oficjalnie odrzucano sam termin) do komunistycznej ideologii przed\u0142u\u017cy\u0142o nieco w\u0142adz\u0119 Ceausescu. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce dyskurs nacjonalistyczny skutecznie jednoczy spo\u0142ecze\u0144stwo wok\u00f3\u0142 chwalebnej przesz\u0142o\u015bci i scala w l\u0119ku przed obcym.<\/p>\n

Jednak \u017cycie w\u015br\u00f3d ci\u0105g\u0142ych wyrzecze\u0144 i upokorze\u0144 pog\u0142\u0119biaj\u0105ce si\u0119 trudno\u015bci w powszedniej egzystencji: brak podstawowych produkt\u00f3w, sta\u0142e wy\u0142\u0105czanie pr\u0105du pog\u0142\u0119biaj\u0105c poczucie beznadziejno\u015bci i frustracji doprowadzi\u0142y wreszcie do wybuchu.<\/p>\n

Przewr\u00f3t 1989 roku w Rumuni by\u0142 krwawy. W Timi\u0219oararze, gdzie si\u0119 rozpocz\u0105\u0142, przeciw protestuj\u0105cym u\u017cyto broni \u2013 zgin\u0119\u0142y dziesi\u0105tki ludzi. Nieudane przem\u00f3wienie Ceausescu do zgromadzonego w centrum Bukaresztu t\u0142umu okaza\u0142o si\u0119 jego ostatnim wyst\u0105pieniem. Pozosta\u0142a ucieczka, ale j\u0105 zablokowano; wraz z \u017con\u0105 Elen\u0105 zosta\u0142 os\u0105dzony w dora\u017anym trybie i stracony. Europa \u015bledzi\u0142a wszystko na ekranach telewizor\u00f3w.<\/p>\n

Jednak kto mia\u0142 przej\u0105\u0107 w\u0142adz\u0119? Lata bierno\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa nie sprzyja\u0142y jego obywatelskiej organizacji, nie by\u0142o w Rumunii opozycji, a tym samym podziemnych wydawnictw przeciwstawiaj\u0105cych si\u0119 komunistycznej propagandzie. W chwili buntu nie istnia\u0142y \u017cadne zorganizowane \u015brodowiska, do kt\u00f3rych mo\u017cna si\u0119 by\u0142o odwo\u0142a\u0107. Pozosta\u0142y jedynie struktury komunistyczne i to na nich w\u0142a\u015bnie bazuj\u0105c w\u0142adz\u0119 obj\u0119\u0142a grupa komunist\u00f3w odsuni\u0119tych przez Ceausescu.<\/p>\n

Drobiazgowa analiza zawirowa\u0144 na scenie politycznej Rumunii od roku 1989 \u2013 aczkolwiek sama w sobie interesuj\u0105ca \u2013 zaburza zdecydowanie snut\u0105 przez Boi\u0119 opowie\u015b\u0107. Autor podkre\u015bla z \u017calem, \u017ce brak opozycji odbi\u0142 si\u0119 ujemnie na przebiegu transformacji wskazuj\u0105c kilkakrotnie na Polsk\u0119 i Czechy przygotowane do podj\u0119cia skutecznych negocjacji ze strona rz\u0105dow\u0105. Ubolewa, \u017ce zwlekanie z w\u0142a\u015bciwymi ustawami pozwoli\u0142o komunistom i by\u0142ym cz\u0142onkom Securitate nadal aktywnie uczestniczy\u0107 w \u017cyciu politycznym a nawet by\u0107 tego \u017cycia beneficjentami, co akurat nie jest tylko przypad\u0142o\u015bci\u0105 tego kraju.<\/p>\n

Obraz wsp\u00f3\u0142czesnej Rumunii obrazuj\u0105 nast\u0119puj\u0105ce dane: wed\u0142ug wska\u017anika rozwoju ludzko\u015bci, kt\u00f3ry bierze w badaniach pod uwag\u0119 PKB na jednego mieszka\u0144ca, d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia i warunki edukacyjne, Rumunia zaj\u0119\u0142a w roku 2004 sze\u015b\u0107dziesi\u0105te miejsce, za Bu\u0142gari\u0105, ale przed Rosj\u0105, Albani\u0105 i Ukrain\u0105 (Polska \u2013 37, W\u0119gry \u2013 35, Czechy \u2013 30)[1]<\/sup><\/a>.\u00a0<\/span>W dalszym ci\u0105gu powi\u0119ksza si\u0119 ekonomiczna przepa\u015b\u0107 mi\u0119dzy niewielk\u0105 grup\u0105 bogatych a szerok\u0105 rzesz\u0105 ludzi biednych, setki wiosek nie ma pr\u0105du, brakuje autostrad. Ro\u015bnie liczba os\u00f3b szukaj\u0105cych pracy za granic\u0105. Integracja Rumunii z Europ\u0105 Zachodni\u0105 nie przebiega \u0142atwo. Autor upatruje przyczyn\u0119 tego stanu rzeczy w zdecydowanie wiejskim charakterze rumu\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa. By\u0107 mo\u017ce dlatego role kobiet i m\u0119\u017cczyzn reguluj\u0105 w nim wci\u0105\u017c utrwalone przez wieki stereotypy. Kobiety mimo pewnej aktywno\u015bci w \u017cyciu zawodowym i publicznym pozostaj\u0105 w cieniu m\u0119\u017cczyzn. W polityce praktycznie s\u0105 nieobecne.<\/p>\n

Wska\u017anikiem poziomu cywilizacyjnego i kulturalnego danego pa\u0144stwa jest miejsce, jakie w nim zajmuj\u0105 dzieci i ludzi starsi. I pod tym wzgl\u0119dem Rumunii daleko do europejskich standard\u00f3w. Boia pisze wr\u0119cz, \u017ce te w\u0142a\u015bnie grupy ludno\u015bci znajduj\u0105 si\u0119 w z\u0142ym po\u0142o\u017ceniu. Wiele rodzin z powodu biedy porzuca dzieci, zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142y one \u201eadaptowane\u201d w podejrzanych warunkach, a ich dalszy los pozosta\u0142 nieznany. Spotyka si\u0119 te\u017c dzieci bezdomne, \u017cebrz\u0105ce na ulicach. Spora ich grupa \u2013 w por\u00f3wnaniu z innymi krajami europejskimi \u2013 jest chora na AIDS. Wiele zaniedba\u0144 os\u0142abia s\u0142u\u017cb\u0119 zdrowia. \u015arednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia m\u0119\u017cczyzn to sze\u015b\u0107dziesi\u0105t siedem lat, kobiet siedemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107[2]<\/sup><\/a>.<\/sup><\/p>\n

Oddzielnego om\u00f3wienia wymaga\u0142yby kwestie dotycz\u0105ce stosunku Rumun\u00f3w do innych nacji. Przez lata inteligencja rumu\u0144ska by\u0142a frankofilska. Francja stanowi\u0142a wz\u00f3r kulturowy i ustrojowy, a Pary\u017c niemal obowi\u0105zkowe miejsce naukowej i kulturalnej peregrynacji. Warto przypomnie\u0107, \u017ce znany dramaturg Eug\u00e8ne Ionesco, intelektuali\u015bci i my\u015bliciele jak Emil Cioran, Mircea Eliade czy s\u0142ynny pianista, kompozytor i dyrygent George Enescu zwi\u0105za\u0142o swe \u017cycie z Francj\u0105. Znakomity poeta Paul Celan urodzony w Czerniowcach rumu\u0144ski \u017byd (w\u0142a\u015bciwie: Anschel\/Ancel) po\u0142ow\u0119 \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 w Pary\u017cu. Elity rumu\u0144skie pochodz\u0105ce z obszar\u00f3w podlegaj\u0105cych wp\u0142ywom cesarstwa austro-w\u0119gierskiego wykszta\u0142cone by\u0142y w duchu kultury niemieckiej. Zwi\u0105zki z Niemcami mia\u0142y charakter pragmatyczny, przede wszystkim handlowy. Darzono ich zaufaniem za \u0142ad, porz\u0105dek, stabilno\u015b\u0107. Jak zauwa\u017ca autor przez stulecia te \u201edwa modele francuski i niemiecki kszta\u0142towa\u0142y kulturaln\u0105 i polityczn\u0105 wyobra\u017ani\u0119 Rumun\u00f3w\u201d.<\/p>\n

Stosunek do \u017byd\u00f3w w czasie II wojny \u015bwiatowej stanowi tak\u017ce w Rumunii nie do ko\u0144ca zamkni\u0119ty rozdzia\u0142. Boia nie pomija mordowania \u017byd\u00f3w przez wojska rumu\u0144skie w nadzorowanym przez nie w latach 1941-1944 Naddniestrzu, o pogromie w Jassach, lecz przyznaje r\u00f3wnocze\u015bnie, \u017ce premier Antonoscu odm\u00f3wi\u0142 przeprowadzenia eksterminacji na wielk\u0105 skal\u0119, do kt\u00f3rej nak\u0142ania\u0142y go Niemcy. Uk\u0142adanie poprawnych relacji z mniejszo\u015bci\u0105 w\u0119giersk\u0105 nie nale\u017cy do \u0142atwych. Du\u017cym wyzwaniem s\u0105 tak\u017ce Cyganie, kt\u00f3rzy niech\u0119tnie integruj\u0105 si\u0119 z reszt\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa. Tworz\u0105 bogat\u0105 subkultur\u0119, zachowuj\u0105 swoj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107. R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 panuje tak\u017ce w\u015br\u00f3d samych Rumun\u00f3w. Mimo to, a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego wci\u0105\u017c zadaj\u0105 sobie pytanie o sw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Wed\u0142ug autora trudno j\u0105 okre\u015bli\u0107 jednoznacznie i ca\u0142y jego wyw\u00f3d s\u0142u\u017cy w zasadzie uzasadnieniu tego przekonania. P\u00f3\u017ane zjednoczenie i burzliwe dzieje przynios\u0142y w spadku t\u0119 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 Boia nazywa \u201ekalejdoskopem krajobraz\u00f3w i ludzi\u201d.<\/p>\n

Besarabscy Rumuni r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od Rumun\u00f3w mo\u0142dawskich, Mo\u0142dawianie na zach\u00f3d od Prutu stanowi\u0105 wed\u0142ug autora cze\u015b\u0107 rumu\u0144skiego narodu, a mieszka\u0144cy Mutenii i Siedmiogrodu sami musz\u0105 okre\u015bli\u0107 kim s\u0105. Gdy\u017c nie tylko j\u0119zyk i historia decyduj\u0105 o przynale\u017cno\u015bci do danego narodu, ale przede wszystkim ch\u0119\u0107 bycia jego cz\u0119\u015bci\u0105.<\/p>\n

To, co jest fundamentalne dla w\u0142a\u015bciwego uj\u0119cia fenomenu jakim jest Rumunia, to fakt, \u017ce powsta\u0142a ona dzi\u0119ki znacznemu nap\u0142ywowi cudzoziemc\u00f3w. \u017bydzi z carskiej Rosji przybywali ju\u017c od wieku XVIII. Szczeg\u00f3lnie znacz\u0105ca by\u0142\u0105 emigracja XIX-wieczna. Przyje\u017cd\u017cali Grecy i Bu\u0142garzy z imperium osma\u0144skiego, Niemcy z Saksonii przyczynili si\u0119 do stworzenia warstwy \u015bredniej \u2013 kupc\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w, ale zasilali r\u00f3wnie\u017c inteligencj\u0119 jako lekarze i in\u017cynierowie. W\u0142osi specjalizowali si\u0119 w budowie dr\u00f3g i wydobywaniu kamiennych z\u0142\u00f3\u017c. Nowoczesny Bukareszt projektowali architekci francuscy. Pierwsza modernizacja pa\u0144stwa by\u0142a dzie\u0142em rosyjskiego genera\u0142a Paw\u0142a Kisielewa. W latach 1829-1834 obj\u0105\u0142 on Ksi\u0119stwa Rumu\u0144skie nowoczesnym systemem prawnym i instytucjonalnym z konstytucj\u0105 na czele.<\/p>\n

Przez czterdzie\u015bci osiem lat (1866-1914) rz\u0105dzi\u0142 Rumunami sprawnie i racjonalnie kr\u00f3l Karol I z dynastii Hohenzollern\u00f3w-Simaringen\u00f3w (nie nale\u017c\u0105cej do imperialnej ga\u0142\u0119zi rodziny). Mit kr\u00f3lowej Marii Angielki (wnuczki kr\u00f3lowej Wiktorii) \u017cony kr\u00f3la Ferdynanda ju\u017c si\u0119 nieco zatar\u0142, ale odegra\u0142a ona bardzo wa\u017cn\u0105 i pozytywna rol\u0119 w XX wiecznej\u00a0 historii kraju.<\/p>\n

***<\/p>\n

Pytanie kt\u00f3re autor zawar\u0142 w tytule swej ksi\u0105\u017cki wydawa\u0107 si\u0119 mo\u017ce w pierwszej chwili naiwne. Przecie\u017c ka\u017cdy kraj ma swoj\u0105 specyfik\u0119, ka\u017cdy jest \u201einny\u201d. To, co wydaje si\u0119 tak wyr\u00f3\u017cnia\u0107 Rumuni\u0119 \u2013 mozaika narodowo\u015bci j\u0105 zamieszkuj\u0105cych \u2013 nie wyczerpuje znamion tej inno\u015bci. Tak\u017ce\u00a0 nie stanowi o niej p\u00f3\u017ane ukszta\u0142towanie jej pa\u0144stwowo\u015bci (1859 r.) i ustalenie stolicy w 1866 roku (Rzym zosta\u0142 stolic\u0105 W\u0142och jeszcze p\u00f3\u017aniej, bo w roku 1871).<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142em jej swoisto\u015bci jest usytuowanie na pograniczu Wschodu i Zachodu oraz brak daj\u0105cej si\u0119 odczu\u0107 do dzi\u015b wyra\u017anej sk\u0142onno\u015bci ku jednej ze stron. Rumunia korzeniami tkwi na Wschodzie. Decyzja sprzed dwustu lat, by si\u0119 od niego oderwa\u0107 i zbli\u017cy\u0107 do Zachodu spowodowa\u0142a p\u0119kni\u0119cie, kt\u00f3re os\u0142abia do tej pory spo\u0142ecze\u0144stwo i pa\u0144stwo. Tym p\u0119kni\u0119ciem t\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna wieloletnie przyzwolenie na komunistyczny ustr\u00f3j, tak samo jak niezbyt spieszn\u0105 integracj\u0119 z Uni\u0105 Europejsk\u0105 (mi\u0119dzy innymi ma\u0142a aktywno\u015b\u0107 polityczna i gospodarcza, wykorzystanie \u015brodk\u00f3w unijnych na poziomie 10%)[3]<\/sup><\/a>.<\/sup><\/p>\n

Rumuni definiuj\u0105 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 przez odgradzanie si\u0119 od innych i w\u015br\u00f3d innych szukaj\u0105 odpowiedzialnych za niepowodzenia jakie ich spotka\u0142y (to akurat te\u017c nie jest cecha wy\u0142\u0105cznie rumu\u0144ska). Deklaratywny nacjonalizm stoi w sprzeczno\u015bci z narodowym zr\u00f3\u017cnicowaniem, ale nie przejawia si\u0119 w pieczo\u0142owito\u015bci dla zabytk\u00f3w czy w rozwoju turystyki, kt\u00f3ra mog\u0142aby by\u0107 wa\u017cn\u0105 ga\u0142\u0119zi\u0105 gospodarki \u2013 narzeka Boia. Rumuni \u2013 wed\u0142ug niego \u2013 ceni\u0105 niemieck\u0105 dok\u0142adno\u015b\u0107 i umiej\u0119tno\u015b\u0107 utrzymania porz\u0105dku, lecz sami go nie przejawiaj\u0105. \u201eRumunia jest krajem rozcz\u0142onkowanym, rozproszonym, kt\u00f3ry nie potrafi zidentyfikowa\u0107 swojego profilu\u201d.<\/p>\n

Na koniec autor ironicznie odnosi si\u0119 do symbolu Rumunii, kt\u00f3ry wy\u0142oniono w drodze konkursu. Zosta\u0142 nim zielony li\u015b\u0107. Czyli nic \u2013 jak komentuje autor, i pyta: \u201eCzy Rumuni s\u0105 jeszcze narodem?\u201d.<\/p>\n

Lista zarzut\u00f3w, kt\u00f3re stawia Boia swemu krajowi jest d\u0142uga. Ale w\u0142a\u015bnie krytycyzm i pasja, z jak\u0105 zosta\u0142a napisana ta ksi\u0105\u017cka dowodzi jak bardzo los Rumunii i przysz\u0142o\u015b\u0107 jej mieszka\u0144c\u00f3w (niezale\u017cnie od pochodzenia) s\u0105 dla autora wa\u017cne.<\/p>\n

Poka\u017c przypisy<\/span>    (\u21b5 returns to text)<\/p>\n
    \n
  1. Badania przeprowadzane przez Program Narod\u00f3w Zjednoczonych d. s. Rozwoju.\u21b5<\/a><\/li>\n
  2. Dane liczbowe przytaczane przez autora\u00a0 pochodz\u0105 z lat 2000 \u2013 2006.\u21b5<\/a><\/li>\n
  3. Dane z roku 2015.\u21b5<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Spojrzenie na spis tre\u015bci tej ksi\u0105\u017cki wprowadza raczej zam\u0119t, a na pewno nie u\u0142atwia lektury. W jej trakcie mo\u017ce si\u0119 wszak\u017ce okaza\u0107, \u017ce uk\u0142ad materia\u0142u nie jest s\u0142abo\u015bci\u0105 kompozycyjn\u0105 tekstu, a przeciwnie \u2013 wynika konsekwentnie z przyj\u0119tej przez autora tezy. Lucian Boia wychodzi bowiem z za\u0142o\u017cenia, \u017ce Rumunia jest inna i pisz\u0105c ksi\u0105\u017ck\u0119 o swoim kraju pr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na pytanie, kt\u00f3re jest jednocze\u015bnie jej tytu\u0142em.<\/p>\n","protected":false},"author":690,"featured_media":39982,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[529,73,5561,489,5401],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[5400],"yoast_head":"\nRumunia \u2013 mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Lucian Boia wychodzi bowiem z za\u0142o\u017cenia, \u017ce Rumunia jest inna i pisz\u0105c ksi\u0105\u017ck\u0119 o swoim kraju pr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na to pytanie\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/lucian-boia-dlaczego-rumunia-jest-inna-mck-krakow-2016-04-20.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/lucian-boia-dlaczego-rumunia-jest-inna-mck-krakow-2016-04-20.jpg\",\"width\":1676,\"height\":2000,\"caption\":\"Lucian Boia, \u201eDlaczego Rumunia jest inna?\u201d \u2013 ok\u0142adka (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem\",\"name\":\"Rumunia \u2013 mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2016-12-21T11:15:29+00:00\",\"dateModified\":\"2016-12-21T13:35:57+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/42857b99a697b07117cf05ae43844ae6\"},\"description\":\"Lucian Boia wychodzi bowiem z za\u0142o\u017cenia, \u017ce Rumunia jest inna i pisz\u0105c ksi\u0105\u017ck\u0119 o swoim kraju pr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na to pytanie\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Rumunia \u2013 mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/42857b99a697b07117cf05ae43844ae6\",\"name\":\"Monika Malessa-Drohomirecka\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/monika-malessa-drohomirecka\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Rumunia \u2013 mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem","description":"Lucian Boia wychodzi bowiem z za\u0142o\u017cenia, \u017ce Rumunia jest inna i pisz\u0105c ksi\u0105\u017ck\u0119 o swoim kraju pr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na to pytanie","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/lucian-boia-dlaczego-rumunia-jest-inna-mck-krakow-2016-04-20.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/lucian-boia-dlaczego-rumunia-jest-inna-mck-krakow-2016-04-20.jpg","width":1676,"height":2000,"caption":"Lucian Boia, \u201eDlaczego Rumunia jest inna?\u201d \u2013 ok\u0142adka (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem","name":"Rumunia \u2013 mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem#primaryimage"},"datePublished":"2016-12-21T11:15:29+00:00","dateModified":"2016-12-21T13:35:57+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/42857b99a697b07117cf05ae43844ae6"},"description":"Lucian Boia wychodzi bowiem z za\u0142o\u017cenia, \u017ce Rumunia jest inna i pisz\u0105c ksi\u0105\u017ck\u0119 o swoim kraju pr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na to pytanie","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2016\/monika-malessa-drohomirecka-rumunia-miedzy-wschodem-a-zachodem#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Rumunia \u2013 mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/42857b99a697b07117cf05ae43844ae6","name":"Monika Malessa-Drohomirecka","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/monika-malessa-drohomirecka"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/39978"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/690"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=39978"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/39978\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/39982"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=39978"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=39978"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=39978"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=39978"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=39978"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}