{"id":40449,"date":"2017-01-23T12:10:55","date_gmt":"2017-01-23T11:10:55","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=40449"},"modified":"2020-08-31T23:40:37","modified_gmt":"2020-08-31T22:40:37","slug":"ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata","title":{"rendered":"Nowy podzia\u0142 \u015bwiata"},"content":{"rendered":"

Mija dziesi\u0119\u0107 lat od zako\u0144czenia zimnej wojny. Wraz z ni\u0105, miejmy nadziej\u0119, sko\u0144czy\u0142 si\u0119 dwubiegunowy podzia\u0142 \u015bwiata. Obje\u017cd\u017ca\u0142 Pan ca\u0142\u0105 kul\u0119 ziemsk\u0105. Gdyby dosta\u0142 Pan teraz zadanie skonstruowania nowej mapy \u015bwiata, wed\u0142ug jakich kryteri\u00f3w by go Pan podzieli\u0142?<\/strong><\/p>\n

Tych kryteri\u00f3w jest kilka. Dawny podzia\u0142 \u015bwiata na wsch\u00f3d i zach\u00f3d \u2013 oraz konfrontacja, jaka si\u0119 w\u00f3wczas przez prawie p\u00f3\u0142 wieku toczy\u0142a \u2013 przesta\u0142 istnie\u0107 i mamy teraz nowy podzia\u0142: na \u015bwiat zamo\u017cnych, bogatych, sytych i na \u015bwiat ubogich, \u015bwiat niedostatku. \u015awiat jest podzielony bardzo nier\u00f3wno, dlatego \u017ce do spo\u0142ecze\u0144stw zamo\u017cnych zaliczamy mniej wi\u0119cej jedn\u0105 trzeci\u0105 ludzko\u015bci, a ci, kt\u00f3rzy s\u0105 w gorszej sytuacji, a czasem po prostu w n\u0119dzy, to oko\u0142o dwie trzecie rodzaju ludzkiego. To jest g\u0142\u00f3wny istniej\u0105cy w tej chwili podzia\u0142, kt\u00f3ry b\u0119dzie si\u0119 prawdopodobnie pog\u0142\u0119bia\u0142. Ale s\u0105 pewne rzeczy, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 te dwa \u015bwiaty. Pierwsz\u0105 jest to, \u017ce nie ma wielkich wojen, od wielu lat \u017cyjemy w warunkach pokoju. Wojny maj\u0105 charakter lokalny, a nie s\u0105 wojnami na wielk\u0105 skal\u0119. Je\u017celi by\u015bmy podliczyli, to ludzie, kt\u00f3rzy s\u0105 tragicznie w te wojny uwik\u0142ani i cierpi\u0105 z ich powodu, stanowi\u0105 mniej ni\u017c jeden procent ca\u0142ej ludzko\u015bci. To bardzo pozytywna cecha wsp\u00f3\u0142czesnej rzeczywisto\u015bci. Drug\u0105 jest to, \u017ce panuje dobry nastr\u00f3j do demokracji i og\u00f3lne d\u0105\u017cenie w jej kierunku. Jeszcze nigdy w historii \u015bwiata nie by\u0142o tak wielu kraj\u00f3w, tak du\u017cej cz\u0119\u015bci rodzaju ludzkiego \u017cyj\u0105cej w warunkach demokracji. To oczywi\u015bcie nowe zjawisko. Demokracj\u0119 trzeba budowa\u0107 latami, bo wymaga istnienia trwa\u0142ych instytucji, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 jej broni\u0107, i tradycji. To wszystko trzeba dopiero stworzy\u0107, natomiast sam nastr\u00f3j do demokracji jest dla wszystkich zjawiskiem szalenie pozytywnym, dlatego \u017ce tylko w warunkach demokracji jest mo\u017cliwy rozw\u00f3j, kontakt i wymiana mi\u0119dzyludzka. Trzeci\u0105 cech\u0105, kt\u00f3ra mi si\u0119 wydaje pozytywna i wa\u017cna, jest to, \u017ce w\u0142a\u015bciwie wszystkiego na \u015bwiecie jest coraz wi\u0119cej: produkuje si\u0119 coraz wi\u0119cej towar\u00f3w, jest coraz wi\u0119cej us\u0142ug, coraz szybsza komunikacja. Przede wszystkim jest coraz wi\u0119cej ludzi. Rocznie na kuli ziemskiej przybywa ich osiemdziesi\u0105t cztery miliony. Dzisiaj nasza rodzina ziemska liczy sze\u015b\u0107 miliard\u00f3w ludzi.<\/p>\n

\"Ryszard<\/a>
Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y w\u0142asne)<\/figcaption><\/figure>\n

To te\u017c pozytyw \u2013 \u017ce ludzi jest coraz wi\u0119cej?<\/strong><\/p>\n

To by\u0142by pozytyw, gdyby ta pomna\u017caj\u0105ca si\u0119 si\u0142a ludzka by\u0142a prawid\u0142owo wykorzystywana. Ani nauka, ani systemy spo\u0142eczne nie mia\u0142y dot\u0105d do czynienia z tak ogromnymi masami ludzi i nie potrafi\u0105 w\u0142a\u015bciwie wykorzysta\u0107 energii, kt\u00f3ra istnieje w spo\u0142ecze\u0144stwie. Szacuje si\u0119, \u017ce oko\u0142o miliarda ludzi jest albo bezrobotnych, albo czasowo bezrobotnych, albo nie pracuj\u0105cych.<\/p>\n

Czyli ten potencja\u0142 jest marnowany?<\/strong><\/p>\n

Tak, jest marnowany. Ale r\u00f3\u017cne s\u0105 prognostyki, co by si\u0119 sta\u0142o, gdyby wykorzysta\u0107 potencja\u0142 ludzki w wi\u0119kszym stopniu, ni\u017c to si\u0119 dzieje w tej chwili. Katastroficzne prognozy m\u00f3wi\u0105, \u017ce na szcz\u0119\u015bcie ludzie nie wykorzystuj\u0105 wi\u0119cej ni\u017c dziesi\u0119\u0107\u2013pi\u0119tna\u015bcie procent swojej energii i to zar\u00f3wno w skali indywidualnej, jak i w skali spo\u0142ecze\u0144stw\u2026<\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie?<\/strong><\/p>\n

Tak. S\u0105 pesymi\u015bci, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce gdyby wyzwoli\u0107 energi\u0119, kt\u00f3ra tkwi w tej chwili w rodzaju ludzkim, to nie wiadomo, gdzie znalaz\u0142aby uj\u015bcie. Nie stworzyli\u015bmy dot\u0105d jeszcze odpowiednich mechanizm\u00f3w wykorzystywania tego potencja\u0142u. Ziemia mo\u017ce wy\u017cywi\u0107 znacznie wi\u0119cej ludno\u015bci, ni\u017c teraz na niej mieszka, bo \u015bwiat ci\u0105gle jeszcze jest s\u0142abo zaludniony. Te czarnowidzkie obrazy przeludnienia planety pomijaj\u0105 jeden wa\u017cny czynnik: o przeludnieniu mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, bior\u0105c pod uwag\u0119 poziom techniczny, na jakim znajduje si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwo. To znaczy gdyby polepszy\u0107 szereg metod: wykorzysta\u0107 lepiej energi\u0119 s\u0142oneczn\u0105, umie\u0107 przemienia\u0107 wod\u0119 zasolon\u0105 w wod\u0119 pitn\u0105, nie wycina\u0107 las\u00f3w, to nasza planeta mog\u0142aby wy\u017cywi\u0107 znacznie wi\u0119cej ludzi i by\u0107 dla nich miejscem godziwego \u017cycia.<\/p>\n

M\u00f3wi Pan o bardzo pozytywnych cechach wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata, ale ju\u017c w pierwszym kryterium, kt\u00f3re Pan zastosowa\u0142 przy tworzeniu nowej mapy, czyli przy podziale biedni\u2013bogaci, kryje si\u0119 negatyw i pewne niebezpiecze\u0144stwo. \u015awiat ma jednak sw\u00f3j czarny rewers.<\/strong><\/p>\n

Ma, dlatego \u017ce \u017cyjemy w \u015bwiecie pe\u0142nym sprzeczno\u015bci. Nasza planeta jest tak ogromna, zamieszkana przez ludzi o tylu r\u00f3\u017cnych kulturach, religiach i przede wszystkim interesach, \u017ce nie mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 totalnej harmonii. Zjawiska negatywne istniej\u0105 obok i przenikaj\u0105 si\u0119 z pozytywnymi. Negatywnym jest w\u0142a\u015bnie \u00f3w bardzo niesprawiedliwy podzia\u0142 \u015bwiata. To znaczy podzia\u0142, kt\u00f3ry w tej chwili wydaje si\u0119 ju\u017c cech\u0105 strukturaln\u0105. Pami\u0119tam, \u017ce w po\u0142owie XX wieku istnia\u0142o bardzo wiele teorii ekonomicznych, kt\u00f3re zak\u0142ada\u0142y, \u017ce do ko\u0144ca tego wieku, a wi\u0119c do momentu, w kt\u00f3rym znajdujemy si\u0119 w\u0142a\u015bnie teraz, dojdzie do wyr\u00f3wnania poziom\u00f3w \u017cycia ludno\u015bci ca\u0142ego \u015bwiata. W\u00f3wczas w naukach spo\u0142ecznych panowa\u0142 du\u017co wi\u0119kszy optymizm. Tymczasem r\u00f3\u017cnice w poziomach \u017cycia si\u0119 pog\u0142\u0119biaj\u0105, dlatego \u017ce zgodnie z mechanizmem rozwoju \u015bwiata bogatsi staj\u0105 si\u0119 coraz bogatsi, a biedniejsi coraz biedniejsi albo s\u0105 stale tak samo biedni. To s\u0105 r\u00f3\u017cnice zupe\u0142nie szalone. Klub miliarder\u00f3w \u015bwiata, to znaczy ludzi, z kt\u00f3rych ka\u017cdy posiada ponad miliard dolar\u00f3w, liczy czterysta pi\u0119\u0107dziesi\u0105t os\u00f3b. Obecnie warto\u015b\u0107 ich prywatnego maj\u0105tku odpowiada wysoko\u015bci produktu krajowego brutto pa\u0144stw zamieszkanych przez pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 procent ludzko\u015bci. Pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 procent ludzko\u015bci dzisiaj to ponad trzy miliardy ludzi. Zatem czterysta pi\u0119\u0107dziesi\u0105t os\u00f3b dysponuje takim maj\u0105tkiem, jaki posiadaj\u0105 trzy miliardy ludzi.<\/p>\n

Dlaczego tak si\u0119 dzieje, \u017ce \u015bwiat puszcza w szwach, \u017ce ta przepa\u015b\u0107 si\u0119 nie niweluje, tylko powi\u0119ksza?<\/strong><\/p>\n

W tej chwili tak dzia\u0142aj\u0105 w\u0142a\u015bciwie wszystkie mechanizmy. Sk\u0142ada si\u0119 na to wiele czynnik\u00f3w, przede wszystkim koncentracja kapita\u0142u finansowego w r\u0119kach niewielkiej grupy instytucji. Kapita\u0142 zawsze d\u0105\u017cy do maksymalnych zysk\u00f3w i wobec tego kieruje si\u0119 tam, gdzie na te zyski mo\u017ce liczy\u0107. Jest w\u0142a\u015bciwe poza wszelk\u0105 kontrol\u0105. To jest taka w\u0142adza, kt\u00f3ra nie ma parlamentu ani spo\u0142ecze\u0144stwa i jest ponadpa\u0144stwowa. Innym wa\u017cnym czynnikiem jest to, \u017ce ilo\u015b\u0107 kapita\u0142u, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna zainwestowa\u0107, jest ograniczona. Ograniczona i kontrolowana. Ca\u0142y \u015bwiat chce si\u0119 rozwija\u0107 i w zwi\u0105zku z tym ca\u0142y \u015bwiat potrzebuje kapita\u0142u. Wobec tego, \u017ce kapita\u0142 jest potrzebny wsz\u0119dzie, to on wybiera, on stawia warunki \u2013 i to warunki drako\u0144skie. Chodzi mu oczywi\u015bcie o ten maksymalny zysk, o miejsce, gdzie b\u0119dzie mia\u0142 stabilizacj\u0119, spok\u00f3j, warunki do tego, \u017ceby prosperowa\u0107, pomna\u017ca\u0107 si\u0119 i panowa\u0107. On decyduje o tym, \u017ceby nie inwestowa\u0107 w takie dziedziny, kt\u00f3re nie przynosz\u0105 mu wielkiego zysku, a by\u0142yby bardzo po\u017cyteczne dla wyr\u00f3wnania r\u00f3\u017cnic, jak na przyk\u0142ad odsalanie wody. Brakuje na \u015bwiecie biednym ludziom, biednym spo\u0142ecze\u0144stwom wody. Teraz znana jest technologia odsalania, to nie \u017cadna tajemnica, tylko \u017ce jest po prostu droga i nie przynosi zysku, dlatego si\u0119 w to odsalanie nie inwestuje. Inwestuje si\u0119 w rynek, w marketing, w spekulacje pieni\u0119\u017cne i tak dalej, bo tam zysk jest natychmiastowy. Ten mechanizm, dzia\u0142aj\u0105c w skali planety, narzuca jak gdyby form\u0119 nier\u00f3wnego rozwoju, kt\u00f3ry zreszt\u0105 istnieje nie tylko w skali planetarnej, ale te\u017c w skali kontynent\u00f3w i coraz bardziej w skali spo\u0142ecze\u0144stw. Nawet takich spo\u0142ecze\u0144stw jak ameryka\u0144skie.<\/p>\n

M\u00f3wi Pan, \u017ce on kieruje si\u0119 zimnym pragmatyzmem, ale czy jednocze\u015bnie nie sprawia, \u017ce nasza planeta jest planet\u0105 pokoju?<\/strong><\/p>\n

Tak. To s\u0105 sprzeczne zjawiska, bo w\u0142a\u015bciwie nasz \u015bwiat jest sprzeczno\u015bci\u0105. Jest niejednoznaczny i trudno nam szuka\u0107 jego syntezy, dlatego \u017ce na ka\u017cd\u0105 tez\u0119 A mo\u017cna odpowiedzie\u0107 tez\u0105 B. To, co mo\u017cemy robi\u0107, to tylko pr\u00f3bowa\u0107 budowa\u0107 jakie\u015b przybli\u017cone modele \u015bwiata z ca\u0142\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce nie s\u0105 doskona\u0142e ani absolutne, ale potrzebne. Daj\u0105 nam pewn\u0105 orientacj\u0119 w tym, co si\u0119 dzieje, i pozwalaj\u0105 dostosowywa\u0107 do tego nasze zachowania \u2013 i nie m\u00f3wi\u0119 o skali spo\u0142ecznej ani o skali ca\u0142ej ludzko\u015bci. To s\u0105 modele teoretyczne, w kt\u00f3rych sk\u0142ad zawsze wchodzi bardzo du\u017co wyj\u0105tk\u00f3w. Zwykle wi\u0119c wszystkie futurologiczne prognozy p\u00f3\u017aniej si\u0119 nie sprawdzaj\u0105 albo sprawdzaj\u0105 si\u0119 tylko w cz\u0119\u015bci i z tego punktu widzenia mo\u017cna by je zanegowa\u0107, ale one r\u00f3wnocze\u015bnie s\u0105 nies\u0142ychanie wa\u017cne przy stwarzaniu drogowskaz\u00f3w, punkt\u00f3w orientacyjnych, podpowiadaj\u0105cych jak mniej wi\u0119cej nale\u017cy si\u0119 porusza\u0107 po tym naszym \u015bwiecie.<\/p>\n

Z tego, co Pan m\u00f3wi, wynika raczej, \u017ce powinni\u015bmy si\u0119 wpisywa\u0107 w mechanizm wolnorynkowy. Na przyk\u0142ad w Polsce s\u0105 obozy polityczne czy politycy, kt\u00f3rzy strasz\u0105 t\u0105 niewidzialn\u0105 r\u0119k\u0105 wolnego rynku i raczej trzeba si\u0119 nie opiera\u0107, bo walka z nim jest niemo\u017cliwa.<\/strong><\/p>\n

Nie ma innego wyj\u015bcia, bo si\u0142y, kt\u00f3re stoj\u0105 za tymi mechanizmami, s\u0105 tak pot\u0119\u017cne, tak dominuj\u0105ce, \u017ce je\u017celi gdzie\u015b jaka\u015b grupa czy jakie\u015b spo\u0142ecze\u0144stwo stosunkowo niewielkiego kraju b\u0119dzie przeciwne czy b\u0119dzie protestowa\u0107, to zostanie odsuni\u0119te od sto\u0142u. Od sto\u0142u kapita\u0142u, przy kt\u00f3rym liczba miejsc jest niewielka. A dzisiaj przy wsp\u00f3\u0142czesnych kosztach technologii \u2013 szalenie wysokich, co jest jednym z przyk\u0142ad\u00f3w na to, \u017ce bogatsi sprawuj\u0105 kontrol\u0119, bo ich na to sta\u0107 \u2013 bez inwestowania, bez zagranicznej pomocy finansowej i r\u00f3wnocze\u015bnie bez pomocy wielkiej, \u015bwiatowej kadry specjalist\u00f3w niemo\u017cliwy jest \u017caden rozw\u00f3j. \u017baden kraj dzisiaj nie mo\u017ce si\u0119 rozwin\u0105\u0107 o w\u0142asnych si\u0142ach. Ta faza zako\u0144czy\u0142a si\u0119 ju\u017c dosy\u0107 dawno.<\/p>\n

M\u00f3wi Pan o tym troch\u0119 jak o fatum, o losie, z kt\u00f3rym musimy si\u0119 pogodzi\u0107. Mo\u017cemy go tylko obserwowa\u0107, przysta\u0107 na jego dyktat. Podzia\u0142 \u015bwiata, kt\u00f3ry si\u0119 utrwala poprzez ten dyktat, b\u0119dzie si\u0119 nadal utrwala\u0142 i nie mo\u017cemy w\u0142a\u015bciwie nic zrobi\u0107.<\/strong><\/p>\n

W sensie zasadniczym rzeczywi\u015bcie nic si\u0119 nie da zrobi\u0107.<\/p>\n

Czy ten podzia\u0142 na biednych i bogatych nie wynika po prostu z kulturowych r\u00f3\u017cnic? S\u0105 kultury, kt\u00f3re predestynuj\u0105 ludzi do przedsi\u0119biorczo\u015bci, do bogacenia si\u0119 i kultury, kt\u00f3re wymuszaj\u0105 na ludziach bierno\u015b\u0107, bierno\u015b\u0107 jest jak gdyby genetycznie w nie wpisana?<\/strong><\/p>\n

To jest wniosek, do kt\u00f3rego nauki spo\u0142eczne i teorie spo\u0142eczne dochodz\u0105 dzisiaj, po tych pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach rozwoju, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 tak nier\u00f3wny, \u017ce zacz\u0119to si\u0119 dopatrywa\u0107 przyczyn w kulturach. Dlaczego na przyk\u0142ad w spo\u0142ecze\u0144stwie ameryka\u0144skim, kt\u00f3re jest spo\u0142ecze\u0144stwem r\u00f3wnego prawa, jednej konstytucji, jednej waluty, niekt\u00f3re spo\u0142eczno\u015bci funkcjonuj\u0105 znakomicie, a inne zupe\u0142nie nie mog\u0105 sobie poradzi\u0107? Dlaczego wspaniale organizuj\u0105 si\u0119 w Stanach Zjednoczonych imigranci z Azji? Dlaczego Korea\u0144czycy, Chi\u0144czycy, Japo\u0144czycy \u015bwietnie sobie radz\u0105 w spo\u0142ecze\u0144stwie ameryka\u0144skim? Dlaczego nie radz\u0105 sobie na przyk\u0142ad Afroamerykanie? Dlaczego znacznie gorzej radz\u0105 sobie Latynosi? Jest du\u017co bada\u0144 w tej dziedzinie, du\u017co poszukiwa\u0144 i w\u0142a\u015bnie do tego si\u0119 dochodzi \u2013 \u017ce trzeba zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na kultur\u0119. Dlaczego r\u00f3\u017cne kultury maj\u0105 r\u00f3\u017cne skale warto\u015bci? Na przyk\u0142ad s\u0105 takie, kt\u00f3re w miejsce kultu pracy stawiaj\u0105 kult sp\u0119dzania wolnego czasu. Jest wa\u017cniejsze, by sp\u0119dza\u0107 czas w gronie rodzinnym, a nie na har\u00f3wce, i pracuje si\u0119 w tych kulturach tylko o tyle, o ile potrzeba pieni\u0119dzy na to rodzinne sp\u0119dzanie czasu. To jest jeden problem. Drugim jest to, \u017ce zaczyna si\u0119 w tej chwili coraz wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 przyk\u0142ada\u0107 do wykszta\u0142cenia, o\u015bwiaty. Na \u015bwiecie zaczyna panowa\u0107 og\u00f3lne przekonanie, \u017ce rozw\u00f3j, post\u0119p i dobrobyt wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z podnoszeniem poziomu kultury spo\u0142ecze\u0144stwa. \u017be bez podnoszenia poziomu kultury, bez o\u015bwiaty, bez wy\u017cszych uczelni, bez olbrzymich inwestycji w to niemo\u017cliwy jest jakikolwiek rozw\u00f3j: ani demokracji, ani nowoczesnych technologii. Funkcjonowanie zar\u00f3wno w demokracji, jak i w \u015bwiecie postindustrialnym, informatycznym wymaga, by spo\u0142ecze\u0144stwo pod wzgl\u0119dem kultury znajdowa\u0142o si\u0119 na odpowiednio wysokim poziomie. I dlatego dzisiaj inwestycje w t\u0119 dziedzin\u0119 stanowi\u0105 najwa\u017cniejsze, tak zwane przysz\u0142o\u015bciowe inwestycje ka\u017cdego rozumnego spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n

To znaczy, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwa maja si\u0119 uczy\u0107 standard\u00f3w zachodnich?<\/strong><\/p>\n

Chodzi o rozwijanie w\u0142asnych kultur narodowych i standard\u00f3w nie zachodnich. To my\u015blenie o wy\u0142\u0105czno\u015bci standard\u00f3w zachodnich dzisiaj zosta\u0142o ju\u017c w\u0142a\u015bciwie przezwyci\u0119\u017cone. By\u0142o charakterystyczne dla pocz\u0105tk\u00f3w lat 90., kiedy Fukuyama wysun\u0105\u0142 tez\u0119 o ko\u0144cu historii, z za\u0142o\u017ceniem, \u017ce ca\u0142y \u015bwiat b\u0119dzie taki jak ameryka\u0144skie spo\u0142ecze\u0144stwo. Polemizowa\u0142 z nim Huntington w swojej ostatniej ksi\u0105\u017cce, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce kultura zachodu by\u0142a kultur\u0105 unikaln\u0105, jedyn\u0105, \u017ce jest niepowtarzalna i \u017ceby wobec tego nie myli\u0107 poj\u0119cia modernizacji z poj\u0119ciem westernizacji. Pa\u0144stwa, spo\u0142ecze\u0144stwa czy kultury mog\u0105 si\u0119 modernizowa\u0107, ale nie musz\u0105 si\u0119 westernizowa\u0107. Przyk\u0142adem jest spo\u0142ecze\u0144stwo Islamu, w kt\u00f3rym nast\u0119puje bardzo du\u017co proces\u00f3w modernizacji, komputeryzacji, ale wcale si\u0119 tam nie westernizuje.<\/p>\n

Japonia pewnie te\u017c?<\/strong><\/p>\n

Japonia, Chiny w du\u017cym stopniu.<\/p>\n

Czyli czerpi\u0105 z w\u0142asnej kultury, z w\u0142asnej tradycji, opieraj\u0105c si\u0119 na swoich hierarchiach warto\u015bci.<\/strong><\/p>\n

I ta technika \u2013 odwrotnie. Technika\u2026<\/p>\n

S\u0142u\u017cy ich kulturze.<\/strong><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie, s\u0142u\u017cy rozwijaniu kultury. Dlatego te\u017c nacisk na rozw\u00f3j kulturalny, na inwestycje w t\u0119 dziedzin\u0119 stanowi dzisiaj kryterium nowoczesno\u015bci i kryterium si\u0142y spo\u0142ecze\u0144stwa. Si\u0142a spo\u0142ecze\u0144stwa nie jest dzisiaj mierzona w skali terytorialnej, przestrzennej, tak jak to by\u0142o kiedy\u015b, w XIX wieku, co przyczynia\u0142o si\u0119 do podboj\u00f3w \u015bwiata, powstawania imperi\u00f3w. Dzisiaj to nie ma \u017cadnego znaczenia. Najwi\u0119kszy pod wzgl\u0119dem terytorium kraj w Afryce, czyli Sudan, jest jednym z najs\u0142abszych kraj\u00f3w tego kontynentu. Teraz si\u0142\u0119 kraju mierzy si\u0119 post\u0119pem ekonomicznym, kulturowym i pr\u0119\u017cno\u015bci\u0105 gospodarcz\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n

I pewnie elastyczno\u015bci\u0105. Powiedzia\u0142 Pan, \u017ce st\u00f3\u0142, przy kt\u00f3rym zasiadaj\u0105 bogaci i do kt\u00f3rego czasem zapraszaj\u0105 ubogich, jest niewielki. Czy widzia\u0142 Pan podczas swoich podr\u00f3\u017cy rejony \u015bwiata, kraje, miejsca kompletnie skazane na zapomnienie, na trwanie w bierno\u015bci? Czy s\u0105 takie rejony \u015bwiata, od kt\u00f3rych klub bogatych odgradza si\u0119 kordonem sanitarnym, o kt\u00f3rych wola\u0142by zapomnie\u0107?<\/strong><\/p>\n

Du\u017co i coraz wi\u0119cej jest takich miejsc. Paradoksalne jest dzisiaj na \u015bwiecie to, \u017ce poniewa\u017c Zach\u00f3d, zw\u0142aszcza Europa Zachodnia, nie ma \u017cadnego pomys\u0142u na \u015bwiat, to naturalnym mechanizmem stara si\u0119 od tego \u015bwiata odgrodzi\u0107. Mo\u017cemy, si\u0119gaj\u0105c do Staro\u017cytno\u015bci, przywr\u00f3ci\u0107 poj\u0119cie limes<\/em> Imperium Rzymskiego i budowania granicy \u2013 r\u00f3wnie\u017c w sensie technicznym, materialnym. T\u0119 granic\u0119 buduje si\u0119 dzisiaj na r\u00f3\u017cne sposoby: mi\u0119dzy innymi na spos\u00f3b psychologiczny, informacyjny. Na przyk\u0142ad je\u017celi ogl\u0105damy telewizj\u0119 i widzimy jakie\u015b negatywne zjawiska, to one zawsze maj\u0105 pochodzi\u0107 z Trzeciego \u015awiata. Zawsze wszystkie wojny, rzezie, z\u0142odziejstwo, bandytyzm, narkotyki b\u0119d\u0105 z Trzeciego \u015awiata. To nie my, uwa\u017cajcie na tamtych, bo to oni nam zagra\u017caj\u0105. Jest to wi\u0119c budowanie psychologicznej bariery. R\u00f3wnocze\u015bnie istniej\u0105 oczywi\u015bcie szalone r\u00f3\u017cnice ekonomiczne. Przyk\u0142adowo, oko\u0142o osiemset milion\u00f3w ludzi na \u015bwiecie g\u0142oduje, ale \u015bwiat produkuje dostateczn\u0105 ilo\u015b\u0107 \u017cywno\u015bci dla wszystkich. Te dwa fakty: osiemset milion\u00f3w g\u0142oduj\u0105cych i du\u017ca ilo\u015b\u0107 \u017cywno\u015bci na \u015bwiecie nigdzie si\u0119 nie stykaj\u0105. I nie stykaj\u0105 si\u0119 dlatego, \u017ce w\u015br\u00f3d kraj\u00f3w zamo\u017cnych, w\u015br\u00f3d wielkiej finansjery, wielkich monopoli ponadnarodowych nie ma woli politycznej. Zanika planetarna, mi\u0119dzyludzka solidarno\u015b\u0107.<\/p>\n

Czy ta solidarno\u015b\u0107 w og\u00f3le kiedy\u015b istnia\u0142a?<\/strong><\/p>\n

Kiedy\u015b istnia\u0142a w du\u017co wi\u0119kszym stopniu, a teraz przejawia si\u0119 znacznie s\u0142abiej, r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwa zachodnie tak\u017ce maj\u0105 swoje problemy, na kt\u00f3rych si\u0119 koncentruj\u0105. Tak jak problem bezrobocia, likwidacji pa\u0144stwa opieku\u0144czego, rosn\u0105cej konkurencji w skali \u015bwiatowej, kt\u00f3ra sprawia, \u017ce Europa znajduje si\u0119 w ogromnych trudno\u015bciach, poniewa\u017c produkt europejski jest zbyt drogi w stosunku do innych.<\/p>\n

Czyli pomoc humanitarna, kt\u00f3ra p\u0142ynie do kraj\u00f3w Trzeciego \u015awiata, jest tylko uspokojeniem sumie\u0144 najbogatszych, bo tak naprawd\u0119 nic nie zmienia w sytuacji tych kraj\u00f3w i ich mieszka\u0144c\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

Nie tylko nie zmienia, ale te\u017c umacnia negatywne zjawiska, dlatego \u017ce istot\u0105 tego typu pomocy, czyli pomocy bezpo\u015bredniej \u2013 dostarczania \u017cywno\u015bci czy lek\u00f3w \u2013 jest w\u0142a\u015bciwie utrwalanie istniej\u0105cego status quo<\/em>. To nie jest pomoc, kt\u00f3ra wi\u0105\u017ce si\u0119 z reformami w tych spo\u0142ecze\u0144stwach, z przemianami w ich obr\u0119bie. To tylko dora\u017ane rzucanie jakiego\u015b towaru spo\u0142ecze\u0144stwu, kt\u00f3re pozostaje takie, jakie by\u0142o.<\/p>\n

M\u00f3wili\u015bmy o fatalizmie bogactwa, o tym, \u017ce bogactwo rodzi bogactwo. Ale jest te\u017c drugi fatalizm: bieda, kt\u00f3ra rodzi bied\u0119, kt\u00f3ra tylko upadla, nie motywuje ludzi do dzia\u0142ania. M\u00f3g\u0142by Pan opowiedzie\u0107 o tej biedzie, kt\u00f3ra niszczy cz\u0142owieka?<\/strong><\/p>\n

Potocznie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce roz\u0142adowa\u0107 problem biedy, to da\u0107 komu\u015b bochenek chleba, okrycie czy lekarstwo. Nie my\u015bli si\u0119 o tym, \u017ce bieda jest sytuacj\u0105, jest kultur\u0105. To znaczy \u017ce cz\u0142owiek biedny nie tylko nie ma dostatecznej ilo\u015bci chleba czy okry\u0107. Cz\u0142owiek biedny r\u00f3wnie\u017c mieszka biednie, w otoczeniu ludzi biednych, w\u0142a\u015bciwie nie ma nadziei na wyj\u015bcie z tej sytuacji. I on po prostu inaczej my\u015bli. Orwell kiedy\u015b bada\u0142 na sobie, jak zmienia si\u0119 psychika i my\u015blenie cz\u0142owieka g\u0142odnego. Opisa\u0142 to w swojej pierwszej ksi\u0105\u017cce, zreszt\u0105 znakomitej, napisanej jeszcze w latach 20. \u2013 Down and Out in Paris and London<\/em> [Na dnie w Pary\u017cu i Londynie<\/em> \u2013 przyp. red.]. Sam g\u0142odowa\u0142, mieszka\u0142 w domach dla bezdomnych i obserwowa\u0142, co si\u0119 z nim dzieje, kiedy nie ma pieni\u0119dzy i nie ma co je\u015b\u0107. M\u00f3wi\u0142 \u2013 on, cz\u0142owiek inteligentny, cz\u0142owiek pi\u00f3ra, wtedy znakomity reporter \u2013 \u017ce kiedy cz\u0142owiek jest g\u0142odny, to zaczyna my\u015ble\u0107 w coraz kr\u00f3tszych odcinkach czasu. To znaczy nie my\u015bli o tym, co b\u0119dzie jutro, tylko o tym, co w tej chwili zje. Cz\u0142owiek g\u0142odny nie jest w stanie my\u015ble\u0107 abstrakcyjnie, a tylko w my\u015bleniu abstrakcyjnym mo\u017cna znajdowa\u0107 jakie\u015b formu\u0142y, pr\u00f3by wyj\u015bcia z sytuacji poprzez tworzenie program\u00f3w, prognoz i tak dalej. Dlatego bieda skazuje cz\u0142owieka na bied\u0119 i bez zach\u0119ty i pomocy z zewn\u0105trz sam si\u0119 z tej biedy nie wygrzebie.<\/p>\n

Ale m\u00f3wi Pan te\u017c, \u017ce ta zach\u0119ta go nie motywuje, bo po prostu bierze i nic z tego nie wynika.<\/strong><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie na tym polega nieszcz\u0119\u015bcie pomocy zagranicznej \u2013 \u017ce ma charakter dora\u017any, \u017ce jest zatykaniem dziury dzisiaj, a nie tworzeniem perspektywy wyj\u015bcia z problemu. Chodzi tylko o to, \u017ceby cz\u0142owiek si\u0119 dzisiaj najad\u0142. Bardzo cz\u0119sto bywa\u0142em w obozach uchod\u017ac\u00f3w w Afryce, w Azji i si\u0119 temu przygl\u0105da\u0142em. Mieszkaj\u0105 ci biedni ludzie setkami tysi\u0119cy \u2013 by\u0142y obozy i po trzysta tysi\u0119cy ludzi \u2013 dostaj\u0105 jako dzienn\u0105 porcj\u0119 trzydzie\u015bci deko kukurydzy i trzy litry wody. W tropiku. Trzy litry wody do wszystkiego: picia, prania, gotowania. To jest racja g\u0142odowa, kt\u00f3ra zapewnia tylko wegetacj\u0119, pozwala wy\u0142\u0105cznie jako\u015b prze\u017cy\u0107, od biedy. Przy czym wyj\u015bcia z tego nie ma, dlatego \u017ce to uchod\u017acy w takich krajach jak na przyk\u0142ad Ruanda: wyszli ze swoich gospodarstw, ze swoich wiosek i nie maj\u0105 ju\u017c dok\u0105d wr\u00f3ci\u0107. Ju\u017c do ko\u0144ca \u017cycia s\u0105 skazani na t\u0119 pomoc i w momencie, kiedy ona ustanie, po prostu wymr\u0105. Taki jest w tej chwili tragiczny mechanizm.<\/p>\n

Jaki rodzaj pomocy by\u0142by skuteczny?<\/strong><\/p>\n

Pomoc powinna by\u0107 mi\u0119dzynarodowa, udzielana przez wielkie organizacje. Tak to zreszt\u0105 pr\u00f3bowano robi\u0107 w latach 60., tylko potem z tego zrezygnowano: do pa\u0144stw potrzebuj\u0105cych wchodzi\u0142y wielkie organizacje pozarz\u0105dowe i rz\u0105dowe, przyje\u017cd\u017cali eksperci, pr\u00f3bowali zabezpieczy\u0107 \u017cycie dla ludzi. To znaczy wdra\u017ca\u0107 systemy irygacji, metody zdrowej hodowli byd\u0142a, zalesia\u0107, tworzy\u0107 o\u015bwiat\u0119, szpitale \u2013 by\u0142 to pewien globalny plan wychodzenia z biedy. Dzisiaj to zosta\u0142o zarzucone i w zwi\u0105zku z tym nap\u0119dza si\u0119 mechanizm, o kt\u00f3rym Pan wspomnia\u0142. Bieda nap\u0119dza bied\u0119. Tak jak bogactwo nap\u0119dza bogactwo.<\/p>\n

Ale z drugiej strony w kt\u00f3rym\u015b ze swoich tekst\u00f3w pisze Pan, \u017ce dzieci afryka\u0144skie nie prosz\u0105 o chleb i o jedzenie, ale o o\u0142\u00f3wek. Czyli pr\u00f3buj\u0105 prze\u0142ama\u0107 swoj\u0105 sytuacj\u0119. Ten p\u0119d do edukacji, do wiedzy gdzie\u015b w nich jest.<\/strong><\/p>\n

Tak, jeszcze w\u015br\u00f3d tych dzieci istnieje i jest bardzo silny. To taki odruch: one b\u0119d\u0105 chodzi\u0107 g\u0142odne, bose, ale p\u00f3jd\u0105 kilometry do jakiego\u015b miejsca, gdzie jest szko\u0142a, kt\u00f3ra cz\u0119sto znajduje si\u0119 po prostu w cieniu du\u017cego drzewa, i cz\u0119sto po prostu siedz\u0105, s\u0142uchaj\u0105 i staraj\u0105 si\u0119 na pami\u0119\u0107 nauczy\u0107 tego, co m\u00f3wi pan nauczyciel. Ale takie dziecko nie nauczy si\u0119 w ten spos\u00f3b pisa\u0107, bo nie ma czym. To jest bardzo ciekawy mechanizm. Przecie\u017c zapewnienie takiemu dziecku o\u0142\u00f3wka kulkowego to koszt pi\u0119ciu cent\u00f3w w sprzeda\u017cy hurtowej. Czyli taka pomoc to sprawy groszowe i mo\u017cna by dzi\u0119ki minimalnym sumom rozwi\u0105za\u0107 problem o\u015bwiaty tych dzieci. Tymczasem brakuje pomys\u0142u, brakuje woli, brakuje my\u015blenia o tym. Na \u015bwiecie wzrasta egoizm. Po pierwsze, \u015bwiat rozwini\u0119ty ma w\u0142asne problemy. Po drugie, nie bardzo nawet widzi potrzeb\u0119. Dawniej Trzeci \u015awiat stwarza\u0142 r\u00f3\u017cne mechanizmy nacisku na \u015bwiat rozwini\u0119ty. By\u0142 Ruch Pa\u0144stw Niezaanga\u017cowanych, by\u0142y r\u00f3\u017cne mi\u0119dzynarodowe konferencje, na kt\u00f3rych Trzeci \u015awiat wymusza\u0142 ust\u0119pstwa. Dzisiaj te mechanizmy ju\u017c nie funkcjonuj\u0105, technika frontalnej konfrontacji zawiod\u0142a, wi\u0119c Trzeci \u015awiat zmieni\u0142 taktyk\u0119 i przechodzi do metody przenikania \u2013 nielegalnej emigracji. To problem narastaj\u0105cy we wszystkich spo\u0142ecze\u0144stwach europejskich \u2013 problem mniejszo\u015bci emigracyjnych, kt\u00f3re staj\u0105 si\u0119 coraz wi\u0119ksze, maj\u0105 du\u017c\u0105 dynamik\u0119 demograficznego rozwoju, o wiele wy\u017csz\u0105 ni\u017c dosy\u0107 zestarza\u0142e, tradycyjne spo\u0142ecze\u0144stwa europejskie. Stopniowo \u2013 za dwadzie\u015bcia, trzydzie\u015bci, czterdzie\u015bci lat \u2013 ta mniejszo\u015b\u0107 przeniknie do Europy, staj\u0105c si\u0119 uczestnikiem sto\u0142u dla zamo\u017cnych.<\/p>\n

Czy opr\u00f3cz tego \u0142agodnego przenikania nie rodzi si\u0119 \u017caden konflikt? Nie jeste\u015bmy w przededniu konfrontacji cywilizacji, religii\u2026<\/strong><\/p>\n

Nie s\u0105dz\u0119. Nie s\u0105dz\u0119. Takie prognozy konfliktu cywilizacyjnego, jakie wysun\u0105\u0142 Huntington, ameryka\u0144ski politolog, filozof polityczny, wyra\u017caj\u0105 niepokoje typowo ameryka\u0144skie. W swojej teorii wojen cywilizacyjnych m\u00f3wi o tym, co niepokoi, ale niepokoi przede wszystkim Ameryk\u0119 \u2013 s\u0105 to dwie si\u0142y kulturowo-polityczne wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata, z kt\u00f3rymi cywilizacja ameryka\u0144ska nie umie sobie poradzi\u0107. Pierwsz\u0105 s\u0105 Chiny, pot\u0119\u017cne pa\u0144stwo, najwi\u0119ksze pod wzgl\u0119dem demograficznym na \u015bwiecie, o wielkiej dynamice rozwojowej, wielkiej dyscyplinie spo\u0142ecznej, ogromnej ekspansywno\u015bci w ca\u0142ej Azji. Cywilizacja ameryka\u0144ska nie mo\u017ce prze\u0142ama\u0107 wielkiej tradycji kultury chi\u0144skiej, kt\u00f3ra si\u0119 jej nie poddaje i zachowuje si\u0119 bardzo pr\u0119\u017cnie. Drugim niepokojem ameryka\u0144skim jest Islam, dlatego \u017ce nie jest podatny na wp\u0142ywy masowej kultury zachodniej, a poza tym obejmuje terytorium, gdzie znajduj\u0105 si\u0119 z\u0142o\u017ca ropy naftowej, czyli by\u0107 albo nie by\u0107 cywilizacji zachodniej w XXI wieku. Konflikt z Islamem jest konfliktem o losy istnienia cywilizacji zachodniej w og\u00f3le, przede wszystkim Stan\u00f3w Zjednoczonych. I tutaj pojawi\u0142 si\u0119 zupe\u0142nie nowy czynnik, czynnik o znaczeniu prze\u0142omowym dla XXI wieku \u2013 konkurencja mi\u0119dzy Rosj\u0105 a szeroko poj\u0119tym Islamem o najbogatsze z\u0142o\u017ca ropy naftowej na \u015bwiecie, znajduj\u0105ce si\u0119 w regionie Morza Kaspijskiego. Tutaj dobrze wida\u0107, jak bardzo Stanom Zjednoczonym zale\u017cy na silnej, scentralizowanej Rosji, dlatego \u017ce jedynym przeciwnikiem, kt\u00f3ry mo\u017ce konfrontowa\u0107 Chiny, jest w\u0142a\u015bnie Rosja ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j potencja\u0142. A pa\u0144stwem, kt\u00f3re mo\u017ce powstrzyma\u0107 ekspansj\u0119 Islamu na najbogatsze \u017ar\u00f3d\u0142a ropy naftowej, jest r\u00f3wnie\u017c Rosja \u2013 prawos\u0142awna Rosja. Cz\u0119sto Polacy tego nie rozumiej\u0105, m\u00f3wi\u0105c: co ci Amerykanie tacy naiwni, \u017ce popieraj\u0105 tego Jelcyna. Oni nie s\u0105 naiwni, oni maja po prostu inne interesy.<\/p>\n

Czy z tego nie wynika, \u017ce map\u0119 \u015bwiata, t\u0119 najbardziej popularn\u0105 i t\u0119, kt\u00f3r\u0105 wszyscy si\u0119 przejmujemy \u2013 map\u0119 konflikt\u00f3w \u2013 rysuj\u0105 dla nas Amerykanie? \u017be zaszczepiaj\u0105 nam swoje l\u0119ki?<\/strong><\/p>\n

W du\u017cym stopniu tak. A to przez bardzo prosty mechanizm \u2013 kontroli wielkich sieci telewizyjnych, radiowych, prasowych na \u015bwiecie. Te informacje, ten spos\u00f3b widzenia \u015bwiata, jaki przenika do nas przez telewizj\u0119, jaki nam przekazuje na przyk\u0142ad CNN, my przyjmujemy, bo telewizje naszych kraj\u00f3w s\u0105 tak s\u0142abe i tak ma\u0142e, \u017ce nie s\u0105 w stanie zbudowa\u0107 \u015bwiatowej sieci i konkurowa\u0107. Ten rodz\u0105cy si\u0119 globalizm w dziedzinie medi\u00f3w jest globalizmem przekazu informacji i globalizmem kszta\u0142towania naszych wyobra\u017ce\u0144, pogl\u0105d\u00f3w w taki spos\u00f3b, by odpowiada\u0142y interesom i teoriom wielkich sieci medialnych. To prawda.<\/p>\n

Opowiadaj\u0105c o wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie, m\u00f3wi Pan o osi, kt\u00f3ra przebiega ponad Europ\u0105, pomija Europ\u0119. Jakie jest w\u0142a\u015bciwie dzisiaj miejsce Europy, kt\u00f3ra przez setki lat lubi\u0142a uwa\u017ca\u0107 si\u0119 za p\u0119pek \u015bwiata? Czym wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie jest Europa? Czy ju\u017c tylko skansenem, nad kt\u00f3rym krzy\u017cuj\u0105 si\u0119 globalne interesy \u015bwiata?<\/strong><\/p>\n

Europa jest ci\u0105gle miejscem bardzo atrakcyjnym\u2026<\/p>\n

Jak muzeum.<\/strong><\/p>\n

Tak, ale ci\u0105gle jeszcze miejscem bardzo wa\u017cnym, odgrywaj\u0105cym du\u017c\u0105 rol\u0119, chocia\u017c ju\u017c nie wyj\u0105tkow\u0105 i nie jedyn\u0105. Europa straci\u0142a w tej chwili ca\u0142y sw\u00f3j impet ekspansyjny i stopniowo zamyka si\u0119 w swoich w\u0142asnych problemach i ogranicza do ich rozwi\u0105zywania. Europa nie ma pomys\u0142u na \u015bwiat i nie ma pomys\u0142u na swoje miejsce w tym \u015bwiecie. Przysz\u0142y \u015bwiat nie b\u0119dzie przez ni\u0105 zdominowany, tak jak w XIX wieku, a potem w pierwszej po\u0142owie XX wieku r\u00f3wnie\u017c przez Ameryk\u0119. To b\u0119dzie \u015bwiat policentryczny, \u015bwiat wielu region\u00f3w, wielu ognisk rozwijaj\u0105cych si\u0119 dynamicznie i o zmiennych stosunkach mi\u0119dzy sob\u0105. Europa musi znale\u017a\u0107 swoje miejsce, zrezygnowa\u0107 z roli przyw\u00f3dczej, ale zachowa\u0107 swoj\u0105 wa\u017cn\u0105 pozycj\u0119 w tym nowym \u015bwiecie, kt\u00f3ry wcale nie b\u0119dzie jej sprzyja\u0142, lecz b\u0119dzie z ni\u0105 konkurowa\u0142.<\/p>\n

Czy ten nowy, rodz\u0105cy si\u0119 \u015bwiat liczy si\u0119 z Europ\u0105? Czy ona ma dla niego jakie\u015b znaczenie?<\/strong><\/p>\n

Ona si\u0119 nadal liczy przede wszystkim kulturowo. To jednak ci\u0105gle wa\u017cny o\u015brodek my\u015bli, literatury i sztuki.<\/p>\n

A je\u015bli chodzi o tradycj\u0119, propozycje na przysz\u0142o\u015b\u0107?<\/strong><\/p>\n

Je\u017celi chodzi o \u017ar\u00f3d\u0142o inspiracji, \u017ar\u00f3d\u0142o projekt\u00f3w na przysz\u0142o\u015b\u0107, to trudno w Europie to znale\u017a\u0107. Kryzys europejski, kt\u00f3ry jest pewn\u0105 cech\u0105 trwa\u0142\u0105 Europy, ma dzisiaj troch\u0119 inny charakter. Dawniej kryzys w Europie zawsze inspirowa\u0142 do przemian, by\u0142 zawsze czym\u015b, co rodzi\u0142o now\u0105 my\u015bl, nap\u0119dza\u0142o Europ\u0119 do nowych rozwi\u0105za\u0144 i projekt\u00f3w. Dzisiaj ten kryzys charakteryzuje si\u0119 zwrotem w stron\u0119 konsumeryzmu: Europa chce po prostu utrzyma\u0107 sw\u00f3j poziom \u017cycia, dobrze je\u015b\u0107, w dobrych restauracjach, dobrze si\u0119 ubiera\u0107, je\u017adzi\u0107 na wczasy, jednym s\u0142owem konsumowa\u0107 i do tego chce mie\u0107 spok\u00f3j, stabilizacj\u0119 i w zwi\u0105zku z tym wycofuje si\u0119 ze \u015bwiata. Wycofa\u0142a si\u0119 z Afryki, wycofuje si\u0119 z Azji, staje si\u0119 coraz bardziej zamkni\u0119tym miejscem, kt\u00f3re oczywi\u015bcie ma wiele cech pozytywnych, ale r\u00f3wnie\u017c wielk\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 \u2013 ze wszystkich spo\u0142ecze\u0144stw \u015bwiata spo\u0142ecze\u0144stwo Europy jest najbardziej zestarza\u0142e.<\/p>\n

Ale powiedzia\u0142 Pan, \u017ce \u015bwiat globalny traktuje Europ\u0119 g\u0142\u00f3wnie jako \u017ar\u00f3d\u0142o czy skarbnic\u0119 kultury. Czy ta kultura oparta na tradycji \u015br\u00f3dziemnomorskiej, na klasycznej literaturze, na klasycznej filozofii przystaje do wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata? Czy rzeczywi\u015bcie ten \u015bwiat mo\u017ce z niej czerpa\u0107?<\/strong><\/p>\n

Nie bardzo. Przede wszystkim wa\u017cne jest to, jak si\u0119 przesuwaj\u0105 ogniska rozwoju \u015bwiata. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 gdzie\u015b w Sumerze nad Tygrysem i Eufratem, a wi\u0119c w Azji. Potem, w staro\u017cytno\u015bci i \u015bredniowieczu, ognisko przesun\u0119\u0142o si\u0119 w region Morza \u015ar\u00f3dziemnego, a w czasach nowo\u017cytnych z Morza \u015ar\u00f3dziemnego do Atlantyku, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 centrum cywilizacji nowoczesnej. A teraz, w XXI wieku, ognisko przesuwa si\u0119 jeszcze dalej na zach\u00f3d, bo kierunek jest ca\u0142y czas zachodni. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od wschodniego brzegu \u015bwiata i przesuwa si\u0119 w rejon Pacyfiku, kt\u00f3ry jest najbardziej dynamicznym, mimo wszystkich trudno\u015bci, regionem rozwojowym \u015bwiata. Mieszkaj\u0105 tam trzy miliardy ludzi, po\u0142owa ludzko\u015bci. To masa kultur, religii, r\u00f3\u017cnych spo\u0142ecze\u0144stw i system\u00f3w spo\u0142ecznych, ale wszystkie dosy\u0107 dalekie od tradycji europejskiej, \u017cyj\u0105 innymi warto\u015bciami i zwracaj\u0105 uwag\u0119 na co\u015b innego. Tam bardzo trudno dosta\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119, na kt\u00f3rej si\u0119 wychowywa\u0142y pokolenia naszych ojc\u00f3w, naszych humanist\u00f3w i tak dalej.<\/p>\n

M\u00f3wi\u0105c tutaj, w sumie do\u015b\u0107 optymistycznie, o \u015bwiecie, mam jednak poczucie, \u017ce m\u00f3wimy jak Europejczycy \u2013 z tego prostego powodu, \u017ce oczywisty jest dla nas fakt \u201esolidarno\u015bci planetarnej\u201d, to \u017ce przejmujemy si\u0119 losem jakich\u015b biednych ludzi na Sahelu, na drugiej p\u00f3\u0142kuli, odleg\u0142ych od nas o tysi\u0105ce kilometr\u00f3w, traktuj\u0105c ich niemal\u017ce jak kogo\u015b bliskiego. W\u0142a\u015bciwie jakim prawem? Na czym si\u0119 zasadza ta nasza solidarno\u015b\u0107, sk\u0105d ona si\u0119 bierze?<\/strong><\/p>\n

To ma co najmniej dwie przyczyny. Przede wszystkim prze\u017cywamy w tej chwili moment nieznany dot\u0105d w historii \u015bwiata \u2013 budowania spo\u0142ecze\u0144stwa planetarnego. Dawniej by\u0142y osobne plemiona koczownicze, kt\u00f3re w\u0119drowa\u0142y po \u015bwiecie w ma\u0142ych grupach, potem zacz\u0119\u0142y si\u0119 z nich tworzy\u0107 wi\u0119ksze spo\u0142ecze\u0144stwa, a potem narody. Na pocz\u0105tku naszego wieku, kilkadziesi\u0105t lat temu, zacz\u0119\u0142o powstawa\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo masowe \u2013 masowej kultury, masowych instytucji. Dzisiaj ta olbrzymia rewolucja elektroniczna, kt\u00f3rej jeste\u015bmy \u015bwiadkami i uczestnikami, powi\u0105za\u0142a ca\u0142\u0105 planet\u0119 w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, stworzy\u0142a jeden system komunikacji, zlikwidowa\u0142a w\u0142a\u015bciwie przestrze\u0144 i czas. Dzisiaj mo\u017cemy si\u0119 \u0142\u0105czy\u0107 w jednej sekundzie z ka\u017cdym, kto znajduje si\u0119 na przeciwnym ko\u0144cu naszej planety. Mo\u017cemy z nim nawi\u0105za\u0107 bezpo\u015bredni kontakt, mo\u017cemy z nim rozmawia\u0107 z ka\u017cdego miejsca. To wszystko powoduje, \u017ce jeste\u015bmy u progu tworzenia si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa planetarnego, w kt\u00f3rym sami zaczynamy ju\u017c uczestniczy\u0107.<\/p>\n

Czy ta mo\u017cliwo\u015b\u0107 nawi\u0105zania po\u0142\u0105czenia i blisko\u015b\u0107 buduj\u0105 ludzkie wi\u0119zi, czy tylko u\u0142atwiaj\u0105 komunikacj\u0119, przep\u0142yw informacji, pieni\u0105dza? To nie jest to samo.<\/strong><\/p>\n

W tej chwili tak to wygl\u0105da, ale to pocz\u0105tek nies\u0142ychanego procesu, kt\u00f3rego dalszego przebiegu w og\u00f3le nie jeste\u015bmy w stanie sobie wyobrazi\u0107. Problem polega na tym, \u017ce naszym ograniczeniem dzisiaj jest wyobra\u017ania. Rodzi si\u0119 \u015bwiat, kt\u00f3rego nasza wyobra\u017ania, przyzwyczajona przez dziesi\u0105tki tysi\u0119cy lat do \u017cycia w ma\u0142ych grupkach plemiennych, w ma\u0142ych rodzinach, w ma\u0142ych spo\u0142eczno\u015bciach, nie jest w stanie ogarn\u0105\u0107 i nie jest w stanie wypracowa\u0107 \u017cadnych odpowiedzi na t\u0119 now\u0105 sytuacj\u0119. Ten problem jest w nas. Jest rzecz\u0105 nie do wyobra\u017cenia na przyk\u0142ad, \u017ce obecnie dzi\u0119ki rozwojowi Internetu i nowoczesnej technologii w ci\u0105gu jednego dnia dokonuje si\u0119 w skali \u015bwiatowej dw\u00f3ch miliard\u00f3w operacji finansowych. W ci\u0105gu jednego dnia. Dwa miliardy operacji finansowych. I to takich operacji, kt\u00f3re je\u017celi p\u00f3jd\u0105 w z\u0142ym kierunku, to mog\u0105 zrujnowa\u0107 ca\u0142y nasz porz\u0105dek. Bo musimy pami\u0119ta\u0107 o jednym: \u017ce mimo wszystkich tragedii, nieszcz\u0119\u015b\u0107, chor\u00f3b, skrzywie\u0144 og\u00f3lny obraz \u015bwiata jest optymistyczny, ale jego porz\u0105dek jest bardzo kruchy, bardzo \u0142atwo go zak\u0142\u00f3ci\u0107 i bardzo trudno potem go naprawi\u0107. Dlatego te\u017c nies\u0142ychanie wa\u017cna jest dzisiaj czujno\u015b\u0107 ludzka i uwaga, jak\u0105 trzeba na wszystko zwraca\u0107, \u017ceby ten \u015bwiat funkcjonowa\u0142 w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci jak najlepiej.<\/p>\n

Mam wra\u017cenie, \u017ce ci\u0105gle nie uzyska\u0142em odpowiedzi na pytanie o solidarno\u015b\u0107 planetarn\u0105. Wydaje mi si\u0119, \u017ce kiedy Pan o tym m\u00f3wi, to ma moralny podtekst, to jest powinno\u015b\u0107 czy imperatyw, kt\u00f3remu ka\u017cdy powinien sprosta\u0107. Ten anonimowy, przep\u0142ywaj\u0105cy kapita\u0142 jest czym\u015b amoralnym czy godnym pot\u0119pienia i nie spe\u0142nia tego imperatywu, do kt\u00f3rego Pan, nie nazwawszy go wprost, nawo\u0142uje.<\/strong><\/p>\n

To jest rodzaj pewnego postulatu etycznego, pewnej konieczno\u015bci, \u017ce mo\u017cemy prze\u017cy\u0107 na tym \u015bwiecie tylko jako spo\u0142ecze\u0144stwo ju\u017c w tej chwili globalne. Nie ma innej szansy prze\u017cycia, poniewa\u017c wszystkie zagro\u017cenia stoj\u0105 przed ca\u0142\u0105 ludzko\u015bci\u0105. Problem ocieplenia planety, epidemii, braku wody. Te zagro\u017cenia stoj\u0105 przed wszystkimi, nie tylko przed jakim\u015b jednym spo\u0142ecze\u0144stwem czy jedn\u0105 grup\u0105. Je\u017celi nie zd\u0105\u017cymy zbudowa\u0107 elementarnej solidarno\u015bci planetarnej i zrozumienia dla tego wszystkiego, to b\u0119dziemy na tym cierpie\u0107. To taki odruch samoobrony, bo to jest w naszym w\u0142asnym, prywatnym interesie. Tylko \u017ce istnieje ten problem naszej wyobra\u017ani i nie jeste\u015bmy w stanie tego zrozumie\u0107. Zadanie, kt\u00f3re stoi przed ludzko\u015bci\u0105, to w gruncie rzeczy przede wszystkim przekszta\u0142cenie w\u0142asnej wyobra\u017ani.<\/p>\n

Czy obserwuj\u0105c spo\u0142ecze\u0144stwo globalne w procesie rodzenia si\u0119, jest Pan optymist\u0105 co do nadchodz\u0105cego wieku?<\/strong><\/p>\n

Jestem optymist\u0105. Oczywi\u015bcie zawsze m\u00f3wi si\u0119 \u201eumiarkowanym optymist\u0105\u201d, trzeba dodawa\u0107 te wszystkie przymiotniki. Ale powiedzia\u0142bym \u2013 tak. Jest bardzo du\u017co zdrowego rozs\u0105dku w spo\u0142ecze\u0144stwach, bardzo du\u017co zrozumienia. Oczywi\u015bcie s\u0105 szale\u0144stwa historii, s\u0105 wybuchy, jest to, co Stempowski nazywa\u0142 \u201ehistori\u0105 spuszczon\u0105 z \u0142a\u0144cucha\u201d. Takie momenty konflikt\u00f3w w historii b\u0119d\u0105 zawsze, bo stanowimy kilka tysi\u0119cy r\u00f3\u017cnych spo\u0142ecze\u0144stw. W tej chwili jest ju\u017c dwie\u015bcie pa\u0144stw na naszej planecie, a ich liczba ci\u0105gle ro\u015bnie. Wa\u017cne jest jednak to, \u017ce o ile dawniej, na przyk\u0142ad w okresie pierwszej po\u0142owy XX wieku, najmniejszy konflikt m\u00f3g\u0142 prowadzi\u0107 do wielkiej zawieruchy, wielkiej wojny \u015bwiatowej albo wielkich wojen regionalnych, to teraz je\u017celi gdzie\u015b jest konflikt, opinia \u015bwiatowa si\u0119 organizuje, \u017ceby go za\u0142agodzi\u0107 i zlikwidowa\u0107. I w tym kierunku dzia\u0142aj\u0105 wszystkie si\u0142y, mi\u0119dzynarodowa opinia spo\u0142eczna i r\u00f3\u017cne organizacje. Nie ma nastroju do wojny. Wydaje mi si\u0119 to tak bardzo wa\u017cne. Je\u017celi spojrzy si\u0119 na przyk\u0142ad na pras\u0119 z lat 30., z przedednia II wojny \u015bwiatowej, to wida\u0107, \u017ce ju\u017c na pocz\u0105tku lat 30. otwarcie oczekiwa\u0142o si\u0119 wojny w ka\u017cdej chwili. Jest artyku\u0142 Churchilla z \u201835 roku, kt\u00f3ry zapowiada, \u017ce wojna ma nast\u0105pi\u0107 jutro. A nast\u0105pi\u0142a cztery lata p\u00f3\u017aniej. By\u0142a do tego odpowiednia atmosfera. Teraz takiej nie ma. Jest du\u017co r\u00f3\u017cnych problem\u00f3w, ale one nie maj\u0105 charakteru bezpo\u015bredniego zagro\u017cenia, takiego jak zagro\u017cenie wojn\u0105 nuklearn\u0105 jeszcze nie tak dawno. To mi si\u0119 wydaje bardzo pozytywne, tak jak fakt, \u017ce ludzie si\u0119 organizuj\u0105, by rozwi\u0105zywa\u0107 konflikty, \u017ce zawsze podejmuj\u0105 pr\u00f3b\u0119, \u017ce nie my\u015bl\u0105 dzisiaj o tym, by walczy\u0107. Dzisiaj ludzie my\u015bl\u0105 o tym, \u017ceby wi\u0119cej mie\u0107. Ale nie drog\u0105 konfliktu zbrojnego. Nikt w Trzecim \u015awiecie nie chce prowadzi\u0107 wojny z Europ\u0105 \u2013 ludzie chc\u0105 z tej Europy jak najwi\u0119cej urwa\u0107, jak najwi\u0119cej wyci\u0105gn\u0105\u0107. Ale to nie to samo co konflikt zbrojny. Raczej panuje atmosfera poszukiwania sposobu, jak si\u0119 urz\u0105dzi\u0107 w \u015bwiecie, kt\u00f3ry jest dla nas bardzo trudny do rozpoznania, poniewa\u017c jest tak bogaty, tak r\u00f3\u017cnorodny, niesie tyle niespodzianek \u2013 i to nie s\u0105 niespodzianki takie jak \u015bmier\u0107, lecz raczej zwi\u0105zane z tym, jak pomy\u015blniej prze\u017cy\u0107.<\/p>\n

Czyli ten \u0142a\u0144cuch, na kt\u00f3rym uwi\u0119ziony jest pies historii, jest coraz mocniejszy?<\/strong><\/p>\n

Tak, takie mam wra\u017cenie. Przez lata pracowa\u0142em jako korespondent wojenny i wiem, co to jest wojna, wiem, jakim jest nieszcz\u0119\u015bciem, jak\u0105 tragedi\u0105. Jestem zwolennikiem teorii, \u017ce wojny nigdy nikt nie wygrywa, \u017ce wojna jest kl\u0119sk\u0105 wszystkich jej uczestnik\u00f3w. Jednak widz\u0119 dzisiaj t\u0119 wzmacniaj\u0105c\u0105 si\u0119 tendencj\u0119 do tego, \u017ceby wojna by\u0142a ju\u017c raz na zawsze przesz\u0142o\u015bci\u0105.<\/p>\n

Czyli to nie jest ja\u0142owa, obumieraj\u0105ca planeta. Przeciwnie \u2013 mamy k\u0142opoty z bogactwem inwencji\u2026 wszystkiego?<\/strong><\/p>\n

Tak. To jest planeta, kt\u00f3ra ma wielkie mo\u017cliwo\u015bci, ogromne zasoby i ludzkie, i materialne. Prognozy klubu rzymskiego, kt\u00f3re zapowiada\u0142y lata temu, \u017ce na wyczerpaniu s\u0105 wszystkie zasoby i tak dalej, si\u0119 nie sprawdzi\u0142y. Ilo\u015b\u0107 zasob\u00f3w jest ci\u0105gle bardzo du\u017ca i bogactwo jest ci\u0105gle ogromne. Produkcja ca\u0142ego \u015bwiata, je\u017celi u\u017cy\u0107 takiego globalnego poj\u0119cia, ro\u015bnie i w zwi\u0105zku z tym prognozy na przysz\u0142o\u015b\u0107 s\u0105 bardzo pomy\u015blne. Wszystko zale\u017cy od tego, jak to zorganizujemy, jakie b\u0119dziemy mieli pomys\u0142y i przede wszystkim, ile b\u0119dziemy mieli dobrej woli.<\/p>\n

I wyobra\u017ani.<\/strong><\/p>\n

I wyobra\u017ani, \u017ceby z tego wszystkiego skorzysta\u0107.<\/p>\n

___<\/p>\n

Wywiad zosta\u0142 przeprowadzony przez Katarzyn\u0119 Janowsk\u0105 i Piotra Mucharskiego w cyklu Rozmowy na koniec wieku<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mamy teraz nowy podzia\u0142: na \u015bwiat zamo\u017cnych, bogatych, sytych i na \u015bwiat ubogich, \u015bwiat niedostatku. \u015awiat jest podzielony bardzo nier\u00f3wno, dlatego \u017ce do spo\u0142ecze\u0144stw zamo\u017cnych zaliczamy mniej wi\u0119cej jedn\u0105 trzeci\u0105 ludzko\u015bci, a ci, kt\u00f3rzy s\u0105 w gorszej sytuacji, a czasem po prostu w n\u0119dzy, to oko\u0142o dwie trzecie rodzaju ludzkiego.<\/p>\n","protected":false},"author":139,"featured_media":40454,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[65],"tags":[7279,7280,2396],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[982,983],"yoast_head":"\nRyszard Kapu\u015bci\u0144ski: Nowy podzia\u0142 \u015bwiata<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski w wywiadzie o podziale na \u015bwiat zamo\u017cnych i biednych, o kapitale i o miejscu Europy w nowym \u015bwiecie.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/ryszard-kapuscinski-2017-01-23.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/ryszard-kapuscinski-2017-01-23.jpg\",\"width\":\"1246\",\"height\":\"820\",\"caption\":\"Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y w\u0142asne)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata\",\"name\":\"Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski: Nowy podzia\u0142 \u015bwiata\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2017-01-23T11:10:55+00:00\",\"dateModified\":\"2020-08-31T22:40:37+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/13e31c150f22cfd7508be21dc11ec019\"},\"description\":\"Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski w wywiadzie o podziale na \u015bwiat zamo\u017cnych i biednych, o kapitale i o miejscu Europy w nowym \u015bwiecie.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Nowy podzia\u0142 \u015bwiata\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/13e31c150f22cfd7508be21dc11ec019\",\"name\":\"Katarzyna Janowska\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/katarzyna-janowska\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski: Nowy podzia\u0142 \u015bwiata","description":"Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski w wywiadzie o podziale na \u015bwiat zamo\u017cnych i biednych, o kapitale i o miejscu Europy w nowym \u015bwiecie.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/ryszard-kapuscinski-2017-01-23.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/ryszard-kapuscinski-2017-01-23.jpg","width":"1246","height":"820","caption":"Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y w\u0142asne)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata","name":"Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski: Nowy podzia\u0142 \u015bwiata","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata#primaryimage"},"datePublished":"2017-01-23T11:10:55+00:00","dateModified":"2020-08-31T22:40:37+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/13e31c150f22cfd7508be21dc11ec019"},"description":"Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski w wywiadzie o podziale na \u015bwiat zamo\u017cnych i biednych, o kapitale i o miejscu Europy w nowym \u015bwiecie.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/ryszard-kapuscinski-nowy-podzial-swiata#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Nowy podzia\u0142 \u015bwiata"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/13e31c150f22cfd7508be21dc11ec019","name":"Katarzyna Janowska","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/katarzyna-janowska"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40449"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/139"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=40449"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40449\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/40454"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=40449"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=40449"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=40449"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=40449"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=40449"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}