{"id":40460,"date":"2017-01-24T12:15:16","date_gmt":"2017-01-24T11:15:16","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=40460"},"modified":"2020-09-01T13:01:41","modified_gmt":"2020-09-01T12:01:41","slug":"monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii","title":{"rendered":"Stambu\u0142. \u015awiadek historii"},"content":{"rendered":"

Grecy byli pierwsi i to oni za\u0142o\u017cyli Miasto. Przybyli znad Morza Egejskiego. Nazwali now\u0105 koloni\u0119 Bizancjum\u00a0 na cze\u015b\u0107 swego przyw\u00f3dcy Byzasa. By\u0142 VII wiek p. n. e. Kolejne pokolenia zamieszka\u0142ych w nim Grek\u00f3w nie nazywa\u0142y jednak siebie Bizantyjczykami (okre\u015blenie to wprowadzono dopiero w 1794 roku), uwa\u017caj\u0105c si\u0119 za spadkobierc\u00f3w cywilizacji greckiej i rzymskiej. To w j\u0119zyku nowogreckim szuka\u0107 nale\u017cy genezy obecnej nazwy Stambu\u0142u. Mia\u0142a ona powsta\u0107 z okre\u015blenia is \u2013 tam \u2013 b\u00f3li (do miasta) <\/em>gdy\u017c w\u0142a\u015bnie tak \u2013 Miastem \u2013 etniczni Grecy nazywali obszar dzisiejszego Istambu\u0142u.<\/p>\n

\"Charles<\/a>
Charles King, \u201eO p\u00f3\u0142nocy w Pera Palace\u201d, Wyd. Czarne, Wo\u0142owiec 2016 (\u017ar\u00f3d\u0142o: mat. prasowe wydawcy)<\/figcaption><\/figure>\n

W IV wieku n. e. za czas\u00f3w cesarza Konstantyna I Wielkiego nazywano je Nowym Rzymem. P\u00f3\u017aniej mimo zdobycia miasta przez Osman\u00f3w (podb\u00f3j przez Mehmeda II Zdobywc\u0119 w 1453 roku) funkcjonowa\u0142a nazwa grecka Konstantinoupolis, \u017bydzi zacz\u0119li nazywa\u0107 je Kuszta, Ormianie sprowadzili j\u0105 do Bolis, S\u0142owianie za\u015b m\u00f3wili o Carogrodzie.<\/p>\n

Charles King autor ksi\u0105\u017cki o wsp\u00f3\u0142czesnym Stambule pr\u00f3buje prze\u015bledzi\u0107 sto ostatnich lat historii miasta nad Bosforem, historii nierozerwalnie zwi\u0105zanej z dziejami\u00a0 dwudziestowiecznej Turcji. Przypomina z niej szereg w\u0105tk\u00f3w, lecz niezbyt dok\u0142adnie trzyma si\u0119 chronologii. Jednak dzi\u0119ki przyj\u0119tej kompozycji utrzymuje sp\u00f3jno\u015b\u0107 wywodu. Osi\u0105 swych rozwa\u017ca\u0144 czyni bowiem histori\u0119 najbardziej znanego legendarnego hotelu Pera Palace zlokalizowanego w starym Stambule. By\u0142 miejscem bardzo wielu wa\u017cnych spotka\u0144, rezydowali w nim zar\u00f3wno podr\u00f3\u017cnicy jak i agenci obcych wywiad\u00f3w, po wybuchu rewolucji bolszewickiej przyjmowa\u0142 rosyjskich uchod\u017ac\u00f3w. Usytuowany w bliskim s\u0105siedztwie ambasad zachodnich pa\u0144stw by\u0142 \u015bwiadkiem prze\u0142omowych\u00a0 wydarze\u0144 w nowo\u017cytnej historii miasta.<\/p>\n

A ono samo zrodzi\u0142o si\u0119 z wielkiego bogactwa narod\u00f3w i kultur. Po Bizanty\u0144czykach przyszli Osmanowie potomkowie tureckich plemion z Azji \u015arodkowej przemieszczaj\u0105cych si\u0119 ku p\u00f3\u0142nocy w kolejnych falach migracyjnych. Jak pisze King stanowili mieszanin\u0119 nomad\u00f3w, wojownik\u00f3w, konwertyt\u00f3w i tubylc\u00f3w, kt\u00f3rych jednoczy\u0142a lojalno\u015b\u0107 wobec su\u0142tana najwy\u017cszego w\u0142adcy Osman\u00f3w. \u201eGrecki przewo\u017anik morski, \u017cydowski handlarz tkanin, arabski po\u0142awiacz pere\u0142, kurdyjski w\u0142a\u015bciciel karawany czy ormia\u0144ski bankier dla ka\u017cdego z nich by\u0142o miejsce w osma\u0144skim imperium pod warunkiem, \u017ce uzna zwierzchni\u0105 w\u0142adz\u0119 su\u0142tana\u201d. <\/em>Przez pi\u0119\u0107set lat swego trwania wykszta\u0142ci\u0142o ono system tak zwanych. millet\u00f3w czyli gmin wyznaniowych, kt\u00f3ry pozwala\u0142 zarz\u0105dza\u0107 wielkim, zr\u00f3\u017cnicowanym narodowo\u015bciowo terytorium. Formalnie przyw\u00f3dcy poszczeg\u00f3lnych wyzna\u0144 podlegali su\u0142tanowi, lecz praktycznie uznawa\u0142 on ich lokalne przyw\u00f3dztwo a oni byli po\u015brednikami mi\u0119dzy nim a cz\u0142onkami\u00a0 wsp\u00f3lnoty. Gminy cieszy\u0142y si\u0119 autonomi\u0105 w r\u00f3\u017cnych sferach \u017cycia prawnego, spo\u0142ecznego i gospodarczego, mi\u0119dzy innymi takich jak prawo religijne, porz\u0105dek publiczny, zawieranie um\u00f3w. Ich \u017cycie koncentrowa\u0142o si\u0119 w poszczeg\u00f3lnych dzielnicach zwanych mahalle<\/em>. Cho\u0107 przestrzegano granic \u201eswego\u201d terytorium,\u00a0 poszczeg\u00f3lne mniejszo\u015bci nie izolowa\u0142y si\u0119 od siebie, istnia\u0142 mi\u0119dzy nimi naturalny przep\u0142yw, kontakty handlowe, przenika\u0142y obyczaje. Duchowo\u015b\u0107 stambulskich \u017byd\u00f3w na przyk\u0142ad a\u017c do 1492 roku kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w wielowiekowej koegzystencji z prawos\u0142awiem. A\u017c do wielkiego exodusu \u017byd\u00f3w sefardyjskich z Hiszpanii pos\u0142ugiwali si\u0119 oni j\u0119zykiem greckim.<\/p>\n

Jednak na pocz\u0105tku XX wieku czasy \u015bwietno\u015bci imperium mia\u0142o ju\u017c za sob\u0105. Ruchy od\u015brodkowe w podbitych krajach zw\u0142aszcza na Ba\u0142kanach i w Grecji nabra\u0142y tempa; rozw\u00f3j tendencji nacjonalistycznych z jednej strony z drugiej za\u015b fala rewolucyjna, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a imperium Romanowych w po\u0142\u0105czeniu z przyspieszonym rozwojem cywilizacyjnym Europy stanowi\u0142y dla tak zwanego ruchu m\u0142odotureckiego swoiste wyzwanie. Jego przedstawiciele wywodz\u0105cy si\u0119 z liberalnych Salonik nale\u017celi do nowego pokolenia tureckich oficer\u00f3w \u015bwiadomych przepa\u015bci jaka dzieli imperium od wielkich mocarstw. Ju\u017c w 1908 roku przeprowadzili pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 zmian.<\/p>\n

W wyniku zawi\u0105zanego przez nich spisku su\u0142tan Abd\u00fc<\/em>lhamid ustanowi\u0142 monarchi\u0119 konstytucyjn\u0105 i przywr\u00f3ci\u0142 rozwi\u0105zany parlament krajowy. Uda\u0142o im si\u0119 obroni\u0107 przed kontrrewolucyjnym zamachem stanu, a sami obj\u0119li w\u0142adz\u0119 w najwa\u017cniejszych\u00a0 ministerstwach i rz\u0105dowych departamentach. Jednak wewn\u0119trzne niepokoje w Stambule sprzyja\u0142y przechwytywaniu ziem imperium przez inne kraje \u2013 Austro-W\u0119gry zaanektowa\u0142y Bo\u015bni\u0119 i Hercegowin\u0119, W\u0142ochy zaj\u0119\u0142y tereny dzisiejszej Libii. Wojny ba\u0142ka\u0144skie (rok 1912 i 1913) przynios\u0142y wolno\u015b\u0107 Albanii oderwa\u0142y r\u00f3wnie\u017c od imperium Macedoni\u0119 i Kret\u0119. Wcze\u015bniej og\u0142osi\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Bu\u0142garia.<\/p>\n

Reformatorzy z roku 1908 chcieli uratowa\u0107 osma\u0144skie imperium przed nim samym<\/em>, dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej nacjonali\u015bci na czele z Mustafem Kemalem mieli wi\u0119ksze ambicje: d\u0105\u017cyli do zbudowania nowoczesnego pa\u0144stwa laickiego. W tym celu nale\u017ca\u0142o stworzy\u0107 nar\u00f3d turecki a pa\u0144stwo oprze\u0107 na nowym ustroju rozdzielaj\u0105cym w\u0142adz\u0119 religijn\u0105 od \u015bwieckiej. By\u0142y to cele rewolucyjne nie \u0142atwe do wcielenia w \u017cycie. Wystarczy wspomnie\u0107, \u017ce w elitarnych warstwach spo\u0142ecze\u0144stwa osma\u0144skiego wyraz \u201eTurek\u201d by\u0142 synonimem ciemnych, koczowniczych ch\u0142op\u00f3w zamieszkuj\u0105cych zacofane zak\u0105tki Anatolii. Ofensywa propagandowa nowego pa\u0144stwa wi\u0105\u017c\u0105c to s\u0142owo z to\u017csamo\u015bci\u0105 narodow\u0105 i przekre\u015blaj\u0105c jego dawne, pejoratywne konotacje zdo\u0142a\u0142a nada\u0107 mu wysok\u0105 rang\u0119.<\/p>\n

Zanim jednak to mia\u0142o nadej\u015b\u0107 Imperium Osma\u0144skie ponosi\u0142o skutki zaanga\u017cowania si\u0119 w I wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 po stronie Niemiec. W efekcie w latach 1918-1920 Stambu\u0142 okupowa\u0142y wojska alianckie. Do terytori\u00f3w obj\u0119tych w\u0142adz\u0105 Osman\u00f3w zg\u0142asza\u0142y pretensje Anglia, Francja, Grecja i W\u0142ochy. Nowo powstaj\u0105ce pa\u0144stwo musia\u0142o broni\u0107 swej niepodleg\u0142o\u015bci. Dzi\u0119ki zdolno\u015bciom organizacyjnym oficer turecki Mustafa Kemal pochodz\u0105cy r\u00f3wnie\u017c jak inicjatorzy ruchu nowo tureckiego z Salonik doprowadzi\u0142 jako inspektor tureckich si\u0142 zbrojnych we wschodniej Anatolii do reaktywowania armii. Stan\u0105\u0142 na czele ruchu oporu przeciw obecno\u015bci obcych wojsk w Stambule. R\u00f3wnocze\u015bnie\u00a0 zwyci\u0119stwa na froncie walki z Grecj\u0105 utorowa\u0142y mu nie tylko drog\u0119 do funkcji g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cego, ale w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci tak\u017ce do stanowiska prezydenta.<\/p>\n

Pokonanie Grecji oraz opuszczenie miasta przez aliant\u00f3w u\u0142atwi\u0142o nacjonalistom tureckim obj\u0119cie w\u0142adzy. Zniesienie su\u0142tanatu w 1922 roku zmusi\u0142o ostatniego w\u0142adc\u0119 z rodu Osman\u00f3w Mehmeda VI do ucieczki. Ale kalifat trwa jeszcze przez dwa lata (piastowany prze Abd\u00fc<\/em>lmecida), bo dopiero w 1924 roku decyzj\u0105 Wielkiego Zgromadzenia Narodowego ten religijny urz\u0105d przesta\u0142 istnie\u0107.<\/p>\n

Z chaosu i zawirowa\u0144 I wojny \u015bwiatowej wy\u0142oni\u0142o si\u0119 pa\u0144stwo terytorialnie uszczuplone, lecz otwieraj\u0105c zupe\u0142nie nowy rozdzia\u0142 w swej historii. Mia\u0142o by\u0107 oparte na idei republiki parlamentarnej. Wprowadzono wzorowany na szwajcarskim kodeks prawa cywilnego, kt\u00f3ry ujednolica\u0142 dotychczasowy system prawny b\u0119d\u0105cy wypadkow\u0105 islamskiego szariatu, kanonu chrze\u015bcija\u0144skiego, przykaza\u0144 rabinicznych i plemiennych praw zwyczajowych. W miejsce alfabetu arabskiego wprowadzono \u0142aci\u0144ski. W 1926 roku parlament uchwala r\u00f3wno\u015b\u0107 kobiet i m\u0119\u017cczyzn wobec prawa. Za zmianami ustrojowymi sz\u0142y tak\u017ce zmiany obyczajowe dekretowane przez pa\u0144stwo. Obowi\u0105zuj\u0105cym m\u0119skim nakryciem g\u0142owy mia\u0142 sta\u0107 si\u0119 kapelusz zamiast filcowego fezu, zezwolono na publiczne picie alkoholu, ale zabroniono poruszania si\u0119 po ulicach\u00a0 wozami zaprz\u0119gni\u0119tymi w bawo\u0142y.<\/p>\n

Jednak podstawowym celem by\u0142o zbudowanie tureckiego narodu. Starano si\u0119 poszerzy\u0107 to poj\u0119cie. Za tubylc\u00f3w uznano wszystkich muzu\u0142man\u00f3w, kt\u00f3rych przodkowie przybyli nie tylko z Anatolii, lecz tak\u017ce z Kaukazu, Albanii, Bu\u0142garii, Krymu, Grecji i innych rubie\u017cy dawnego imperium Wszyscy oni mogli uczestniczy\u0107 w pa\u0144stwowotw\u00f3rczym procesie przez deklaracj\u0105 wiary w nowy nacjonalizm. <\/em>Konstytucja uznawa\u0142a za Turk\u00f3w wszystkich obywateli niezale\u017cnie od wyznania czy pochodzenia. By obudzi\u0107 poczucie narodowej to\u017csamo\u015bci nale\u017ca\u0142o \u2013 jak pisze trafnie King \u2013 \u201euruchomi\u0107 jednostkow\u0105 i zbiorow\u0105 wyobra\u017ani\u0119\u201d. <\/em>Bowiem \u2013 jak ju\u017c wspomnia\u0142am \u2013 w czasach osma\u0144skich poj\u0119cie \u201eTurek\u201d\u00a0 by\u0142o okre\u015bleniem spo\u0142ecznych nizin. Muzu\u0142manin i poddany su\u0142tana \u2013 tak, ale nie \u201eTurek\u201d. Budowanie narodowej to\u017csamo\u015bci wsparte zosta\u0142o koncepcj\u0105 pisarza Ziyi Gokalpa ideologa tureckiego nacjonalizmu, ale tak\u017ce wielkim autorytetem samego Mustafy Kemala (Atat\u00fc<\/em>rka), kt\u00f3rego sentencja szcz\u0119\u015bliwy ten, kto mo\u017ce powiedzie\u0107 jestem Turkiem<\/em> trafi\u0142a najbardziej do owej zbiorowej wyobra\u017ani i ni\u0105 zaw\u0142adn\u0119\u0142a.<\/p>\n

\u201eTurecko\u015b\u0107 \u2013 pisze King \u2013 sta\u0142a si\u0119 nie tylko to\u017csamo\u015bci\u0105, lecz sposobem bycia, niematerialn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 narodu. Zaj\u0119\u0142a miejsce su\u0142tana\u201d. <\/em>Mo\u017cna j\u0105 by\u0142o \u0142atwo sprofanowa\u0107 przywdziewaj\u0105c niew\u0142a\u015bciwy str\u00f3j czy pisz\u0105c niew\u0142a\u015bciwy artyku\u0142 i zosta\u0107 za to ukaranym.<\/p>\n

 <\/p>\n

Turcja d\u0105\u017cy\u0142a do nowoczesno\u015bci, dokona\u0142a rozdzia\u0142u w\u0142adzy \u015bwieckiej i religijnej, oficjalna ideologia czerpi\u0105ca z francuskiej idei republika\u0144skiej g\u0142osi\u0142a poza nacjonalizmem i etatyzmem rz\u0105dy ludu. Jednak w praktyce Republika\u0144ska Partia Ludowa by\u0142a przez d\u0142ugie lata jedynym legalnie dzia\u0142aj\u0105cym ugrupowaniem. Kemal, kt\u00f3rego uznano za niekwestionowanego przyw\u00f3dc\u0119 zosta\u0142 otoczony kultem.\u00a0 Ka\u017cdorazowo gdy przybywa\u0142 do Stambu\u0142u ulice dekorowano flagami, jego wjazdowi towarzyszyli zaproszeni go\u015bcie i dygnitarze. King s\u0142usznie zauwa\u017ca, \u017ce by\u0142 to rodzaj \u015bwieckiego odpowiednika, kt\u00f3ry zast\u0105pi\u0142 cotygodniow\u0105 procesj\u0119 su\u0142tana do meczetu. Rytua\u0142y \u015bwieckie zdawa\u0142y si\u0119 zast\u0119powa\u0107 odes\u0142ane do lamusa rytua\u0142y religijne. By\u0142o tak\u017ce wi\u0119cej podobie\u0144stw mi\u0119dzy kemalizmem a bolszewizmem takie jak kluczowa rola pa\u0144stwa w przemianach gospodarczych i spo\u0142ecznych, dekretowanie zmian obyczajowych, fasadowa rola parlamentu i kult jednostki. Przyj\u0119ta w 1925 roku ustawa o utrzymaniu porz\u0105dku publicznego u\u0142atwia\u0142a rozprawianie si\u0119 z opozycj\u0105. Na jej mocy dzia\u0142aly trybuna\u0142y niepodleg\u0142o\u015bciowe.Nie dochodzi\u0142o do tak wielkich czystek, jakie mia\u0142y miejsce w Zwi\u0105zku Radzieckim w drugiej po\u0142owie lat trzydziestych, lecz w latach dwudziestych\u00a0 dzia\u0142a\u0142y w Turcji trybuna\u0142y niepodleg\u0142o\u015bci. Aresztowa\u0142y one siedem tysi\u0119cy os\u00f3b a siedemset z nich skaza\u0142y na \u015bmier\u0107. Brutalnie t\u0142umiono wyst\u0105pienia Kurd\u00f3w, przeciwnych laicko\u015bci pa\u0144stwa i zniesieniu tradycyjnych przywilej\u00f3w religijnych. M\u0142ode pa\u0144stwo dopu\u015bci\u0142o si\u0119 tak\u017ce eksterminacji Ormian zwi\u0105zanych od setek lat z imperium. Budz\u0105ce si\u0119 w\u015br\u00f3d nich poczucie to\u017csamo\u015bci narodowej i d\u0105\u017cenie do utworzenia we wschodniej Anatolii odr\u0119bnego pa\u0144stwa zbieg\u0142o si\u0119 z walk\u0105 Turcji o niepodleg\u0142o\u015b\u0107\u00a0 i utrzymaniem spoisto\u015bci terytorium. Podejrzewani o sprzyjanie alianckiej\u00a0 okupacji stali si\u0119 obiektem etnicznych czystek. Na mocy porozumienia\u00a0 ko\u0144cz\u0105cego wojn\u0119 z Grecj\u0105 pozbyto si\u0119 tak\u017ce stambulskich Grek\u00f3w nakazuj\u0105c im opuszczenie miasta. W trudnym czasie I wojny \u015bwiatowej pogromy dosi\u0119gn\u0119\u0142y tak\u017ce \u017byd\u00f3w \u2013 poza Grekami i Ormianami trzeciej bardzo wa\u017cnej spo\u0142eczno\u015bci stambulskiej \u017cyj\u0105cej w mie\u015bcie od czas\u00f3w Bizancjum. W\u0142a\u015bnie te trzy mniejszo\u015bci, kt\u00f3re tworzy\u0142y przez wiele wiek\u00f3w zr\u0119by stambulskiej gospodarki i kultury zosta\u0142y\u00a0 z niej wykluczone.<\/p>\n

Jak trafnie okre\u015bla to King, Stambu\u0142 w osma\u0144skich czasach stanowi\u0142 swoisty archipelag<\/em> odr\u0119bnych dzielnic z cz\u0119\u015bciowo samowystarczaln\u0105 gospodark\u0105 i stylem \u017cycia. Mahalle<\/em> zachowywa\u0142y odr\u0119bno\u015b\u0107 religijn\u0105, lecz r\u00f3wnocze\u015bnie wci\u0105ga\u0142y muzu\u0142man\u00f3w i niemuzu\u0142man\u00f3w do sieci wzajemnej pomocy i zale\u017cno\u015bci. Jednak miasto nie zasklepia\u0142o si\u0119 w sobie, wci\u0105\u017c go\u015bci\u0142o przybysz\u00f3w z ca\u0142ej Europy,\u00a0 nie mog\u0142o pozosta\u0107 zupe\u0142nie oboj\u0119tne na ich kultur\u0119 i obyczaje, by\u0142o bardziej ni\u017c inne regiony imperium otwarte na zmiany. U jego schy\u0142ku zacz\u0119\u0142y one tak\u017ce dotyczy\u0107 spo\u0142ecznej pozycji kobiet. Wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142, w kt\u00f3rych czerpa\u0142 autor na prze\u0142omie XIX i XX wieku mieszkanki Stambu\u0142u w por\u00f3wnaniu z innymi cz\u0119\u015bciami pa\u0144stwa Osman\u00f3w cieszy\u0142y si\u0119 du\u017c\u0105 swobod\u0105 obyczajow\u0105 \u2013 p\u00f3\u017aniej wychodzi\u0142y za m\u0105\u017c, cz\u0119\u015bciej si\u0119 rozwodzi\u0142y, pracowa\u0142y zawodowo zw\u0142aszcza w handlu. Na pocz\u0105tku XX wieku\u00a0 kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 ich \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczna, zak\u0142ada\u0142y liberalne, reformatorskie organizacje. Liderkami emancypacyjnych dzia\u0142a\u0144 by\u0142y wykszta\u0142cone muzu\u0142manki z wy\u017cszych warstw. Stawia\u0142y one sobie za cel umo\u017cliwienie kobietom edukacji, kt\u00f3ra pozwoli\u0142aby\u00a0 im aktywnie uczestniczy\u0107 w \u017cyciu publicznym.<\/p>\n

Historia jednej z nich \u2013 Halide Edip \u2013 splata si\u0119 \u015bci\u015ble z burzliwymi przemianami. Pochodzi\u0142a ona z zamo\u017cnej, ciesz\u0105cej si\u0119 presti\u017cem rodziny tureckiej. Jej ojciec Edip Bey by\u0142 doradc\u0105 su\u0142tana Abd\u00fc<\/em>lham\u00fc<\/em>ida II, a r\u00f3wnocze\u015bnie wielkim admiratorem kultury angielskiej. Wielka Brytania by\u0142a dla niego uciele\u015bnieniem warto\u015bci o\u015bwiecenia i nowoczesno\u015bci. Stara\u0142 si\u0119 wychowa\u0107 swe dzieci w tym duchu. Halide Edip uko\u0144czy\u0142a ameryka\u0144sk\u0105 stambulsk\u0105 szko\u0142\u0119 dla dziewcz\u0105t (American College for Girls) z wyk\u0142adowym j\u0119zykiem angielskim \u2013 by\u0142a jej pierwsz\u0105 muzu\u0142ma\u0144sk\u0105 absolwentk\u0105. Ale ju\u017c wcze\u015bniej pozna\u0142a j\u0119zyk Szekspira czytaj\u0105c ksi\u0105\u017cki podsuwanej jej przez przyjaciela ojca brytyjskiego admira\u0142a Henry\u2019ego Felika Woodsa.<\/p>\n

W\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 aktywnie w ruch m\u0142odoturecki, pracowa\u0142a w wydawanych przez ten ruch dzienniku Tanina <\/em>(Echo<\/em>), prowadzi\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 popularyzatorsk\u0105 w\u015br\u00f3d kobiet. Rozpocz\u0119\u0142a tak\u017ce karier\u0119 pisarsk\u0105. Przez jaki\u015b czas \u0142udzi\u0142a si\u0119, podobnie jak przyw\u00f3dcy ruchu m\u0142odotureckiego, \u017ce przez unowocze\u015bnienie imperium mo\u017cna mu b\u0119dzie nada\u0107 nowy impet, \u017ce stanie si\u0119 ono miejscem do \u017cycia dla wielu ludzi niezale\u017cnie od wyznania. Gdy okaza\u0142o si\u0119 to niemo\u017cliwe i zagro\u017cona zosta\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107 znalaz\u0142a si\u0119 w szeregach wojsk Mustafy Kemala. Za\u0142o\u017cy\u0142a wraz z Yunusem Nadim pisarzem i wydawc\u0105 Anatolijsk\u0105 Agencj\u0119 Prasow\u0105. Jednak rozczarowana do\u00a0 sposobu, w jaki Mustafa Kemal wprowadza\u0142 w \u017cycie \u201erepublika\u0144skie\u201d warto\u015bci znalaz\u0142a si\u0119 wkr\u00f3tce w\u015br\u00f3d jego oponent\u00f3w i musia\u0142a wraz z drugim m\u0119\u017cem lekarzem Abd\u00fc<\/em>lhakiem Adnanem na d\u0142ugie lata opu\u015bci\u0107 Turcj\u0119. Jej nacjonalizm mia\u0142 jak pisze King kosmopolityczne zabarwienie i nie po drodze jej by\u0142o z przyw\u00f3dc\u0105 narodu. Mog\u0142a powr\u00f3ci\u0107 do ojczyzny dopiero po jego \u015bmierci w 1938 roku. Jako pierwsza kobieta w historii uczelni obj\u0119\u0142a wtedy katedr\u0119 na wydziale anglistyki Uniwersytetu Stambulskiego.<\/p>\n

Rz\u0105d Kemala ju\u017c w latach dwudziestych po proklamowaniu republiki w 1923 roku zmieni\u0142 prawn\u0105 sytuacj\u0119 kobiet. Zniesiono poligami\u0119, kobiety zyska\u0142y na r\u00f3wni z m\u0119\u017cczyznami prawo do dziedziczenia i do rozwodu, a publiczne zaczepki zosta\u0142y uznane za przest\u0119pstwo. Przed kobietami otwarto tak\u017ce przestrze\u0144 aktywno\u015bci politycznej. W 1930 roku mog\u0142y bra\u0107 udzia\u0142 w wyborach do w\u0142adz miejskich, a w cztery lata p\u00f3\u017aniej do Wielkiego Zgromadzenia Narodowego. O tym, \u017ce by\u0142y gotowe do nowych r\u00f3l \u015bwiadczy fakt, \u017ce wkr\u00f3tce osiemna\u015bcie z nich znalaz\u0142o si\u0119 w parlamencie \u2013 dwa razy wi\u0119cej ni\u017c w \u00f3wczesnym Kongresie USA.<\/p>\n

W kuriozalny spos\u00f3b pojmowa\u0142 zbli\u017cenie Turcji do kultury Zachodu wydawca i przedsi\u0119biorca prasowy Ynus Nadi.Zgodne z kemalowsk\u0105 doktryn\u0105, optowa\u0142 za modernizacj\u0105\u00a0 kraju i jego okcydentalizacj\u0105. \u201eNasze \u017cycie opiera\u0142o si\u0119 na na wschodnich zasadach. Dzi\u015b obracamy je na nice\u201d \u2013 pisa\u0142 na \u0142amach swej gazety i Uzna\u0142 wi\u0119c, \u017ce Turcja powinna \u2013 wzorem kraj\u00f3w europejskich \u2013 zorganizowa\u0107 konkurs pi\u0119kno\u015bci. Uwa\u017ca\u0142 dzia\u0142ania na rzecz tego przedsi\u0119wzi\u0119cia za wyraz patriotyzmu. Przewidywa\u0142 tak\u017ce zwyci\u0119stwo Turczynki w konkursach mi\u0119dzynarodowych. Jednak przysz\u0142o na nie czeka\u0107 do\u015b\u0107 d\u0142ugo. Dopiero w 1932 roku Miss Universum zosta\u0142a jego rodaczka Keriman Halis. Pochodzi\u0142a z\u00a0 rodziny o wysokich koneksjach. Jej dziadek by\u0142 genera\u0142em\u00a0 su\u0142ta\u0144skiej armii, ojciec znanym przedsi\u0119biorc\u0105. Otrzyma\u0142a \u015bwietne wykszta\u0142cenie. M\u00f3wi\u0142a p\u0142ynnie po francusku, w ojczystym domu odwiedzanym przez pisarzy i artyst\u00f3w naby\u0142a nabra\u0142a zami\u0142owania do sztuki i literatury. Jej zwyci\u0119stwo w belgijskim Spa zosta\u0142o wykorzystane propagandowo. Przynios\u0142o rozg\u0142os\u00a0 krajowi. Ona sama odby\u0142a szereg oficjalnych wizyt w Belgii, Pary\u017cu, Berlinie. Odwiedzi\u0142a Kair a nawet Ateny. Wsz\u0119dzie przyjmowana z honorami sta\u0142a si\u0119 znakiem firmowy nowoczesnej Turcji. Jej dalsze \u017cycie by\u0142o ci\u0105giem obrazk\u00f3w z dydaktycznej czytanki. Po triumfalnym powrocie do kraju wysz\u0142a za m\u0105\u017c, za\u0142o\u017cy\u0142a rodzin\u0119 i jak pisze King sta\u0142a si\u0119 \u201euciele\u015bnieniem kemalowskiej cnoty\u201d. <\/em>W dwa lata po jej zwyci\u0119stwie Kemal Mustafa nada\u0142 jej nazwisko Ece (Kr\u00f3lowa) \u2013 w\u0142a\u015bnie w 1934 roku wszed\u0142 obowi\u0105zek posiadania nazwisk.<\/p>\n

Losy tych dw\u00f3ch kobiet \u2013 emancypantki Halide Edip i kr\u00f3lowej Keriman Halis \u2013 ilustrowa\u0142y z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 i niejednoznaczno\u015b\u0107 tureckich przemian.<\/p>\n

Ich paradoksalny rys objawi\u0142 si\u0119 tak\u017ce w losach Hagii Sophii. W 1931 roku\u00a0 Rada Ministr\u00f3w wyrazi\u0142a zgod\u0119 na prace rewitalizacyjne w wielkiej \u015bwi\u0105tyni, do kt\u00f3rych przygotowywa\u0142 si\u0119 Instytut Bizanty\u0144ski Thomasa Whittemore\u2019a. Chodzi\u0142o o restauracj\u0119 bizanty\u0144skich mozaik – najwspanialszego \u015bwiadectwa wschodniego chrze\u015bcija\u0144stwa a tym samym o pot\u0119\u017cny dow\u00f3d wielowiekowej greckiej obecno\u015bci w Stambule. Jednak w\u0142a\u015bnie przyzwolenie na to\u00a0 mia\u0142o s\u0142u\u017cy\u0107 jako dow\u00f3d otwarcia Turcji, mia\u0142o potwierdza\u0107 \u015bwiecki charakter pa\u0144stwa i zachodni kierunek przemian. \u015awi\u0105tynia podobnie jak pa\u0142ac Topkapi i wielki meczet Sultanahmet mia\u0142y sta\u0107 si\u0119 wkr\u00f3tce muzeum dost\u0119pnym dla zwiedzaj\u0105cych.<\/p>\n

Prace wymagaj\u0105ce niezwyk\u0142ej precyzji i umiej\u0119tno\u015bci ods\u0142ania\u0142y niesamowite bogactwo. Nie chodzi\u0142o wy\u0142\u0105cznie o z\u0142ote t\u0142o monumentalnej kompozycji, lecz o mistrzowsk\u0105 technik\u0119 umieszczania cz\u0105steczek szk\u0142a i ceramiki. Zosta\u0142y one mocowane w taki spos\u00f3b, by \u201ezamienia\u0107 z\u0142ote t\u0142o, aureole a nawet oczy \u015bwi\u0119tych w setki pojedynczych zwierciade\u0142ek odbijaj\u0105cych \u015bwiat\u0142o \u015bwiec i s\u0142o\u0144ca.(…) Efekt rozwibrowania zosta\u0142 spot\u0119gowany przez ozdobienie kostek z\u0142otem p\u0142atkowym i u\u0142o\u017ceniem ich w rybi\u0105 \u0142usk\u0119, dzi\u0119ki czemu t\u0142o l\u015bni\u0142o\u00a0 i migota\u0142o\u201d.<\/em><\/p>\n

Oczom zaanga\u017cowanych przy pracach specjalist\u00f3w ukaza\u0142a si\u0119 jedna z najbardziej kanoniczych scen greckiego prawos\u0142awia zwana Deesis<\/em> przedstawiaj\u0105c\u0105 Chrystusa w towarzystwie Matki Boskiej i Jana Chrzciciela. Autor sugeruje, \u017ce spos\u00f3b usytuowania postaci jest znakiem, \u017ce jeszcze w II po\u0142owie XIII wieku, w czasach powstawania mozaiki Wschodnie i Zachodnie od\u0142amy chrze\u015bcija\u0144stwa wi\u0119cej \u0142\u0105czy\u0142o ni\u017c dzieli\u0142o.<\/p>\n

Prace trwaj\u0105ce cztery lata wzbudzi\u0142y ogromne zainteresowanie na ca\u0142ym \u015bwiecie. Ich inicjator Thomas Whittemore zleci\u0142 ich skopiowanie. By\u0142a to praca nie mniej skomplikowana ni\u017c samo ods\u0142oni\u0119cie i zabezpieczenie bizanty\u0144skiego dzie\u0142a. Od 1944 roku mo\u017cna je ogl\u0105da\u0107 w takiej skopiowanej wersji w nowojorskim Metropolitan Museum of Art.<\/p>\n

***<\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka Charlesa Kinga ma charakter eseju wzmocnionego obszern\u0105 bibliografi\u0105, przypisami i indeksem. W\u015br\u00f3d przywo\u0142ywanych autor\u00f3w poza badaczami angielskimi i ameryka\u0144skimi jest tak\u017ce du\u017co \u017ar\u00f3de\u0142 tureckich. Pomocny w lekturze jest kalendarz wydarze\u0144 historycznych, kt\u00f3ry sytuuje losy Stambu\u0142u w trwaj\u0105cych ponad dwa tysi\u0105ce lat dziejach. Dla czytelnika europejskiego szczeg\u00f3lnie wa\u017cny i ciekawy jest rodzaj nie du\u017cego s\u0142ownika obja\u015bniaj\u0105cego podstawowe poj\u0119cia dotycz\u0105ce kultury, obyczajowo\u015bci i religii\u00a0 muzu\u0142ma\u0144skiej. Ale to naukowe oprzyrz\u0105dowanie nie powinno nas zwie\u015b\u0107.<\/p>\n

Narracja Kinga jest sentymentalna. Przywo\u0142ywane wydarzenia, znacz\u0105ce histori\u0119 miasta, oplata wok\u00f3\u0142 hotelu, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 stambulsk\u0105 ikon\u0105. Po czasach \u015bwietno\u015bci Pera Palace przechodzi\u0142 gorsze okresy, w\u0142\u0105cznie z wybuchem bombowego \u0142adunku, kt\u00f3ry dokona\u0142 pot\u0119\u017cnych zniszcze\u0144. Hotel podupada\u0142, a potem znowu si\u0119 odradza\u0142 zupe\u0142nie jak miasto, do kt\u00f3rego przynale\u017ca\u0142. Przetrzyma\u0142 po\u017cary dzielnicy i okres jej modernizacji. Autor pociesza si\u0119, \u017ce dzi\u0119ki nowym w\u0142a\u015bcicielom z Dubaju odzyska\u0142 dawn\u0105 pozycj\u0119. Jednak na jego aur\u0119, jak i na aur\u0119 ca\u0142ego miasta sk\u0142ada\u0142a si\u0119 ludzka mozaika \u2013 nie mniej fascynuj\u0105ca i bogata, jak ta w Hagia Sophia. Zast\u0105pi\u0142a j\u0105 ju\u017c inna spo\u0142eczno\u015b\u0107, maj\u0105ca inne cele i nadzieje. Czy legendarny hotel b\u0119d\u0105cy jej cz\u0105stk\u0105 jest w stanie przechowa\u0107 pami\u0119\u0107 o\u00a0 dawnym, starym Stambule?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Narracja Kinga jest sentymentalna. Przywo\u0142ywane wydarzenia, znacz\u0105ce histori\u0119 miasta, oplata wok\u00f3\u0142 hotelu, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 stambulsk\u0105 ikon\u0105. Po czasach \u015bwietno\u015bci Pera Palace przechodzi\u0142 gorsze okresy, w\u0142\u0105cznie z wybuchem bombowego \u0142adunku, kt\u00f3ry dokona\u0142 pot\u0119\u017cnych zniszcze\u0144. Hotel podupada\u0142, a potem znowu si\u0119 odradza\u0142 zupe\u0142nie jak miasto, do kt\u00f3rego przynale\u017ca\u0142. <\/p>\n","protected":false},"author":690,"featured_media":40463,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[5744,529,5745,484,5401,581,713],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[5400],"yoast_head":"\nStambu\u0142. \u015awiadek historii<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Jak trafnie okre\u015bla to King, Stambu\u0142 w osma\u0144skich czasach stanowi\u0142 swoisty archipelag odr\u0119bnych dzielnic.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/charles-king-o-polnocy-w-pera-palace-karakter-2016-08-05.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/charles-king-o-polnocy-w-pera-palace-karakter-2016-08-05.jpg\",\"width\":\"620\",\"height\":\"951\",\"caption\":\"Charles King, \u201eO p\u00f3\u0142nocy w Pera Palace\u201d, Wyd. Czarne, Wo\u0142owiec 2016 (\u017ar\u00f3d\u0142o: mat. prasowe wydawcy)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii\",\"name\":\"Stambu\u0142. \u015awiadek historii\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2017-01-24T11:15:16+00:00\",\"dateModified\":\"2020-09-01T12:01:41+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/42857b99a697b07117cf05ae43844ae6\"},\"description\":\"Jak trafnie okre\u015bla to King, Stambu\u0142 w osma\u0144skich czasach stanowi\u0142 swoisty archipelag odr\u0119bnych dzielnic.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Stambu\u0142. \u015awiadek historii\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/42857b99a697b07117cf05ae43844ae6\",\"name\":\"Monika Malessa-Drohomirecka\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/monika-malessa-drohomirecka\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Stambu\u0142. \u015awiadek historii","description":"Jak trafnie okre\u015bla to King, Stambu\u0142 w osma\u0144skich czasach stanowi\u0142 swoisty archipelag odr\u0119bnych dzielnic.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/charles-king-o-polnocy-w-pera-palace-karakter-2016-08-05.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/charles-king-o-polnocy-w-pera-palace-karakter-2016-08-05.jpg","width":"620","height":"951","caption":"Charles King, \u201eO p\u00f3\u0142nocy w Pera Palace\u201d, Wyd. Czarne, Wo\u0142owiec 2016 (\u017ar\u00f3d\u0142o: mat. prasowe wydawcy)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii","name":"Stambu\u0142. \u015awiadek historii","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii#primaryimage"},"datePublished":"2017-01-24T11:15:16+00:00","dateModified":"2020-09-01T12:01:41+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/42857b99a697b07117cf05ae43844ae6"},"description":"Jak trafnie okre\u015bla to King, Stambu\u0142 w osma\u0144skich czasach stanowi\u0142 swoisty archipelag odr\u0119bnych dzielnic.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/monika-malessa-drohomirecka-stambul-swiadek-historii#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Stambu\u0142. \u015awiadek historii"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/42857b99a697b07117cf05ae43844ae6","name":"Monika Malessa-Drohomirecka","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/monika-malessa-drohomirecka"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40460"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/690"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=40460"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40460\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/40463"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=40460"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=40460"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=40460"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=40460"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=40460"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}