{"id":40472,"date":"2017-01-25T12:15:53","date_gmt":"2017-01-25T11:15:53","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=40472"},"modified":"2020-09-01T13:01:39","modified_gmt":"2020-09-01T12:01:39","slug":"magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany","title":{"rendered":"Wiek kl\u0119ski. Kino Wojciecha Smarzowskiego"},"content":{"rendered":"

Kolejne filmy Wojciecha Smarzowskiego staj\u0105 si\u0119 pasem transmisyjnym polsko\u015bci: nowoczesnej w wyrazie, ale tradycyjnej w tre\u015bci. Odwo\u0142anie do rozpoznawalnych mitologii i schemat\u00f3w oraz determinacja, z jak\u0105 re\u017cyser eksploruje kr\u0105g przekl\u0119tych polskich temat\u00f3w, odda\u0142y mu rz\u0105d dusz nad wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 publiczno\u015bci\u0105.<\/p>\n

\"\u201eWo\u0142y\u0144\u201d,<\/a>
\u201eWo\u0142y\u0144\u201d, re\u017c. Wojciech Smarzowski, 2016, fot. Krzysztof Wiktor (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)<\/figcaption><\/figure>\n

Ju\u017c debiutanckim, pe\u0142nometra\u017cowym Weselem<\/em> (2004) Smarzowski zas\u0142yn\u0105\u0142 jako diagnosta wad narodowych: obok pija\u0144stwa r\u00f3wnie\u017c korupcji i \u0142ap\u00f3wkarstwa, w kt\u00f3rych opisie zmieni\u0142 proporcje \u2013 patologia sta\u0142a si\u0119 norm\u0105, a przyzwoito\u015b\u0107 wybrykiem potwierdzaj\u0105cym regu\u0142\u0119. Najnowsze kino polskie o \u201euk\u0142adach zamkni\u0119tych\u201d, \u201euwik\u0142aniach\u201d czy \u201es\u0142u\u017cbach specjalnych\u201d opowiada zwykle jak o stanie wyj\u0105tkowym. Tajemnicze si\u0142y przyjmuj\u0105 kszta\u0142ty tak niezwyk\u0142e, \u017ce ostatecznie staj\u0105 si\u0119 materia\u0142em na \u2013 co najwy\u017cej \u2013 przyzwoite kino gatunkowe, a nie spo\u0142eczn\u0105 diagnoz\u0119. Podobnie rzecz ma si\u0119 z Ko\u015bcio\u0142em, kt\u00f3remu kino nadal sp\u0142aca d\u0142ug za czasy PRL-u, przez co sta\u0142 si\u0119 instytucj\u0105 nieprzedstawion\u0105, najch\u0119tniej reprezentowan\u0105 przez pi\u0119kne \u017cyciorysy duchownych. Korupcj\u0119 (jak w S\u0142ugach bo\u017cych<\/em> [2016] Mariusza Gawrysia) reprezentuje w nim na przyk\u0142ad demoniczny agent Stasi, niemiecki doktor (sic!<\/em>) Georg Kuntz.<\/p>\n

Tymczasem si\u0142a trylogii korupcyjnej Smarzowskiego, do kt\u00f3rej obok Wesela<\/em> mo\u017cna zaliczy\u0107 Dom z\u0142y<\/em> (2009) i Drog\u00f3wk\u0119<\/em> (2013), polega na <\/em>oddemonizowaniu korupcji i uczynieniu jej powszechnej jak brud. Geniuszy z\u0142a zast\u0105pili w niej zwykli obywatele rekrutuj\u0105cy si\u0119 spo\u015br\u00f3d notariuszy, urz\u0119dnik\u00f3w, kucharek, uczni\u00f3w, kierowc\u00f3w, ojc\u00f3w rodzin, a tak\u017ce duchownych, kt\u00f3rzy niczym nie ust\u0119puj\u0105 spo\u0142ecznej normie. Przenikliwo\u015b\u0107 Drog\u00f3wki<\/em> nie polega na odkryciu, \u017ce uk\u0142ad korupcyjny tworz\u0105 politycy, biznesmeni i policja, ale na panoramie spo\u0142ecznej, gdzie na powitanie zamiast r\u0119ki daje si\u0119 \u0142ap\u00f3wk\u0119. Zwykle t\u0119 kompleksow\u0105 krytyk\u0119 umacniaj\u0105 s\u0142awne ostatnie uj\u0119cia film\u00f3w Smarzowskiego. Stopniowo oddalaj\u0105ca si\u0119 i wznosz\u0105ca ku niebu kamera przyjmuje perspektyw\u0119 krytycznego dystansu, daj\u0105c moment uspokojenia kontrastuj\u0105cy z brutalnymi igrzyskami, kt\u00f3rych widz by\u0142 \u015bwiadkiem. W Domu z\u0142ym<\/em> obejmuje spojrzeniem przera\u017caj\u0105ce tableau<\/em> z miejsca zbrodni, w Weselu<\/em> krajobraz po \u015blubnej bitwie, w Drog\u00f3wce<\/em> pogrzeb gromadz\u0105cy wsp\u00f3lnot\u0119 winnych \u015bmierci policjanta. Ta kompleksowo\u015b\u0107 jest najwi\u0119ksz\u0105 si\u0142\u0105 i pu\u0142apk\u0105 film\u00f3w Smarzowskiego. Z jednej strony diagnozuje stan wsp\u00f3lnoty, z drugiej sugeruje \u2013<\/em> cho\u0107by w Domu z\u0142ym<\/em> \u2013 \u017ce ka\u017cdy, kto przetrwa\u0142 PRL, ma b\u0142oto na r\u0119kach i promile we krwi, bo \u201ena trze\u017awo si\u0119 nie da[\u0142o]\u201d, jak m\u00f3wi g\u0142\u00f3wny bohater filmu.<\/p>\n

Trylogia korupcyjna wskazuje zreszt\u0105 na mentaln\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy PRL-em a wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105, o czym przypomina bohater Wesela<\/em>, Wojnar, bezustannie przeliczaj\u0105cy now\u0105 walut\u0119 na star\u0105: uby\u0142o wprawdzie kilka zer, ale warto\u015b\u0107 pozostaje niezmienna. Kontynuacj\u0119 t\u0119 pokazuje drugi ze zrealizowanych przez Smarzowskiego spektakli telewizyjnych, Klucz<\/em> (2004), na podstawie sztuki Ludmi\u0142y Razumowskej Droga Pani Heleno<\/em> (1981) o maturzystach chc\u0105cych sfa\u0142szowa\u0107 egzaminy dojrza\u0142o\u015bci. Korupcyjne nawyki m\u0142odego pokolenia, wed\u0142ug autorki charakterystyczne dla Rosji radzieckiej, zosta\u0142y bez szczeg\u00f3lnej korekty przeniesione w polski, kapitalistyczny kontekst, przedstawiaj\u0105c tym samym niezmienno\u015b\u0107 owych postaw w obu ustrojach. W kolejnej adaptacji, tym razem sztuki Marii Czarneckiej Cztery kawa\u0142ki tortu<\/em> (2006), obok znanego repertuaru temat\u00f3w, takich jak alkohol czy przemoc domowa, tw\u00f3rca zawar\u0142 nietypow\u0105 dla niego rozgrywk\u0119 psychologiczn\u0105 mi\u0119dzy matk\u0105 a adaptowan\u0105 c\u00f3rk\u0105.<\/p>\n

Popularny Autor<\/strong><\/p>\n

Popularno\u015b\u0107 kina Smarzowskiego wynika z po\u0142\u0105czenia temperamentu autorskiego ze zrozumieniem dla kina gatunk\u00f3w. Jako wsp\u00f3\u0142scenarzysta Sezonu na leszcza<\/em> (2000, B. Linda) <\/em>z filmu popularnego zachowa\u0142 napi\u0119cie dramaturgiczne i nerw opowiadania, tyle tylko \u017ce z pe\u0142n\u0105 powag\u0105 potraktowa\u0142 spo\u0142eczny horror ukryty zwykle za schematem komediowym czy sensacyjnym. Wydaje si\u0119, \u017ce \u015bwiadome zarzucenie owej dba\u0142o\u015bci o atrakcyjno\u015b\u0107 narracyjn\u0105 w filmie Pod Mocnym Anio\u0142em<\/em> (2014), zrealizowanym na podstawie prozy Jerzego Pilcha, sta\u0142o si\u0119 jedn\u0105 z przyczyn raczej letniego przyj\u0119cia filmu przez publiczno\u015b\u0107. Pr\u00f3by uog\u00f3lnienia indywidualnego dramatu pisarza przez rozmno\u017cenie pij\u0105cych postaci drugoplanowych i zaznaczenie utraty kontroli nad czasem g\u0142\u00f3wnego bohatera przynios\u0142y efekt nie do ko\u0144ca sp\u00f3jnych skeczy.<\/p>\n

Z drugiej strony mimo zami\u0142owania Smarzowskiego do dramaturgii rodem z kina gatunk\u00f3w jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 cechuje autorska jednolito\u015b\u0107 stylistyczna, obsesyjnie powracaj\u0105ce tematy czy lejtmotywy, jak ten z ma\u0142\u017cowin\u0105 uszn\u0105, kt\u00f3ra pojawi si\u0119 jako cytat i dostarczy tytu\u0142u \u015bredniometra\u017cowej Ma\u0142\u017cowinie<\/em> (1998), by wr\u00f3ci\u0107 w zbli\u017ceniu jako cz\u0119\u015b\u0107 cia\u0142a w spektaklu telewizyjnym Kuracja<\/em> (2001), a nast\u0119pnie \u2013 jako przytoczenie \u2013 w Pod Mocnym Anio\u0142em<\/em>. Te trzy produkcje s\u0105 w pewnym stopniu sp\u00f3jne, pokazuj\u0105c jednostk\u0119 b\u0142\u0105dz\u0105c\u0105 mi\u0119dzy \u015bwiatem realnym a wyobra\u017conym. W pierwszej pisarz (Marcin \u015awietlicki) by\u0107 mo\u017ce pope\u0142nia zbrodni\u0119, w drugiej psychiatra (Bart\u0142omiej Topa) by\u0107 mo\u017ce jest ob\u0142\u0105kany, w trzeciej pisarz (Robert Wi\u0119ckiewicz) by\u0107 mo\u017ce na zawsze zostanie w zawieszeniu mi\u0119dzy trze\u017awo\u015bci\u0105 a malign\u0105. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce ju\u017c Kuracja<\/em> zgromadzi\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 trupy artystycznej Smarzowskiego: Mariana Dzi\u0119dziela, z kt\u00f3rego wkr\u00f3tce uczyni gwiazdora, Arkadiusza Jakubika, kt\u00f3remu wreszcie dostarczy wyzwa\u0144 na miar\u0119 jego talentu, Bart\u0142omieja Top\u0119, kt\u00f3ry zagra u niego swoje pierwsze g\u0142\u00f3wne role, czy Miko\u0142aja Trzask\u0119, kt\u00f3rego saksofon na sta\u0142e zro\u015bnie si\u0119 z filmowym \u015bwiatem re\u017cysera.<\/p>\n

To autorskie podej\u015bcie okaza\u0142o si\u0119 szczeg\u00f3lnie cenne w zrealizowanych przez Smarzowskiego narracjach historycznych. Wbrew temu, co si\u0119 czasem g\u0142osi, polskie kino wsp\u00f3\u0142czesne cierpi raczej na nadmiar produkcji historycznych. Cz\u0119\u015b\u0107 tw\u00f3rc\u00f3w uprawia polityk\u0119, inni nie potrafi\u0105 wyj\u015b\u0107 poza estetyk\u0119 teatru telewizji, pozostali zatrzymuj\u0105 si\u0119 w p\u00f3\u0142 drogi mi\u0119dzy autorsk\u0105 wizj\u0105 a zam\u00f3wieniem publicznym. Przy okazji kina o epickim wymiarze dyskutuje si\u0119 o finansach (Hiszpanka<\/em> [2014, \u0141. Barczyk]), spektakularnych pora\u017ckach (1920<\/em> Bitwa Warszawska<\/em> [2011, J. Hoffman]) b\u0105d\u017a rozwa\u017ca kompromisy tw\u00f3rcze (Miasto 44 <\/em>[2014, J. Komasa]). Na tym tle Smarzowski wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 autorskim spojrzeniem i niezale\u017cno\u015bci\u0105 \u2013 zar\u00f3wno jako autor kameralnej R\u00f3\u017cy<\/em>, jak i pe\u0142nego rozmachu Wo\u0142ynia<\/em> (2016) \u2013 kt\u00f3re zadecydowa\u0142y o donios\u0142o\u015bci jego film\u00f3w i wpisaniu go w poczet czo\u0142owych wsp\u00f3\u0142czesnych historiograf\u00f3w.<\/p>\n

Filmowe historie<\/strong><\/p>\n

Mimo wyboru temat\u00f3w trudnych i nieprzedstawionych Smarzowski unika kontrowersji cechuj\u0105cych na przyk\u0142ad Pok\u0142osie<\/em> (2012, W. Pasikowski) czy Id\u0119<\/em> (2013, P. Pawlikowski), sk\u0142aniaj\u0105c si\u0119 bardziej ku rewizjonizmowi w dosadnym sposobie przedstawienia ni\u017c w wymowie. R\u00f3\u017ca<\/em> (2011), poruszaj\u0105ca trudne zagadnienie odr\u0119bno\u015bci etnicznej Mazur\u00f3w i ich wyp\u0119dze\u0144, wydaje si\u0119 mniej kontrowersyjna ni\u017c zapomniany dzi\u015b Odjazd<\/em> (1991) Magdaleny i Piotra \u0141azarkiewicz\u00f3w. W tamtym filmie Mazurki zostaj\u0105 wysiedlone i do ko\u0144ca \u017cycia borykaj\u0105 si\u0119 szykanami i wrogo\u015bci\u0105 Polak\u00f3w. Karol Lewicki, kt\u00f3rego ocali\u0142y, oszuka\u0142 obie, najpierw zdradzaj\u0105c c\u00f3rk\u0119 z matk\u0105, a ostatecznie pozostawiaj\u0105c bohaterki same sobie. Tymczasem Smarzowski temat cierpie\u0144 Mazur\u00f3w rekompensuje postaci\u0105 Tadeusza \u2013 \u017co\u0142nierza Armii Krajowej, kt\u00f3ry ryzykuje \u017cycie, by opiekowa\u0107 si\u0119 maltretowan\u0105 R\u00f3\u017c\u0105. Ostatecznie zar\u00f3wno ona, jak i on s\u0105 ofiarami Rosjan i komunist\u00f3w, cho\u0107 uczciwo\u015b\u0107 ka\u017ce re\u017cyserowi pokaza\u0107 tak\u017ce wysiedle\u0144c\u00f3w ze wschodu zajmuj\u0105cych maj\u0105tek R\u00f3\u017cy. Ci sami uciekinierzy s\u0105 jednak bezsilni wobec zawartych ponad g\u0142owami cywil\u00f3w pakt\u00f3w. W gwa\u0142townej, ekstatycznej formie, gdzie o grozie wojny za\u015bwiadczaj\u0105 maltretowane cia\u0142a, temat wyp\u0119dze\u0144 zostaje oswojony przez przywo\u0142anie patriotycznych i rycerskich tradycji.<\/p>\n

Podobnie w Wo\u0142yniu<\/em>, drugim w karierze Smarzowskiego filmie podejmuj\u0105cym kwestie zwi\u0105zane z napi\u0119ciem etnicznym, uda\u0142o si\u0119 tw\u00f3rcy dostarczy\u0107 argument\u00f3w zar\u00f3wno \u201erewizjonistom\u201d, jak i \u201epolonofilom\u201d. Z jednej strony re\u017cyser nadwer\u0119\u017ca mit kresowy, kwestionuj\u0105c fantazmat o multikulturowej arkadii, kt\u00f3ry ma bogat\u0105 tradycj\u0119 w postaci literatury kresowej i jest nadal przywo\u0142ywany przez takie cho\u0107by filmy jak Pan Tadeusz<\/em> (1999, A. Wajda) czy Wenecja<\/em> (2010, J.J. Kolski). Emocje, jakie budzi jego naruszenie, potwierdza przypadek Bo\u017cej podszewki<\/em> (1997, I. Cywi\u0144ska) \u2013 serialu, kt\u00f3ry wywo\u0142a\u0142 gwa\u0142towny sprzeciw wobec przedstawionych w nim relacji polsko-litewskich oraz wizerunku prymitywnych polskich ziemian. Smarzowski jako \u017ar\u00f3d\u0142o konflikt\u00f3w podkre\u015bla raczej status kolonizatora Polak\u00f3w, kt\u00f3ry daje o sobie zna\u0107 ju\u017c w inicjalnej sekwencji wesela. Mit okazuje si\u0119 martwy, zanim zostanie symbolicznie i dos\u0142ownie u\u015bmiercony w scenie morderstwa ukrai\u0144sko-polskiego ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Zachowuj\u0105c perspektyw\u0119 cywila \u2013 g\u0142\u00f3wnej bohaterki, Zo\u015bki, \u2013 re\u017cyser wskazuje, \u017ce nacjonalizmy nie rodz\u0105 si\u0119 w sztabach, ale w\u015br\u00f3d codziennych konflikt\u00f3w, za\u015b wojna dostarcza jedynie mo\u017cliwo\u015bci ich wyrazu.<\/p>\n

Z drugiej strony Smarzowski odwo\u0142uje si\u0119 do dw\u00f3ch podstawowych motyw\u00f3w nale\u017c\u0105cych do imaginarium kresowego: obrazu tradycyjnego \u0142adu i katastrofy oraz przewagi cywilizacyjnej Polak\u00f3w nad Ukrai\u0144cami. Dominuj\u0105ca w filmie perspektywa ofiary \u2013<\/em> Polki pozwala na zachowanie podzia\u0142u na dziki Wsch\u00f3d i cywilizowany Zach\u00f3d. Kontrasty te s\u0105 dla re\u017cysera wymarzon\u0105 materi\u0105, skoro zwykle opowiada on o codzienno\u015bci jak o wojnie, a o wojnie z perspektywy codzienno\u015bci. Eksces wizualny w filmach Smarzowskiego rodzi si\u0119 w\u0142a\u015bnie z kontrast\u00f3w mi\u0119dzy wojn\u0105 a pokojem, narodzinami dziecka a r\u00f3wnoczesn\u0105 \u015bmierci\u0105 jego ojca, Pilchem trze\u017awym i pijanym, fasadowym \u017cyciem w Weselu<\/em> i b\u0119kartem w brzuchu panny m\u0142odej, mitem i przecz\u0105cym mu obrazem czy samymi zdarzeniami i ich bezosobow\u0105 rejestracj\u0105 przez kamery przemys\u0142owe.<\/p>\n

<\/p>\n

Bohater (nie)heroiczny<\/strong><\/p>\n

Z narodowego rezerwuaru mit\u00f3w bez w\u0105tpienia pochodzi tak\u017ce bohater Smarzowskiego \u2013 samotnik, jedyny i ostatni sprawiedliwy o proweniencji z jednej strony gatunkowej, z drugiej romantycznej. Wszyscy indywiduali\u015bci \u2013 walcz\u0105c z przewa\u017caj\u0105cymi si\u0142ami wroga \u2013s\u0105 skazani w jego filmach na nieuchronn\u0105 pora\u017ck\u0119. Tadeusz w R\u00f3\u017cy<\/em> z jego przedwojennym sznytem tym bardziej przypomina romantycznych bohater\u00f3w szko\u0142y polskiej, kt\u00f3ra wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Tadeusza Lubelskiego opowiada\u0142a o loserach<\/em> przegrywaj\u0105cych z histori\u0105, totalitaryzmami b\u0105d\u017a nowym porz\u0105dkiem. Podobne opowie\u015bci o kl\u0119sce snuje Smarzowski. Jedyni sprawiedliwi gin\u0105 (str\u00f3\u017ce prawa w Drog\u00f3wce<\/em> i Domu z\u0142ym<\/em> oraz maltretowana Mazurka z R\u00f3\u017cy<\/em>) albo uciekaj\u0105: poci\u0105giem (Wesele<\/em>), wozem (Wo\u0142y\u0144<\/em>), na piechot\u0119 (R\u00f3\u017ca<\/em>), poniewa\u017c w rzeczywisto\u015bci zdegenerowanej b\u0105d\u017a naznaczonej totalitarn\u0105 przemoc\u0105 nie ma dla nich miejsca. Bohaterowie ci s\u0105 no\u015bnikami warto\u015bci i tradycji, kt\u00f3re zostaj\u0105 z kultury wyrugowane. W R\u00f3\u017cy<\/em> Tadeusz jest reprezentantem prze\u015bladowanego po wojnie \u015brodowiska AK-owskiego (i przypomina pod tym wzgl\u0119dem Ma\u0107ka Che\u0142mickiego z Popio\u0142u i diamentu<\/em>), R\u00f3\u017ca i jej c\u00f3rka <\/em>oraz Zo\u015bka z Wo\u0142ynia<\/em> \u2013 polifonii etnicznej i religijnej, str\u00f3\u017ce prawa w interpretacji Bart\u0142omieja Topy z Drog\u00f3wki<\/em> i Domu z\u0142ego<\/em> \u2013 uczciwo\u015bci.<\/p>\n

Bezsilno\u015b\u0107 i kl\u0119ska bohater\u00f3w odsy\u0142a do kolejnego rozpoznawalnego polskiego toposu \u2013 chocholego ta\u0144ca, podkre\u015blaj\u0105cego tragizm zbiorowy lub jednostkowy. Wyroki historii b\u0105d\u017a wszechogarniaj\u0105ce z\u0142o wiod\u0105 do konkluzji, \u017ce jest to \u015bwiat nie do zreformowania, o strukturze b\u0142\u0119dnego ko\u0142a. Cho\u0107 pozafilmowe t\u0142umaczenia tw\u00f3rcy na temat nadziei zawartej w zako\u0144czeniu Pod Mocnym Anio\u0142em<\/em> brzmi\u0105 przekonuj\u0105co, w czasie seansu \u0142atwo ten optymizm przeoczy\u0107. Struktura p\u0119tli prowadzi Jerzego po raz kolejny na rozstaje dr\u00f3g, gdzie dokonuje on wyboru mi\u0119dzy trze\u017awo\u015bci\u0105 i pija\u0144stwem. Do motywu b\u0142\u0119dnego ko\u0142a odsy\u0142a Wesele<\/em>, <\/em>wskrzeszaj\u0105ce raz jeszcze no\u015bny w kulturze polskiej wzorzec dramaturgiczny Wyspia\u0144skiego, zyskuj\u0105c dzi\u0119ki temu na komunikacyjnej sile i uog\u00f3lnieniu, kt\u00f3re prowadz\u0105 do powstania narodowego home movie<\/em>. Jednocze\u015bnie zestawienie dramatu metafizycznego ze wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 Polsk\u0105 jako wielk\u0105 bimbrowni\u0105 podkre\u015bla jej degradacj\u0119. Podobnie w Domu z\u0142ym<\/em> wiek Edwarda \u015arodonia \u2013 czterdzie\u015bci i cztery \u2013 zabrzmi jak ponury \u017cart z idei ofiarnictwa wpisanej w mierny kontekst.<\/p>\n

Najmniejszy rozd\u017awi\u0119k mi\u0119dzy narodowymi mitologiami a ich filmowym odbiciem odnotowujemy jednak u Smarzowskiego w narracjach historycznych. W tych wsp\u00f3\u0142czesnych zamiast krwi przelewa si\u0119 w\u00f3dk\u0119, wymiociny, sperm\u0119, \u015blin\u0119 i ekskrementy. To zestawienie ods\u0142ania paradoks rz\u0105dz\u0105cy m\u0119skim \u015bwiatem re\u017cysera i diagnoz\u0119 na temat jego nieprzystawalno\u015bci do obecnych reali\u00f3w. Jedynym \u2013 nadal kalekim \u2013 sposobem wysublimowania wspomnianych p\u0142yn\u00f3w ustrojowych i fizjologicznych jest wojna, kt\u00f3ra zmienia je w szlachetniejszy przelew krwi. St\u0105d by\u0107 mo\u017ce spo\u0142eczna t\u0119sknota za powstaniami, historycznymi rekonstrukcjami i wielkimi bitwami jako jedynej rozpoznanej drogi ku symbolicznej nobilitacji.<\/p>\n

M\u0119ska sprawa<\/strong><\/p>\n

To powoduje, \u017ce filmowa rzeczywisto\u015b\u0107 Smarzowskiego jest w pewnym stopniu anachroniczna. Re\u017cyser staje si\u0119 surowym krytykiem \u015bwiata u\u0142o\u017conego przez m\u0119\u017cczyzn, dla kt\u00f3rego nie widzi pozytywnej alternatywy lub szuka jej w dawnych mitologiach, tradycyjnych rycerskich wzorcach, co stanowi dodatkowe \u017ar\u00f3d\u0142o popularno\u015bci jego kina. Anachronizm ten wzmacnia wychylenie w przesz\u0142o\u015b\u0107, co oczywiste w narracjach historycznych, ale cechuje tak\u017ce te dotycz\u0105ce wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Zawarty w nich pesymizm wyklucza istnienie projektu progresywnego, a obyczajowo\u015b\u0107 tam panuj\u0105ca jest albo tradycyjnie romantyczna, albo tradycyjnie patriarchalna. Nieokre\u015blone jutro i enigmatycznie wyra\u017con\u0105 nadziej\u0119 zapowiadaj\u0105 jedynie dzieci: te \u201ew drodze\u201d (Wesele<\/em>), ocalone (Wo\u0142y\u0144<\/em>) czy wierne nonkonformizmowi rodzica (Drog\u00f3wka<\/em>), anachroniczno\u015b\u0107 jednak wzmacniaj\u0105 wizerunki kobiet.<\/p>\n

W Weselu<\/em> \u015blubny str\u00f3j bohaterki oraz liczne omdlenia nie s\u0105 jedynymi atrybutami \u0142\u0105cz\u0105cymi j\u0105 z wizerunkiem bezwolnej dworkowej panny. Decyduje za ni\u0105 Wojnar, zakr\u0119caj\u0105c kurek z pieni\u0119dzmi w razie narodzin nie\u015blubnego wnuka, a nast\u0119pnie ojciec dziecka, kt\u00f3ry skruszony pojawia si\u0119 na weselu. Bohaterka czeka na ksi\u0119cia z miasta, by zosta\u0107 przez niego uprowadzon\u0105 i ocalon\u0105. Konserwatyzm i schematyczno\u015b\u0107 przebija przez spos\u00f3b przedstawienia tego w\u0105tku odsy\u0142aj\u0105cy do komediowo-romantycznej opowie\u015bci o uciekaj\u0105cej pannie m\u0142odej. Symptomatycznej zmiany dokona\u0142 tak\u017ce Smarzowski, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 w Domu z\u0142ym<\/em> do filmu braci Coen Fargo<\/em> (1996), gdzie g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119, policjantki w zaawansowanej ci\u0105\u017cy, zagra\u0142a Frances McDormand. Polski re\u017cyser po\u017cycza sam schemat, ale posta\u0107 kobiety spycha na dalszy plan. Z aktywnej policjantki staje si\u0119 ona ornamentem, bit\u0105 ci\u0119\u017carn\u0105 \u017con\u0105 wymagaj\u0105c\u0105 opieki g\u0142\u00f3wnego bohatera, kt\u00f3ry kradnie rol\u0119 odgrywan\u0105 przez McDormand. Druga policjantka w m\u0119skim \u015bwicie (Maria z Drog\u00f3wki<\/em>) jest w\u0142a\u015bciwie kopi\u0105 bohaterki z Domu z\u0142ego<\/em> \u2013 potrzebn\u0105 raczej w roli kochanki ni\u017c policjantki.<\/p>\n

Trudno przeceni\u0107 perspektyw\u0119, na kt\u00f3r\u0105 zdecydowa\u0142 si\u0119 Smarzowski, oddaj\u0105c g\u0142os cierpieniu cywila i kobiety w R\u00f3\u017cy<\/em> oraz Wo\u0142yniu<\/em>. Zo\u015bka <\/em>pe\u0142ni jednak tradycyjn\u0105 funkcj\u0119 zarezerwowan\u0105 dla kobiet w narracjach historycznych, wyst\u0119puj\u0105c jako ofiara i \u015bwiadek. W R\u00f3\u017cy<\/em> za\u015b <\/em>odwaga tw\u00f3rcza zasadza si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na dos\u0142owno\u015bci, dzi\u0119ki kt\u00f3rej gwa\u0142ty i cierpienie kobiet pokazane zosta\u0142y z ca\u0142ym okrucie\u0144stwem. Ju\u017c o p\u00f3\u0142 wieku starszy, a bliski jej tematycznie film Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em> (1962) Wojciecha Hasa wydaje si\u0119 du\u017co radykalniejszy w wymowie, gdy patriotycznej bufonadzie przeciwstawia cichy heroizm Felicji. R\u00f3\u017ca, kt\u00f3rej cia\u0142o jest kolonizowane i anektowane przez kolejnych naje\u017ad\u017ac\u00f3w, ostatecznie staje si\u0119 katalizatorem szlachetno\u015bci g\u0142\u00f3wnego bohatera, kt\u00f3ry roztacza nad ni\u0105 opiek\u0119, b\u0119d\u0105c uosobieniem Polski \u2013 nienacjonalistycznej, nieinwazyjnej, dialogicznej \u2013 charakteryzowanej tak\u017ce przez pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 seksualn\u0105 protagonisty. By\u0107 mo\u017ce dlatego intymna relacja mi\u0119dzy bohaterami odmiennej p\u0142ci jest w tym filmie tak wyj\u0105tkowa na tle ca\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci Smarzowskiego, cz\u0119\u015bciej opowiadaj\u0105cego o zdradzie ni\u017c mi\u0142o\u015bci. Niespotykane u niego porozumienie wynika z faktu, \u017ce jest to raczej narracja o przyja\u017ani i lojalno\u015bci ni\u017c historia mi\u0142osna. T\u0119sknota za wsp\u00f3lnot\u0105 kumpelsk\u0105 stanowi za\u015b podstaw\u0119 uniwersum filmowego re\u017cysera \u2013 kolekcjonera m\u0119skich mitologii.<\/p>\n

Coraz bardziej zaj\u0119ty spraw\u0105 polsk\u0105 Smarzowski staje si\u0119 najwi\u0119kszym krytykiem i paradoksalnym mi\u0142o\u015bnikiem polsko\u015bci. Swobodnie czerpi\u0105c z narodowego imaginarium, nie znajduje ratunku w tradycyjnych mitologiach i romantycznych mitach. Ich nieobecno\u015b\u0107 budzi w nim jedynie przera\u017canie wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105 i bezsilno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142o\u015bci. Puste miejsce, kt\u00f3re pozostawia, daje nadziej\u0119 na pojawienie si\u0119 wychylonej w przysz\u0142o\u015b\u0107 alternatywy, ale jednocze\u015bnie rodzi obawy przed wype\u0142nieniem go karmi\u0105cym si\u0119 kl\u0119skami resentymentem.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kolejne filmy Wojciecha Smarzowskiego staj\u0105 si\u0119 pasem transmisyjnym polsko\u015bci: nowoczesnej w wyrazie, ale tradycyjnej w tre\u015bci. Odwo\u0142anie do rozpoznawalnych mitologii i schemat\u00f3w oraz determinacja, z jak\u0105 re\u017cyser eksploruje kr\u0105g przekl\u0119tych polskich temat\u00f3w, odda\u0142y mu rz\u0105d dusz nad wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 publiczno\u015bci\u0105.<\/p>\n","protected":false},"author":711,"featured_media":40479,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[1607,377,5747,149],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[5746],"yoast_head":"\nWiek kl\u0119ski. Wojciech Smarzowski<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Ju\u017c debiutanckim, pe\u0142nometra\u017cowym "Weselem" (2004) Smarzowski zas\u0142yn\u0105\u0142 jako diagnosta wad narodowych.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/wolyn-fot-krzysztof-wiktor.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/wolyn-fot-krzysztof-wiktor.jpg\",\"width\":\"1024\",\"height\":\"512\",\"caption\":\"\u201eWo\u0142y\u0144\u201d, re\u017c. Wojciech Smarzowski, 2016, fot. Krzysztof Wiktor (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany\",\"name\":\"Wiek kl\u0119ski. Wojciech Smarzowski\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2017-01-25T11:15:53+00:00\",\"dateModified\":\"2020-09-01T12:01:39+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/e7033627f7c53407035b2de9e32ed183\"},\"description\":\"Ju\u017c debiutanckim, pe\u0142nometra\u017cowym \\\"Weselem\\\" (2004) Smarzowski zas\u0142yn\u0105\u0142 jako diagnosta wad narodowych.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Wiek kl\u0119ski. Kino Wojciecha Smarzowskiego\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/e7033627f7c53407035b2de9e32ed183\",\"name\":\"Magdalena Podsiad\u0142o\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/magdalena-podsiadlo\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Wiek kl\u0119ski. Wojciech Smarzowski","description":"Ju\u017c debiutanckim, pe\u0142nometra\u017cowym \"Weselem\" (2004) Smarzowski zas\u0142yn\u0105\u0142 jako diagnosta wad narodowych.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/wolyn-fot-krzysztof-wiktor.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/wolyn-fot-krzysztof-wiktor.jpg","width":"1024","height":"512","caption":"\u201eWo\u0142y\u0144\u201d, re\u017c. Wojciech Smarzowski, 2016, fot. Krzysztof Wiktor (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y czasopisma EKRANy)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany","name":"Wiek kl\u0119ski. Wojciech Smarzowski","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany#primaryimage"},"datePublished":"2017-01-25T11:15:53+00:00","dateModified":"2020-09-01T12:01:39+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/e7033627f7c53407035b2de9e32ed183"},"description":"Ju\u017c debiutanckim, pe\u0142nometra\u017cowym \"Weselem\" (2004) Smarzowski zas\u0142yn\u0105\u0142 jako diagnosta wad narodowych.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/magdalena-podsiadlo-wiek-kleski-kino-wojciecha-smarzowskiego-ekrany#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Wiek kl\u0119ski. Kino Wojciecha Smarzowskiego"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/e7033627f7c53407035b2de9e32ed183","name":"Magdalena Podsiad\u0142o","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/magdalena-podsiadlo"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40472"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/711"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=40472"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40472\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/40479"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=40472"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=40472"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=40472"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=40472"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=40472"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}