{"id":42206,"date":"2017-06-05T07:00:43","date_gmt":"2017-06-05T06:00:43","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=42206"},"modified":"2020-09-01T13:00:32","modified_gmt":"2020-09-01T12:00:32","slug":"walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka","title":{"rendered":"Walter Benjamin. My\u015bliciel skupiony na peryferiach"},"content":{"rendered":"

Wymyka\u0142 si\u0119 klasyfikacjom. Wed\u0142ug swej przyjaci\u00f3\u0142ki, Hannah Arendt, nie by\u0142 ani filozofem \u2013 mimo niezwyk\u0142ej wnikliwo\u015bci refleksji nad \u015bwiatem \u2013\u00a0ani filologiem czy lingwist\u0105 \u2013 bez wzgl\u0119du na prze\u0142omowo\u015b\u0107 bada\u0144, jakie przeprowadza\u0142 w obr\u0119bie tekstu i j\u0119zyka. Nie by\u0142 te\u017c teologiem \u2013 niezale\u017cnie od faktu, jak bardzo ezoteryczne by\u0142o jego pisanie \u2013 ani krytykiem, o czym \u015bwiadczy\u0107 m\u00f3g\u0142by ogrom recenzji, om\u00f3wie\u0144 i esej\u00f3w, jakie po\u015bwi\u0119ci\u0142 literaturze i sztuce. Nie spos\u00f3b go wreszcie nazwa\u0107 historykiem czy typowym t\u0142umaczem.<\/p>\n

\"Walter<\/a>
Walter Benjamin, 1928 (\u017ar\u00f3d\u0142o: domena publiczna)<\/figcaption><\/figure>\n

Wywar\u0142 jednak pot\u0119\u017cny wp\u0142yw na humanistyk\u0119. Przygl\u0105da\u0142 si\u0119 temu, co by\u0142o przez ni\u0105 dotychczas najcz\u0119\u015bciej odrzucane i bagatelizowane: reklamie, kiczowi, nudzie, t\u0142umowi, modzie, fotografii, zabawkom, zapomnianym ksi\u0105\u017ckom, kolekcjonerstwu, j\u0119zykowi dzieci. Alegorii \u2013 uwa\u017canej za skrajnie skonwencjonalizowan\u0105 \u2013 oraz niedocenianym przez filolog\u00f3w niemieckim dramatom \u017ca\u0142obnym epoki baroku. By\u0142 wnikliwym obserwatorem nowoczesno\u015bci i fantasmagorycznej kultury masowej. Krytykiem pozoru, fa\u0142szywego post\u0119pu i mitu. Nie szuka\u0142 filozoficznego systemu, by\u0142 skupionym na peryferiach my\u015blicielem fragmentu i konstelacji. Skutecznie potrafi\u0142 \u0142\u0105czy\u0107 przeciwstawne z pozoru postawy \u2013 \u017cydowskiego mistyka i materialisty. Znakomita cz\u0119\u015b\u0107 jego tw\u00f3rczo\u015bci wci\u0105\u017c pozostaje nie prze\u0142o\u017cona.<\/p>\n

Berli\u0144skie dzieci\u0144stwo na prze\u0142omie wiek\u00f3w<\/strong><\/p>\n

Walter Benjamin przychodzi na \u015bwiat 15 lipca 1892 roku w Berlinie, w zamo\u017cnej \u017cydowskiej rodzinie kupieckiej. W jednym ze swych najbardziej hermetycznych tekst\u00f3w\u00a0Agesilaus Santander<\/em>\u00a0czterdziestoletni ju\u017c Benjamin sugeruje, jakoby jego rodzice przewidzieli, \u017ce b\u0119dzie pisarzem i dla ukrycia \u017cydowskiego pochodzenia dali mu dodatkowo dwa tajne imiona. Nie chce ich jednak zdradza\u0107.<\/p>\n

Przez prawie dwadzie\u015bcia lat waha si\u0119, czy nie wyjecha\u0107 do Palestyny, a w\u0105tki filozofii judaistycznej \u2013 g\u0142\u00f3wnie te zwi\u0105zane z mistyk\u0105 \u2013 b\u0119d\u0105 stale obecne w jego my\u015bli. S\u0105 jednym z element\u00f3w jego wewn\u0119trznego buntu przeciwko rodzinie i kr\u0119gom intelektualist\u00f3w niemiecko-\u017cydowskich. Kolejno zbli\u017ca si\u0119 i oddala od stanowiska syjonistycznego.<\/p>\n

Przyjaciele zapami\u0119tali go jako niezwykle sumiennego i cierpliwego ch\u0142opca. Do przesady kurtuazyjnego. Po uko\u0144czeniu gimnazjum zdaje w Berlinie, w 1912 roku, matur\u0119. Zafascynowany \u015bwiatem dzieci\u0119cym, po\u015bwi\u0119ca swemu miastu zbi\u00f3r refleksyjnych esej\u00f3w\u00a0Berli\u0144skie dzieci\u0144stwo na prze\u0142omie wiek\u00f3w<\/em>. Nie czuje szczeg\u00f3lnego przywi\u0105zania do Niemiec jako narodu czy pa\u0144stwa. Kocha raczej miasta \u2013 poza Berlinem przede wszystkim Pary\u017c. Do tej \u201estolicy XIX stulecia\u201d, jak j\u0105 nazywa, przyje\u017cd\u017ca po raz pierwszy w 1913 roku i czuje si\u0119 tam niemal bardziej u siebie ni\u017c w rodzinnym mie\u015bcie. Pocz\u0105tkowo uwodz\u0105 go europejsko\u015b\u0107 i otwarto\u015b\u0107 francuskiej metropolii. Jednak w p\u00f3\u017aniejszych latach wyra\u017anie cierpi z powodu niedostatecznie ciep\u0142ego przyj\u0119cia go przez paryski \u015bwiat.<\/p>\n

Gershom Scholem, filozof zajmuj\u0105cy si\u0119 mistycyzmem \u017cydowskim, widzi go po raz pierwszy w 1913 roku w Berlinie. Benjamin wyst\u0119puje jako przedstawiciel stowarzyszenia student\u00f3w, dyskutuj\u0105c z syjonistyczn\u0105 m\u0142odzie\u017c\u0105. Nie patrzy na s\u0142uchaczy, tylko w daleki punkt na suficie sali konferencyjnej. M\u00f3wi tak, \u017ce przem\u00f3wienie mo\u017cna od razu przela\u0107 na papier i drukowa\u0107.<\/p>\n

W latach 1912\u20131915 studiuje filozofi\u0119 we Fryburgu Bryzgowijskim, ucz\u0119szczaj\u0105c tam na wyk\u0142ady profesora Heinricha Rickerta, oraz w Berlinie \u2013 ucz\u0105c si\u0119 pod kierunkiem Ernsta Cassirera i Georga Simmla. Od 1916 przenosi si\u0119 na Uniwersytet Monachijski i Berne\u0144ski, gdzie w 1919 roku broni z wyr\u00f3\u017cnieniem doktorat na podstawie dysertacji po\u015bwi\u0119conej poj\u0119ciu krytyki artystycznej w romantyzmie niemieckim. Mimo \u017ce usilnie pr\u00f3buje, nigdy nie udaje mu si\u0119 zmie\u015bci\u0107 stu linijek tekstu na jednej kartce papieru.<\/p>\n

Marksistowski rabin<\/strong><\/p>\n

W 1914 roku poznaje Dor\u0119 S. Pollak, z kt\u00f3r\u0105 trzy lata p\u00f3\u017aniej bierze \u015blub. Maj\u0105 tylko jedno dziecko \u2013 Stefana, kt\u00f3ry rodzi si\u0119 w 1918 roku. W 1915 zaprzyja\u017ania si\u0119 z Scholemem, kt\u00f3ry wspomina p\u00f3\u017aniej przewrotnie, \u017ce \u201etytu\u0142 marksistowskiego rabina Benjamin przyj\u0105\u0142by mo\u017ce z dialektycznymi zastrze\u017ceniami, zasadniczo chyba jednak przychylnie\u201d. Silny intelektualny zwrot ku my\u015bli judaistycznej mia\u0142 jednak r\u00f3wnie\u017c pod\u0142o\u017ce emocjonalne. Jesieni\u0105 1916 roku Benjamin pokazuje Scholemowi list od korespondenta, z kt\u00f3rym z pasj\u0105 poruszali kwestie \u017cydowskie. Tamten zauwa\u017ca, \u017ce fascynacje Benjamina zainspirowane zosta\u0142y przez kobiet\u0119. Ma racj\u0119 \u2013 chodzi\u0142o o c\u00f3rk\u0119 profesora Leona Kellnera, czo\u0142owego niemieckiego syjonisty. Scholem odbieraj\u0105c z r\u0105k przyjaciela demaskatorski list, dostrzega na jego twarzy porozumiewawcze mrugni\u0119cie.<\/p>\n

Benjamin od pocz\u0105tku widzi si\u0119 w roli krytyka i eseisty. Odrzuca go zaw\u00f3d historyka literatury i typowego uczonego. Jak zaznacza Arendt, wybiera jednak drog\u0119 prawie niemo\u017cliw\u0105. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 t\u0119 uwa\u017ca si\u0119 bowiem w Niemczech za podejrzan\u0105, dlatego spychana jest na kolumny felietonowe w pismach literackich i gazetach. Trudna relacja, jaka \u0142\u0105czy Benjamina z domem rodzinnym, wynika z faktu, \u017ce z jednej strony pragnie on pe\u0142nej niezale\u017cno\u015bci, a z drugiej oczekuje sta\u0142ego \u2013 i niema\u0142ego \u2013 wsparcia finansowego ze strony ojca. Dodatkowa komplikacja zwi\u0105zana jest z obran\u0105 przez niego \u015bcie\u017ck\u0105 zawodow\u0105: studia umo\u017cliwiaj\u0105 mu jedynie prac\u0119 na uniwersytecie, ta jednak nie przynosi pieni\u0119dzy, poza tym nieochrzczeni \u017bydzi praktycznie nie mog\u0105 jej utrzyma\u0107. Decyzj\u0119 o doktoracie podejmuje Benjamin ze wzgl\u0119du na rodzin\u0119, licz\u0105c, \u017ce b\u0119dzie dzi\u0119ki temu dostawa\u0142 pieni\u0105dze. Rok po obronie zaczyna rozwa\u017ca\u0107 podj\u0119cie nauki hebrajskiego, z tych plan\u00f3w nic jednak nie wynika.<\/p>\n

Zaczyna kolekcjonowa\u0107 ksi\u0105\u017cki. Fascynuj\u0105 go g\u0142\u00f3wnie rzadkie i nietypowe wydania, na przyk\u0142ad te napisane przez umys\u0142owo chorych. Zbiera r\u00f3wnie\u017c literatur\u0119 dzieci\u0119c\u0105. Arendt wspomina\u0142a, \u017ce \u201eBenjamin chadza\u0142 do wielkich dom\u00f3w aukcyjnych, tak jak inni chodz\u0105 do kasyna\u201d.<\/p>\n

Od Paula Klee do Bertolta Brechta<\/strong><\/p>\n

Wraca do Berlina w 1920 roku, boryka si\u0119 z problemami finansowymi, tak\u017ce jego ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Dor\u0105 Pollak prze\u017cywa silny kryzys. Ma on \u017ar\u00f3d\u0142o w roku 1916, kiedy artystka Jula Cohn, z kt\u00f3r\u0105 Benjamin niegdy\u015b blisko si\u0119 przyja\u017ani\u0142, rze\u017abi jego drewniane popiersie (zagin\u0119\u0142o w czasie wojny). Nie widzieli si\u0119 przez pi\u0119\u0107 lat, ale gdy spotykaj\u0105 si\u0119 w roku 1921, uczucie, kt\u00f3rym Benjamin darzy\u0142 rze\u017abiark\u0119, odradza si\u0119 ze zwielokrotnion\u0105 si\u0142\u0105. Ponownie bez wzajemno\u015bci. W tym samym roku ma miejsce inne, tym razem \u2013 jak si\u0119 oka\u017ce \u2013 prze\u0142omowe wydarzenie w jego \u017cyciu: w Monachium kupuje obraz Paula Klee Angelus Novus, kt\u00f3ry uwa\u017ca za najcenniejsz\u0105 z posiadanych rzeczy. Prawie dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej dzie\u0142o staje si\u0119 siln\u0105 inspiracj\u0105 dla katastroficznych tez historiozoficznych Benjamina. Jest r\u00f3wnie\u017c \u017ar\u00f3d\u0142em nieudanej pr\u00f3by za\u0142o\u017cenia tajemniczego czasopisma \u201eAngelus Novus\u201d.<\/p>\n

W po\u0142owie lat dwudziestych Benjamin poznaje Theodora W. Adorna i Siegfrieda Kracauera. Powoli staje si\u0119 znany w\u0105skiemu gronu czytelnik\u00f3w i intelektualist\u00f3w niemieckich. Odrzuca wysuni\u0119t\u0105 przez Scholema propozycj\u0119 wsp\u00f3lnego wyjazdu do Jerozolimy, a galopuj\u0105ca inflacja pot\u0119guje jego problemy finansowe. Kariera akademicka jest wci\u0105\u017c silnym argumentem dla przyjmowania regularnej pomocy materialnej ze strony ojca. W roku 1923, zach\u0119cony przez Richarda Herbertza, zaczyna przygotowywa\u0107 habilitacj\u0119 na uniwersytecie we Frankfurcie. Pocz\u0105tkowo ma to by\u0107 rozprawa filozoficzna, ostatecznie przyjmuje charakter filologiczny. Pisze pod kierunkiem germanisty Franza Schulza. Przez prawie rok zbiera materia\u0142y do ksi\u0105\u017cki o niemieckim dramacie \u017ca\u0142obnym epoki baroku. Pracuj\u0105c na Capri, poznaje Asj\u0119 \u0141acis, \u0142otewsk\u0105 komunistk\u0119, kolejn\u0105 kobiet\u0119, kt\u00f3ra wywiera na niego ogromny duchowy i emocjonalny wp\u0142yw. Dzi\u0119ki niej Benjamin zaprzyja\u017ania si\u0119 z Bertoltem Brechtem. Zaczyna interesowa\u0107 si\u0119 marksizmem (fakt ten nigdy nie znajdzie zrozumienia u Scholema). Jednak to nowe, niezwykle silne \u017ar\u00f3d\u0142o intelektualnej inspiracji b\u0119dzie obok my\u015bli \u017cydowskiej podstawowym wyznacznikiem rozleg\u0142o\u015bci horyzont\u00f3w jego krytycznej refleksji. Pozwala mu zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 przeciwko dotychczasowemu porz\u0105dkowi, tak spo\u0142ecznemu, jak i temu, kt\u00f3ry obowi\u0105zuje w humanistyce. By\u0142o to w po\u0142owie lat dwudziestych XX wieku o tyle \u0142atwiejsze, \u017ce powojenny \u015bwiat odradza\u0142 si\u0119 w duchu awangardy i nowego \u0142adu.<\/p>\n

Pisarz nie tyle trudny, co niezrozumia\u0142y<\/strong><\/p>\n

Recenzja rozprawy habilitacyjnej Benjamina, kt\u00f3r\u0105 pisze profesor Hans Cornelius, jest mia\u017cd\u017c\u0105ca. Uznaje on bowiem prac\u0119 za niezrozumia\u0142\u0105 i twierdzi, \u017ce pomimo licznych niew\u0105tpliwie ciekawych i warto\u015bciowych odwo\u0142a\u0144 do siedemnastowiecznej literatury nie wnosi ona do humanistyki niczego odkrywczego. Prosi jednak, aby Benjamin stre\u015bci\u0142 mu sens swych rozwa\u017ca\u0144. Zwraca si\u0119 ponadto o pomoc do Adh\u00e9mara Gelba i Maxa Horkheimera \u2013 ci r\u00f3wnie\u017c nie s\u0105 w stanie zrozumie\u0107 ani zaakceptowa\u0107 tej ksi\u0105\u017cki. Argumentuj\u0105c, \u017ce wyj\u0105tkowo zawi\u0142y i hermetyczny styl pisania Benjamin \u015bwiadczy o tym, i\u017c nie sprawdzi si\u0119 on jako nauczyciel akademicki, Uniwersytet we Frankfurcie w 1925 roku ostatecznie odrzuca jego rozpraw\u0119.<\/p>\n

Z niezrozumieniem boryka\u0107 si\u0119 b\u0119dzie ju\u017c zawsze. W zapiskach do autoportretu wyznaje wprost, \u017ce chce pozosta\u0107 nierozpoznany, wi\u0119c jego pisanie nie powinno by\u0107 proste i jednoznaczne. W li\u015bcie do Scholema z lutego 1925 roku okre\u015bla pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej ksi\u0105\u017cki o baroku jako \u201eniebywa\u0142\u0105 hucp\u0119\u201d. Mimo trudno\u015bci, jakie przysparza czytelnikom lektura jego prac, a tak\u017ce wyra\u017anej przekory, z jak\u0105 podchodzi do \u015bwiata akademickiego, zyskuje uznanie. Hugo von Hofmannsthal jest zachwycony jego prac\u0105 z 1925 o\u00a0Powinowactwach z wyboru<\/em>\u00a0Goethego. Wci\u0105\u017c jednak towarzyszy mu opinia pisarza nie tyle trudnego, ile niezrozumia\u0142ego. Przyk\u0142adem niech b\u0119dzie opinia Kara Krausa, kt\u00f3ry \u2013 jak podaje Scholem \u2013 nie by\u0142 w stanie odczyta\u0107 i zrozumie\u0107 eseju, kt\u00f3ry Benjamin o nim napisa\u0142.<\/p>\n

W 1926 roku zaczyna regularn\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z \u201eFrankfurter Zeitung\u201d, \u201eLiterarische Welt\u201d i frankfurckim radiem. Wiosn\u0105 ponownie wyje\u017cd\u017ca do Pary\u017ca, gdzie wraz z Franzem Hesslem t\u0142umaczy\u00a0W poszukiwaniu straconego czasu Prousta<\/em>\u00a0(W cieniu zakwitaj\u0105cych dziewcz\u0105t<\/em>\u00a0i\u00a0Guermantes<\/em>). Zim\u0105 1926, po \u015bmierci ojca, udaje si\u0119 do Moskwy. Spotyka si\u0119 tam ponownie z Asj\u0105 \u0141acis, a z pobytu pisze\u00a0Dziennik moskiewski<\/em>. Podr\u00f3\u017c\u0105 jest wyra\u017anie rozczarowany. O ile w Niemczech nie potrafi\u0142 zazwyczaj znale\u017a\u0107 z lud\u017ami wsp\u00f3lnego j\u0119zyka, to w jego odczuciu komunistyczna Rosja nie pozostawia literatom ani politycznej, ani osobistej wolno\u015bci.<\/p>\n

Kolejne niedochodowe i nieudane przedsi\u0119wzi\u0119cia<\/strong><\/p>\n

Inspiruj\u0105ce go kr\u0119gi znajduje we Francji \u2013 to g\u0142\u00f3wnie surrealizm i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Louisa Aragona. W Pary\u017cu spotyka Scholema i rozpoczyna prac\u0119 nad swoim najwi\u0119kszym i nigdy nieuko\u0144czonym dzie\u0142em,\u00a0Pasa\u017cami<\/em>, mozaik\u0105 opatrzonych komentarzami Benjamina obserwacji, cytat\u00f3w, opis\u00f3w obyczajowych, reklam, og\u0142osze\u0144, karykatur uk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 w syntez\u0119 przemian \u017cycia kulturalnego i spo\u0142eczno-politycznego Pary\u017ca, stolicy XIX wieku.<\/p>\n

Rok p\u00f3\u017aniej, w 1928, ukazuj\u0105 si\u0119 drukiem dwie ksi\u0105\u017cki:\u00a0Ulica jednokierunkowa<\/em>, a tak\u017ce\u00a0\u0179r\u00f3d\u0142o dramatu \u017ca\u0142obnego w Niemczech<\/em>. Wydawnictwo Rowohlt nie informuje jednak, \u017ce to niedosz\u0142a habilitacja. Rozprawa przechodzi w\u0142a\u015bciwie bez echa, napisano zaledwie kilka, g\u0142\u00f3wnie lakonicznych recenzji. Nawet Erwin Panofsky, wsp\u00f3\u0142autor s\u0142ynnej pracy\u00a0Saturn i melancholia<\/em>\u00a0z 1964 roku, kt\u00f3ry przeczyta\u0142 rozdzia\u0142 z ksi\u0105\u017cki o niemieckim dramacie \u017ca\u0142obnym po\u015bwi\u0119cony melancholii w \u201eNeue Deutsche Beitrage\u201d, by\u0142 nim wyra\u017anie rozczarowany. Pomimo licznych niepowodze\u0144 o posad\u0119 dla Benjamina na Hebrajskim Uniwersytecie w Jerozolimie zabiega Hofmannsthal. Argumentuje, \u017ce nie b\u0119dzie on co prawda typowym nauczycielem akademickim, ale za to niezwykle oryginalnym i cennym dla tych, kt\u00f3rzy zrozumiej\u0105 i doceni\u0105 jego niekonwencjonalne podej\u015bcie do humanistyki, otwarty umys\u0142, a przede wszystkim poradz\u0105 sobie z jego ci\u0119\u017ckim charakterem. Benjamin nie decyduje si\u0119 jednak na wyjazd. Mimo trudnej sytuacji finansowej nie traci przekonania, \u017ce za swoj\u0105 prac\u0119 powinien by\u0107 godnie op\u0142acany. Scholem wspomina, \u017ce Klaus Mann musia\u0142 odes\u0142a\u0107 zam\u00f3wiony u Benjamina do \u201eDie Sammlung\u201d artyku\u0142 o\u00a0Powie\u015bci za trzy grosze Brechta<\/em>, poniewa\u017c nie przysta\u0142 na honorarium, kt\u00f3rego autor za\u017c\u0105da\u0142.<\/p>\n

Zale\u017cno\u015b\u0107 Benjamina od domu rodzinnego jest nadal ogromna. To w nim mieszka mimo ma\u0142\u017ce\u0144stwa i narodzin syna. Rok 1930 zmienia jego \u017cycie diametralnie \u2013 najpierw rozwodzi si\u0119 z Dor\u0105, a kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej umiera mu matka. Planuje kolejne niedochodowe i nieudane przedsi\u0119wzi\u0119cie \u2013 za\u0142o\u017cenie z Brechtem i Bernardem von Brentano pisma \u201eKriese und Kritik\u201d.<\/p>\n

Intelektualista na wygnaniu<\/strong><\/p>\n

Mi\u0119dzy kwietniem a lipcem 1932 roku pracuje na Ibizie nad\u00a0Berliner Chronik<\/em>. Wed\u0142ug relacji Scholema pod koniec czerwca chce odebra\u0107 sobie \u017cycie. Sporz\u0105dza testament, wszystkie swoje dobra zapisuje przyjacio\u0142om. W marcu 1933, w wieku 41 lat, z powod\u00f3w politycznych zmuszony jest opu\u015bci\u0107 Niemcy. Jego sytuacja finansowa pogarsza si\u0119 coraz bardziej, ogranicza swoje potrzeby \u017cyciowe do absolutnego minimum. W tym samym roku nawi\u0105zuje kontakt z innymi niemieckimi intelektualistami na emigracji: Hannah Arendt, Hermanem Hessem i Kurtem Weilem. W lipcu 1934 roku pisze podanie do Du\u0144skiego Komitetu Wspierania Intelektualist\u00f3w na Wygnaniu. Ma g\u0142\u0119bok\u0105 nadziej\u0119 na otrzymanie pomocy. Argumentuje, \u017ce polityczne zmiany sprawi\u0142y, \u017ce nie tylko niemo\u017cliwa sta\u0142a si\u0119 jego praca jako niezale\u017cnego badacza i pisarza, ale przede wszystkim \u2013 poniewa\u017c jest dysydentem i nie nale\u017cy do \u017cadnej partii politycznej \u2013 nie mo\u017ce by\u0107 pewny swej wolno\u015bci osobistej. Jego brat Georg (pediatra, cz\u0142onek Niezale\u017cnej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec i Komunistycznej Partii Niemiec) od 1933 roku przebywa w obozach koncentracyjnych \u2013 w 1942 zostaje zamordowany w Mauthausen. Benjamin przedstawia w li\u015bcie swoje wykszta\u0142cenie i dorobek \u2013 studia, doktorat, wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z pras\u0105 i radiem. Podkre\u015bla, \u017ce obok artyku\u0142\u00f3w o literaturze francuskiej i rozpraw krytycznych jest autorem przek\u0142ad\u00f3w dzie\u0142 Prousta oraz Baudelaire\u2019a. Przedstawia si\u0119 z mo\u017cliwie najlepszej strony. Wskazuje na sw\u0105 wieloletni\u0105 przyja\u017a\u0144 z Hugo von Hoffmansthalem, a tak\u017ce wymienia samodzielne publikacje ksi\u0105\u017ckowe. Zaznacza, \u017ce jego nadzieje na ustatkowanie si\u0119 w Pary\u017cu nie spe\u0142ni\u0142y si\u0119. Dorabia skromnymi honorariami pisz\u0105c pod pseudonimami (Detlef Holz albo K. A. Stempflin) artyku\u0142y dla \u201eFrankfurter Zeitung\u201d. \u015arodki te jednak s\u0105 niewystarczaj\u0105ce dla \u017cycia w drogiej metropolii. W 1935 roku opuszcza stolic\u0119 Francji i znajduje schronienie u zaprzyja\u017anionej rodziny Brecht\u00f3w w Svendborg w Danii. Podkre\u015bla, \u017ce jedyne, co na emigracji posiada, to niewielka biblioteka, kt\u00f3r\u0105 przechowuje w ich domu. Nie mo\u017ce w niesko\u0144czono\u015b\u0107 korzysta\u0107 z go\u015bciny innych \u2013 dlatego prosi Komitet o pomoc. Ten jednak milczy. Na przestrzeni kilku lat przeprowadza si\u0119 kilkunastokrotnie: Pary\u017c, Ibiza, ponownie Pary\u017c (gdzie trzykrotnie zmienia hotele), Dania, Nicea, Monaco, San Remo i po raz kolejny Pary\u017c. W tym czasie zacie\u015bnia wi\u0119zy z Brechtem, kt\u00f3ry staje si\u0119 jego najwa\u017cniejszym przyjacielem.<\/p>\n

Ucieczka donik\u0105d<\/strong><\/p>\n

Jako Deflef Holz publikuje w 1936 roku w Lucernie\u00a0Deutsche Menschen<\/em>\u00a0\u2013\u00a0wyb\u00f3r list\u00f3w wybitnych Niemc\u00f3w z komentarzami. Tak\u017ce tym razem nie ma szcz\u0119\u015bcia. Ca\u0142y nak\u0142ad ksi\u0105\u017cki l\u0105duje w piwnicach wydawcy, kt\u00f3ry zbankrutowa\u0142. Odnaleziony zostaje dopiero w 1962 roku podczas przygotowa\u0144 do nowego niemieckiego wydania. Przez trzy kolejne lata skupia si\u0119 na pracach o Baudelairze. Jego stosunki z Adornem i Scholemem pogarszaj\u0105 si\u0119. Obawia si\u0119, \u017ce Instytut Bada\u0144 Spo\u0142ecznych, z kt\u00f3rym wchodzi w konflikty, przestanie wyp\u0142aca\u0107 mu pieni\u0105dze, dzi\u0119ki kt\u00f3rym utrzymuje si\u0119 od czasu paryskiej emigracji. We Francji zacie\u015bnia przyja\u017a\u0144 z Hannah Arendt.<\/p>\n

Po wybuchu wojny zostaje internowany, ale po dw\u00f3ch miesi\u0105cach zwolniony. Decyduje si\u0119 na dalsz\u0105 ucieczk\u0119. Swoje r\u0119kopisy powierza Georgesowi Bataille\u2019owi, kt\u00f3remu udaje si\u0119 ukry\u0107 je w Bibliotece Narodowej w Pary\u017cu. Poza papierami znajduje si\u0119 tam tak\u017ce obraz\u00a0Klee Angelus Novus<\/em>. Zim\u0105 1939\/1940 w obawie przed bombardowaniem opuszcza Pary\u017c i udaje si\u0119 do pobliskiego Meaux, gdzie stacjonuj\u0105 francuskie wojska, wi\u0119c miejsce jest r\u00f3wnie zagro\u017cone nalotami jak stolica. W styczniu 1940 na par\u0119 miesi\u0119cy wraca do Pary\u017ca, gdzie pisze\u00a0Tezy historiozoficzne<\/em>, a 13 czerwca, dzie\u0144 przed wkroczeniem Niemc\u00f3w do Pary\u017ca, ucieka wraz ze swoj\u0105 siostr\u0105 Dor\u0105 do Lourdes. Ta decyzja ratuje mu \u017cycie. Gestapo wkracza do jego mieszkania, konfiskuje dokumenty i bibliotek\u0119. Ale nie jest bezpieczny. Ju\u017c w sierpniu Francja Vichy, gdzie trafia, staje si\u0119 wyra\u017anie antysemicka.<\/p>\n

Nadziej\u0105 staje si\u0119 wiza do Stan\u00f3w Zjednoczonych, kt\u00f3r\u0105 pomaga mu zdoby\u0107 Max Horkheimer. Benjamin nie widzi co prawda w Ameryce niczego poci\u0105gaj\u0105cego, a wr\u0119cz wyznaje, \u017ce jedyne, co b\u0119d\u0105 mogli z nim zrobi\u0107, to obwozi\u0107 po kraju niczym w teatrze osobliwo\u015bci i pokazywa\u0107 jako \u201eostatniego Europejczyka\u201d. We wrze\u015bniu rozpoczyna w\u0119dr\u00f3wk\u0119 przez Pireneje do Hiszpanii. Wszystko wydaje si\u0119 idealnie zaplanowane. Ucieczk\u0119 organizuje Lisa Fittko \u2013 dzia\u0142aczka francuskiego ruchu oporu, kt\u00f3ra pomog\u0142a ocali\u0107 \u017cycie wielu szukaj\u0105cym ratunku przed Hitlerem. Dziesi\u0119ciokilometrowa trasa ma biec od francuskiego miasta Banyuls do hiszpa\u0144skiego Portbou. Rok wcze\u015bniej po hiszpa\u0144skiej wojnie domowej przedostaje si\u0119 t\u0105 tras\u0105 do Zwi\u0105zku Sowieckiego genera\u0142 Enrique L\u00edster. Kilka miesi\u0119cy po Benjaminie t\u0105 sam\u0105 drog\u0105 szcz\u0119\u015bliwie uciek\u0142a przez Lizbon\u0119 do Stan\u00f3w Hannah Arendt. Po dotarciu do Hiszpanii okazuje si\u0119 jednak, \u017ce tego samego dnia granice zostaj\u0105 zamkni\u0119te. Wizy staj\u0105 si\u0119 niewa\u017cne. Benjamin wraz z towarzyszami musi wraca\u0107 do Francji.<\/p>\n

\u015amier\u0107 przerywa sytuacj\u0119 bez wyj\u015bcia<\/strong><\/p>\n

25 wrze\u015bnia w po\u015bpiechu pisze po francusku kr\u00f3tki list do jednej z uciekinierek, z kt\u00f3r\u0105 mia\u0142 przekroczy\u0107 granic\u0119 \u2013 Henny Gurland. Cztery lata p\u00f3\u017aniej zostanie ona drug\u0105 \u017con\u0105 Ericha Fromma. \u201eNie pozostaje mi nic innego, jak przerwa\u0107 t\u0119 sytuacj\u0119 bez wyj\u015bcia, w kt\u00f3rej si\u0119 znalaz\u0142em. Moje \u017cycie sko\u0144czy si\u0119 w ma\u0142ej wiosce w Pirenejach, w kt\u00f3rej nikt mnie nie zna. Chcia\u0142bym prosi\u0107 ci\u0119 o przekazanie moich my\u015bli mojemu przyjacielowi Adorno i wyja\u015bnienie mu okoliczno\u015bci, kt\u00f3re teraz nasta\u0142y. Pragn\u0105\u0142bym szczerze wys\u0142a\u0107 jeszcze wszystkie te listy, ale nie mam ju\u017c na to czasu\u201d. Nast\u0119pnego dnia podaje sobie \u015bmierteln\u0105 dawk\u0119 morfiny. O \u015bmierci Benjamina powiadamia jego przyjaci\u00f3\u0142 Hannah Arendt. Zdruzgotany Brecht powiedzia\u0142 pono\u0107 wtedy, \u017ce w tej tragedii nale\u017cy upatrywa\u0107 pierwszy dramatyczny cios zadany niemieckiej literaturze przez Hitlera.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wywar\u0142 jednak pot\u0119\u017cny wp\u0142yw na humanistyk\u0119. Przygl\u0105da\u0142 si\u0119 temu, co by\u0142o przez ni\u0105 dotychczas najcz\u0119\u015bciej odrzucane i bagatelizowane: reklamie, kiczowi, nudzie, t\u0142umowi, modzie, fotografii, zabawkom, zapomnianym ksi\u0105\u017ckom, kolekcjonerstwu, j\u0119zykowi dzieci. By\u0142 wnikliwym obserwatorem nowoczesno\u015bci i fantasmagorycznej kultury masowej. Krytykiem pozoru, fa\u0142szywego post\u0119pu i mitu.<\/p>\n","protected":false},"author":426,"featured_media":42213,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[484,2574,665,2613],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[2573],"yoast_head":"\nWalter Benjamin. My\u015bliciel skupiony na peryferiach<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Walter Benjamin wywar\u0142 pot\u0119\u017cny wp\u0142yw na humanistyk\u0119. Przygl\u0105da\u0142 si\u0119 temu, co by\u0142o przez ni\u0105 dotychczas odrzucane i bagatelizowane.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/walter-banjamin-1928-2017-06-05.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/walter-banjamin-1928-2017-06-05.jpg\",\"width\":\"750\",\"height\":\"907\",\"caption\":\"Walter Benjamin, 1928 (\u017ar\u00f3d\u0142o: domena publiczna)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka\",\"name\":\"Walter Benjamin. My\u015bliciel skupiony na peryferiach\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2017-06-05T06:00:43+00:00\",\"dateModified\":\"2020-09-01T12:00:32+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/2847e2aa309da2f31e140b89b7b679cc\"},\"description\":\"Walter Benjamin wywar\u0142 pot\u0119\u017cny wp\u0142yw na humanistyk\u0119. Przygl\u0105da\u0142 si\u0119 temu, co by\u0142o przez ni\u0105 dotychczas odrzucane i bagatelizowane.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Walter Benjamin. My\u015bliciel skupiony na peryferiach\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/2847e2aa309da2f31e140b89b7b679cc\",\"name\":\"Mateusz Palka\",\"description\":\"Mateusz Palka \u2013 autor tekst\u00f3w krytycznych i esej\u00f3w o sztuce, fotograf, kulturoznawca, doktor nauk humanistycznych z zakresu filozofii i estetyki wsp\u00f3\u0142czesnej (Koncepcja alegorii Waltera Benjamina). Przygotowa\u0142 szereg wystaw po\u015bwi\u0119conych W\u0142adys\u0142awowi Bartoszewskiemu i Janowi Nowakowi-Jeziora\u0144skiemu. Wsp\u00f3\u0142autor wystawy sta\u0142ej Misja: Polska w Muzeum Pana Tadeusza, komiksu o Janie Nowaku-Jeziora\u0144skim (Kurier z Warszawy) oraz biografii (Jan Nowak-Jeziora\u0144ski. Biografia opowiadana). Cz\u0142onek Zwi\u0105zku Polskich Artyst\u00f3w Fotografik\u00f3w. Autor zrealizowanej w konwencji dokumentu i po\u015bwi\u0119conej zmianom, jakie zasz\u0142y w estetyce wroc\u0142awskich ulic po wybudowaniu wie\u017cowca Sky Tower, wystawy Obsesja. Stale wsp\u00f3\u0142pracuje z pismem \u201eFormat\u201d. Pracuje w Gabinetach \u015awiadk\u00f3w Historii w Muzeum Pana Tadeusza ZNiO, zajmuje si\u0119 archiwami Jana Nowaka-Jeziora\u0144skiego. Blog: http:\/\/mateuszpalka.blogspot.com\/\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/mateusz-palka\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Walter Benjamin. My\u015bliciel skupiony na peryferiach","description":"Walter Benjamin wywar\u0142 pot\u0119\u017cny wp\u0142yw na humanistyk\u0119. Przygl\u0105da\u0142 si\u0119 temu, co by\u0142o przez ni\u0105 dotychczas odrzucane i bagatelizowane.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/walter-banjamin-1928-2017-06-05.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/walter-banjamin-1928-2017-06-05.jpg","width":"750","height":"907","caption":"Walter Benjamin, 1928 (\u017ar\u00f3d\u0142o: domena publiczna)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka","name":"Walter Benjamin. My\u015bliciel skupiony na peryferiach","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka#primaryimage"},"datePublished":"2017-06-05T06:00:43+00:00","dateModified":"2020-09-01T12:00:32+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/2847e2aa309da2f31e140b89b7b679cc"},"description":"Walter Benjamin wywar\u0142 pot\u0119\u017cny wp\u0142yw na humanistyk\u0119. Przygl\u0105da\u0142 si\u0119 temu, co by\u0142o przez ni\u0105 dotychczas odrzucane i bagatelizowane.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/walter-benjamin-mysliciel-skupiony-na-peryferiach-mateusz-palka#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Walter Benjamin. My\u015bliciel skupiony na peryferiach"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/2847e2aa309da2f31e140b89b7b679cc","name":"Mateusz Palka","description":"Mateusz Palka \u2013 autor tekst\u00f3w krytycznych i esej\u00f3w o sztuce, fotograf, kulturoznawca, doktor nauk humanistycznych z zakresu filozofii i estetyki wsp\u00f3\u0142czesnej (Koncepcja alegorii Waltera Benjamina). Przygotowa\u0142 szereg wystaw po\u015bwi\u0119conych W\u0142adys\u0142awowi Bartoszewskiemu i Janowi Nowakowi-Jeziora\u0144skiemu. Wsp\u00f3\u0142autor wystawy sta\u0142ej Misja: Polska w Muzeum Pana Tadeusza, komiksu o Janie Nowaku-Jeziora\u0144skim (Kurier z Warszawy) oraz biografii (Jan Nowak-Jeziora\u0144ski. Biografia opowiadana). Cz\u0142onek Zwi\u0105zku Polskich Artyst\u00f3w Fotografik\u00f3w. Autor zrealizowanej w konwencji dokumentu i po\u015bwi\u0119conej zmianom, jakie zasz\u0142y w estetyce wroc\u0142awskich ulic po wybudowaniu wie\u017cowca Sky Tower, wystawy Obsesja. Stale wsp\u00f3\u0142pracuje z pismem \u201eFormat\u201d. Pracuje w Gabinetach \u015awiadk\u00f3w Historii w Muzeum Pana Tadeusza ZNiO, zajmuje si\u0119 archiwami Jana Nowaka-Jeziora\u0144skiego. Blog: http:\/\/mateuszpalka.blogspot.com\/","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/mateusz-palka"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/42206"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/426"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=42206"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/42206\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/42213"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=42206"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=42206"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=42206"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=42206"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=42206"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}