{"id":43844,"date":"2017-10-02T06:30:05","date_gmt":"2017-10-02T05:30:05","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=43844"},"modified":"2020-09-01T12:59:59","modified_gmt":"2020-09-01T11:59:59","slug":"marek-bienczyk-homo-pyknolepticus","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus","title":{"rendered":"Homo pyknolepticus"},"content":{"rendered":"

Jego dzie\u0142o i przeznaczenie, lecz mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c nasze, streszcza si\u0119 w trzech s\u0142owach: szybko\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107. Ma\u0142o bowiem kto o szybko\u015bci pisze tyle wprost, tak bardzo j\u0105 dostrzega. Jest dromologiem, tw\u00f3rc\u0105 dromologii, nauki, kt\u00f3rej teoriami, jak to okre\u015bla, s\u0105 wehiku\u0142y. Szybko\u015b\u0107 jest w jego analizach \u2013 czy to polityki, czy to sztuki, urbanistyki czy telekomunikacji i wszelkich technik, a przede wszystkim wojny \u2013 kategori\u0105 nadrz\u0119dn\u0105. Kiedy opowiada o pocz\u0105tkach \u015bwiata, najwi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 przypisuje kobiecie jako pierwszemu wehiku\u0142owi i pierwszemu zwierz\u0119ciu poci\u0105gowemu, kt\u00f3ry do dziej\u00f3w wprowadzi\u0142 szybko\u015b\u0107, fukuyamowsk\u0105 teori\u0119 ko\u0144ca Historii rozpatruje w kategoriach szybko\u015bci \u015bwiat\u0142a, opustoszenie sal kinowych w latach 70. wi\u0105\u017ce z rozwojem autostrad, powstanie literatury naturalistycznej w wieku XIX \u2013 mi\u0119dzy innymi z rozwojem telegrafu elektrycznego, a rozbudow\u0119 wielkich bulwar\u00f3w paryskich z pocz\u0105tkami kinematografu; dostrzega zwi\u0105zek mi\u0119dzy typem szybko\u015bci drapie\u017cnik\u00f3w a infrastruktur\u0105 stadionu i hipodromu, a s\u0142ynne zdanie Stendhala o zwierciadle spaceruj\u0105cym po go\u015bci\u0144cu rozpatruje w kontek\u015bcie teorii wehiku\u0142\u00f3w jako tw\u00f3rc\u00f3w wizji \u015bwiata. Przyk\u0142ad\u00f3w, wielkich i ma\u0142ych, jest niemal tyle co akapit\u00f3w w jego o\u015bmiu po\u015bwi\u0119conych szybko\u015bci ksi\u0105\u017ckach.<\/p>\n

\"Tomasz<\/a>
Tomasz Bohajedyn, \u201ePaul Virilio\u201d (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y \u201eRity Baum\u201d)<\/figcaption><\/figure>\n

Sk\u0105d ta szybko\u015b\u0107 w pracach Paula Virilio, kt\u00f3rej wszechobecno\u015bci nie potrafi\u0119 okre\u015bli\u0107 inaczej ni\u017c naszym starym krytycznoliterackim sposobem: jako obsesji, tematu czy kompleksu, czytaj\u0105c Virilia tak, jakby Bachelard albo krytyk tematyczny czyta\u0142 poet\u0119 b\u0105d\u017a interpretowa\u0142 artyst\u0119?<\/p>\n

Paul Morand, autor powie\u015bci Cz\u0142owiek, kt\u00f3remu si\u0119 \u015bpieszy<\/em>, pisa\u0142: \u201eMam wra\u017cenie, \u017ce prze\u017cywam niczym w \u015bnie upadek; rodz\u0105c si\u0119, spad\u0142em z dachu i widz\u0119 przed sob\u0105 umykaj\u0105ce pi\u0119tra i zbli\u017caj\u0105cy si\u0119 straszliwie parter. My\u015bl\u0119, \u017ce szybko\u015b\u0107 jest nowoczesn\u0105 form\u0105 ci\u0105\u017cenia i wiem, \u017ce jestem pos\u0142uszny prawdziwemu pop\u0119dowi wszech\u015bwiata\u201d.<\/p>\n

Virilio urodzi\u0142 si\u0119 do szybko\u015bci, upad\u0142 w szybko\u015b\u0107, w ten \u201epop\u0119d wszech\u015bwiata\u201d podczas wojny. Jest, jak wielokrotnie podkre\u015bla, rzeczywistym \u201edzieckiem wojny\u201d, war baby<\/em>, jej dziesi\u0119cio-, jedenasto-, dwunastoletnim \u015bwiadkiem i zarazem jej d\u0142ug\u0105 pami\u0119ci\u0105. To, co wydarzy\u0142o si\u0119 w jego do\u015bwiadczeniu wojennym, poza zwyk\u0142ym \u015bwiadkowaniem wypadkom, nazwa\u0107 mo\u017cna zaburzeniem, rozszczepieniem percepcji. Opowiadaj\u0105c o bombardowaniach, wspomina na przyk\u0142ad o zjawisku, kt\u00f3re go w\u00f3wczas naznaczy\u0142o, o efekcie, rzec mo\u017cna, specjalnym wojny \u2013 dzisiaj, w dobie samolot\u00f3w ponadd\u017awi\u0119kowych, ju\u017c banalnym: r\u00f3\u017cnicy czasowej mi\u0119dzy wybuchem a jego odg\u0142osem: \u201ewszystko le\u017ca\u0142o ju\u017c w prochach, gdy dociera\u0142 do nas wreszcie huk eksplozji. Pr\u0119dko\u015b\u0107 ostentacyjnie zniekszta\u0142ca\u0142a z\u0142udny porz\u0105dek zwyczajnego postrzegania, porz\u0105dek docierania informacji. Rozpada\u0142o, r\u00f3\u017cnicowa\u0142o si\u0119 to, co wydawa\u0107 si\u0119 mog\u0142o r\u00f3wnoczesne\u201d.<\/p>\n

Wraz z szybko\u015bci\u0105 \u015bwiat zacz\u0105\u0142 funkcjonowa\u0107 bez przedmiotu, kt\u00f3ry za ni\u0105 nie nad\u0105\u017ca\u0142, pozostawa\u0142 w punkcie wyj\u015bcia informacji; szybko\u015b\u0107 wyprzedza\u0142a niejako fakt, powodowa\u0142a nieuchwytno\u015b\u0107 zdarze\u0144 i rzeczy; by\u0142a \u201eabsolutn\u0105 niespodziank\u0105\u201d, dystansem mi\u0119dzy informacj\u0105 a rzeczywisto\u015bci\u0105, gdy\u017c rzeczywisto\u015b\u0107 stawa\u0142a si\u0119 ju\u017c szybsza ni\u017c informacja. \u201eTo zak\u0142\u00f3cenie\u201d \u2013 wspomina Virilio \u2013 \u201eniszczy\u0142o \u015bwiat, jakim go postrzegali\u015bmy\u201d.<\/p>\n

Drugim efektem wojennego zniszczenia by\u0142o odkrycie nieobecno\u015bci i niewidzialno\u015bci, tego, co nazwie p\u00f3\u017aniej Virilio \u201eestetyk\u0105 zanikania\u201d: nag\u0142ym rozpadem form, przestrzeni, tak jak potrafi\u0142a znikn\u0105\u0107 w chwil\u0119 po bombardowaniu ca\u0142a ulica, ca\u0142a dzielnica miasta. \u201eBy\u0142o i nie ma, teraz nie ma nic\u201d \u2013 wspomina szok tamtego do\u015bwiadczenia, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 \u201ejego ojcem i matk\u0105\u201d.<\/p>\n

Po latach szok ten wci\u0105\u017c b\u0119dzie determinowa\u0107 jego spos\u00f3b widzenia i tworzenia. \u201ePrzebywa\u0142em w\u015br\u00f3d rozga\u0142\u0119zie\u0144 przeciwform, \u017ceglowa\u0142em w wydr\u0105\u017ceniach interwa\u0142\u00f3w, w owej przejrzysto\u015bci, kt\u00f3r\u0105 odkry\u0142em podczas wojny w destrukcji miejskich dekoracji\u201d. Do zdania tego, po\u015bwi\u0119conego tw\u00f3rczo\u015bci plastycznej Virilia, jeszcze wr\u00f3c\u0119, daj\u0105c tymczasem do zapami\u0119tania te dwa wojenne fakty: szybko\u015b\u0107 i \u2013 teraz wspomnian\u0105 przed chwil\u0105 nieobecno\u015b\u0107 mo\u017cna ju\u017c dookre\u015bli\u0107 \u2013 przejrzysto\u015b\u0107. Spotka\u0142y si\u0119 one w oczach m\u0142odego Virilia na wybrze\u017cu Oceanu Atlantyckiego, gdzie podczas powojennego pobytu, wkr\u00f3tce po zako\u0144czeniu walk, natkn\u0105\u0142 si\u0119 na konfiguracj\u0119, kt\u00f3ra zapewne wykrystalizowa\u0142a jego wyobra\u017ani\u0119 formaln\u0105: s\u0105siedztwo bezkresnego morza, otwartego nieba i niemieckiego bunkra, fascynuj\u0105ce istnienie budowli stoj\u0105cej twarz\u0105 do pustki.<\/p>\n

O bunkrach tych pisa\u0142: \u201enale\u017ca\u0142y one do innych \u015bwiat\u00f3w, niewidocznych dla zwyk\u0142ych oczu\u201d, a o ca\u0142ym zdarzeniu: \u201ekategorycznie odrzuca\u0142em wszystkie przywileje percepcji, by\u0142em na brzegu. P\u00f3\u017aniej wnioskowa\u0142: nauczy\u0142em si\u0119 medytowa\u0107 tylko na skraju\u201d. Co zatem niewidocznego na linii stykaj\u0105cej ocean z bunkrem zobaczy\u0142 Virilio? Wa\u017cniejsze od odpowiedzi wydaje mi si\u0119 przede wszystkim wskazanie na miejsce, z kt\u00f3rego roztacza\u0142o si\u0119 jego widzenie: nie przenika\u0142o ono w sam bunkier, nie wgl\u0105da\u0142o bezpo\u015brednio w jego budowl\u0119, lecz, odwrotnie, pospiesznie wybiega\u0142o poza ni\u0105, poszukiwa\u0142o swej wizji nie w tym, co widoczne wprost, lecz w otaczaj\u0105cej bunkier pustej przestrzeni. Nie by\u0142a to wszak pustka, a w\u0142a\u015bnie przejrzysto\u015b\u0107, zjawisko bardziej czasowe ni\u017c przestrzenne, \u015bwiat\u0142o szybko\u015bci, stan przysz\u0142y, z kt\u00f3rego prze\u015bwitywa\u0142y uchwytne obrazy. Wtedy, w tamtym czasie \u2013 na granicy geometrii i przejrzysto\u015bci, obecno\u015bci i nieobecno\u015bci, mi\u0119dzy czystym horyzontem a betonow\u0105 fortec\u0105, ostatni\u0105 w dziejach wojskow\u0105 budowl\u0105 postawion\u0105 jeszcze na powierzchni, w chwili gdy do wojny wkroczy\u0142o wraz z wszechw\u0142adnym lotnictwem niebo \u2013 odczyta\u0107 m\u00f3g\u0142 to, co jeszcze nie nadesz\u0142o: kontemplacj\u0119 ods\u0142oni\u0119tego nieba i monolitycznych mas bunkru, pozbawionych k\u0105t\u00f3w, aby wytrzyma\u0107 mog\u0142y ci\u015bnienie wybuchu, i sugeruj\u0105cych swym kszta\u0142tem nieznan\u0105 jeszcze potencj\u0119 b\u0142yskawicznego zabijania, kt\u00f3ra ujawnia\u0142a nie tyle \u00f3wczesn\u0105 sytuacj\u0119 wojny, ile sytuacj\u0119 przysz\u0142ej wojny totalnej, kiedy w og\u00f3le zniknie co\u015b takiego jak pole bitwy i ca\u0142a powierzchnia zostanie wystawiona na zniszczenie.<\/p>\n

Virilio przyj\u0105\u0142 w moim rozumieniu t\u0119 lekcj\u0119 innej perspektywy, wyzwolonej pr\u0119dko\u015bci, kt\u00f3ra burzy stabilne postrzeganie, ka\u017ce odrywa\u0107 si\u0119 od formy, wskazuje, \u017ce to, co jest przestrzenne, dane do widzenia w polu postrzegania, jest tylko pojawieniem si\u0119 uciekaj\u0105cym, uciele\u015bnion\u0105 smug\u0105 \u015bwiat\u0142a szybko\u015bci; lekcj\u0119, jak powie p\u00f3\u017aniej o swej tw\u00f3rczo\u015bci, \u201eszczeg\u00f3lnego ateizmu\u201d: niedawania wiary w\u0142asnym oczom, burzenia w sobie tego, co widoczne, i co za tym idzie, \u015bledzenia tego, co odczyta\u0107 mo\u017cna na brzegu formy i nieobecno\u015bci, w chwili gdy widzialne zanika.<\/p>\n

Podobn\u0105 sytuacj\u0119 percepcyjn\u0105, sytuacj\u0119 trwania i patrzenia w zaniku, przedstawia zjawisko psychofizyczne, kt\u00f3remu po latach po\u015bwi\u0119ci Virilio wiele uwagi, znajduj\u0105c w nim najwymowniejsz\u0105, najbardziej obrazow\u0105 ilustracj\u0119 swego antropologicznego modelu cz\u0142owieka-szybko\u015bci. Chodzi o \u0142agodny rodzaj epilepsji, zaburzenie percepcyjne: pyknolepsj\u0119 (od greckiego pyknos<\/em> \u2013 cz\u0119sty, w znaczeniu: cz\u0119sto si\u0119 zdarzaj\u0105cy). Najmocniej do\u015bwiadcza jej dziecko, a opisa\u0107 j\u0105 mo\u017cna na przyk\u0142ad tak: nieobecno\u015b\u0107 trwa kilka sekund i zdarza si\u0119 najcz\u0119\u015bciej przy \u015bniadaniu, a znanym skutkiem tego zerwania kontaktu ze \u015bwiatem jest przewr\u00f3cona fili\u017canka. Zmys\u0142y pozostaj\u0105 obudzone, lecz zamkni\u0119te dla wra\u017ce\u0144 zewn\u0119trznych. Powr\u00f3t do rzeczywisto\u015bci jest r\u00f3wnie gwa\u0142towny co odej\u015bcie od niej, s\u0142owo i gest zostaj\u0105 podj\u0119te w miejscu, gdzie zosta\u0142y przerwane; czas \u201eprzed\u201d i czas \u201epo\u201d zwi\u0105zany zostaje bez widocznych ci\u0119\u0107. W odczuciu pyknoleptyka brakuj\u0105cy czas nie istnia\u0142, nie zosta\u0142 mu zabrany. Ale w obawie przed bliskimi, kt\u00f3rzy zmuszaj\u0105 go do m\u00f3wienia i uczestniczenia w wydarzeniach, kt\u00f3rych nie widzia\u0142, musi przekracza\u0107 w poszukiwaniu brakuj\u0105cych informacji granice swej pami\u0119ci. Gdy prosi si\u0119 pyknoleptyczne dziecko o narysowanie bukietu postawionego mu przed oczyma, rysuje nie tylko kwiaty, lecz i osob\u0119, kt\u00f3ra je przynios\u0142a, a nawet pole, z kt\u00f3rego zosta\u0142y zerwane. Musi si\u0119 ono przyzwyczai\u0107 do sklejania sekwencji, ich dopasowywania, aby znale\u017a\u0107 ekwiwalent dla tego, co wida\u0107, a co samo musi odtworzy\u0107, by nada\u0107 prawdopodobie\u0144stwo swojej mowie i ci\u0105g\u0142o\u015bci swej pami\u0119ci.<\/p>\n

A zatem istota do\u015bwiadczenia pyknoleptycznego, kt\u00f3re rozgrywa si\u0119 w odst\u0119pie mi\u0119dzy widocznym a niewidocznym, polega na dw\u00f3ch zjawiskach. Po pierwsze, nast\u0119puje zerwanie ci\u0105g\u0142o\u015bci postrzegania, demonta\u017c obrazu; powstaje, m\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem filmowym, ciemna klatka, co w przeci\u0105gu dnia czyni z trwania pyknoleptyka \u017cywy, wewn\u0119trzny film, w kt\u00f3rym przelatuj\u0105 b\u0142yskawicznie pola jasne i nieo\u015bwietlone, w kt\u00f3rym co rusz stan osi\u0105gni\u0119ty, ujrzany, przepada. \u015awiadomo\u015b\u0107 dzia\u0142a na zasadzie zanikania: szatkuje, zgodnie z w\u0142asn\u0105 pr\u0119dko\u015bci\u0105, ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 swego trwania, wprowadza w nie luki bezczasu. Podobnie oddzia\u0142uj\u0105 na nas, wytwarzaj\u0105c w postaci skoncentrowanej pyknoleptyczny efekt, nowoczesne techniki i technologie szybko\u015bci: u\u017cytkowe, wyros\u0142e z wojennych (szybko\u015b\u0107 podr\u00f3\u017cy, transportu, przekazu) oraz filmowe i audiowizualne (Virilio \u0142\u0105czy powstanie kina z narodzinami lotnictwa, \u015brodka wojny nowoczesnej).<\/p>\n

Ale drugie zjawisko jest wobec pierwszego na sw\u00f3j spos\u00f3b naprawcze. Mo\u017cna je r\u00f3wnie\u017c zilustrowa\u0107 por\u00f3wnaniem do estetyki filmu. Pos\u0142uchajmy opowie\u015bci prekursora efekt\u00f3w specjalnych, Georgesa M\u00e9li\u00e8sa, kt\u00f3ry dzi\u0119ki technicznemu przypadkowi sprowadzi\u0142 kino z drogi realistycznej: \u201ePewnego dnia, gdy fotografowa\u0142em prozaicznie plac Opery, blokada kamery spowodowa\u0142a nieoczekiwany skutek; potrzebowa\u0142em minuty na odblokowanie ta\u015bmy. W tym czasie piesi, omnibus, samochody oczywi\u015bcie si\u0119 przesun\u0119li. Wy\u015bwietlaj\u0105c sklejon\u0105 ta\u015bm\u0119, zobaczy\u0142em, \u017ce nagle omnibus przeobra\u017ca si\u0119 w karawan, a m\u0119\u017cczy\u017ani w kobiety\u201d.<\/p>\n

Niewidzialno\u015b\u0107 czasu utraconego, okoliczno\u015bci desynchronizuj\u0105ce, \u0142ami\u0105ce nast\u0119pstwo chwil, wytworzy\u0142y anamorfoz\u0119, obraz zdeformowany, pokazuj\u0105c, \u017ce pogo\u0144 za form\u0105 jest tylko pogoni\u0105 za czasem. I tak te\u017c post\u0119puje \u015bwiadomo\u015b\u0107 pyknoleptyczna: musi ona wype\u0142ni\u0107 luk\u0119, r\u00f3wnie b\u0142yskawicznie \u2013 jak b\u0142yskawicznie pojawi\u0142a si\u0119 luka \u2013 zmontowa\u0107 na nowo p\u0119kni\u0119te nast\u0119pstwo, powi\u0105za\u0107 ze sob\u0105 obraz, jaki poprzedzi\u0142 jej momentaln\u0105 zapa\u015b\u0107, z tym, kt\u00f3ry po niej nast\u0105pi\u0142. W tej perspektywie jednostkowe trwanie okazuje si\u0119 niepewnym budowaniem czas\u00f3w po\u015brednich, a jego kondycj\u0105 \u2013 ci\u0105g\u0142y, szybki \u201estart\u201d, ponawianie dzia\u0142ania.<\/p>\n

O \u201edotkni\u0119ciu\u201d pyknoleptycznym mo\u017cna by m\u00f3wi\u0107 jako o wolno\u015bci w tym sensie, \u017ce pozwala ono cz\u0142owiekowi wymy\u015bla\u0107 w\u0142asne zwi\u0105zki z czasem, nieregularne, nierytmiczne. To nier\u00f3wne, kapry\u015bne trwanie, kt\u00f3re ma swoje przy\u015bpieszenia i zwolnienia, lecz, w przeciwie\u0144stwie do bergsonowskiego trwania, \u017cadnych regularno\u015bci, jest w rzeczy samej my\u015bl\u0105: albowiem pierwszym wytworem \u015bwiadomo\u015bci jest jej w\u0142asna, absolutnie indywidualna szybko\u015b\u0107, kt\u00f3ra decyduje, na jakim polu istnienia, zabudowanym czy pustym, w danej chwili si\u0119 znajdujemy. My\u015bl\u0119, wi\u0119c mnie nie ma; my\u015bl\u0119, wi\u0119c znikam \u2013 brzmie\u0107 mog\u0142oby paradoksalne cogito<\/em> do\u015bwiadczenia pyknoleptycznego, cogito<\/em>, kt\u00f3re zostaje, podobnie jak w dekonstrukcjonistycznych krytykach \u201emetafizyki obecno\u015bci\u201d, mocno zachwiane. Ale jest to negacja pozorna: bo cho\u0107 pozbawione obecno\u015bci, i to w spos\u00f3b dos\u0142owny, to jednak, w przeciwie\u0144stwie do tych\u017ce krytyk, zachowane i okre\u015blone w nowych wymiarach. Na bachelardowski, rzek\u0142bym, spos\u00f3b twierdzi wi\u0119c Virilio, \u017ce szybko\u015b\u0107 \u2013 tak jak dla Bachelarda \u0142\u0105cz\u0105cy si\u0119 z wyobra\u017ani\u0105 ka\u017cdego pisarza \u017cywio\u0142: woda, ogie\u0144 czy powietrze \u2013 jest ide\u0105 przed ideami, ide\u0105 sprawcz\u0105. I zawarta w niej si\u0142a zanikania i unieobecniania, uniewidzialniania, ma, podobnie jak bachelardowskie \u017cywio\u0142y, dzia\u0142anie tw\u00f3rcze. Na przyk\u0142ad wszystkie techniki wyzwalania mocy i w\u0142adzy, m\u00f3wi Virilio, s\u0105 technikami zanikania, zanikania st\u0105d dot\u0105d; wielcy zdobywcy \u2013 Cezar, Hannibal, Aleksander \u2013 mieli by\u0107 epileptykami. By\u0142 nim tak\u017ce goniec Bo\u017cy, roznosiciel dobrej nowiny, Pawe\u0142 z Tarsu, kt\u00f3remu na drodze do Damaszku przydarzy\u0142a si\u0119 pyknoleptyczna nieobecno\u015b\u0107; przemieni\u0107 mia\u0142a ona trwale jego \u201epoczucie rzeczywisto\u015bci\u201d.<\/p>\n

Skoro wi\u0119c mowa o sile tw\u00f3rczej, przejd\u017amy na chwil\u0119 do artystycznych do\u015bwiadcze\u0144 Virilia. We wczesnom\u0142odzie\u0144czych pr\u00f3bach graficznych poci\u0105ga\u0142o go to, co jest w formie niewidzialne, zawarta w niej nieobecno\u015b\u0107. Pocz\u0105tkowo pr\u00f3bowa\u0142 kontemplowa\u0107 fenomenologicznie przedmioty, ale wkr\u00f3tce jego wizja gwa\u0142townie si\u0119 przesun\u0119\u0142a. Przesun\u0119\u0142a si\u0119 na bok, na kontur, na brzeg przedmiotu; rozpocz\u0119\u0142o si\u0119, dixit<\/em> Virilio, polowanie na figury interwa\u0142u, oddzielaj\u0105ce przedmioty od siebie, rozpoczynaj\u0105ce si\u0119 tam, gdzie forma wygasa na swym brzegu.<\/p>\n

\u201eZnalaz\u0142em si\u0119 nagle w sercu przestrzeni wzbogaconej; (\u2026) za ka\u017cdym razem, gdy otwiera\u0142em oczy, mog\u0142em do wyboru kontemplowa\u0107 banalno\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnej produkcji formalnej b\u0105d\u017a widzie\u0107 obok, tu\u017c obok, bogactwo antyform. I starczy\u0142o przesun\u0105\u0107 si\u0119 w lewo czy w prawo, by zobaczy\u0107 ich nowe przeobra\u017cenia \u2013 nieoczekiwane, nie do przewidzenia, zale\u017cne od w\u0142asnej szybko\u015bci patrz\u0105cego. W tej nowej kontemplacji uciekaj\u0105cej od przedmiotu, szukaj\u0105cej szczelin w murze widoczno\u015bci i zak\u0142adaj\u0105cej rodzaj dobrowolnej \u015blepoty, dwa razy jeden r\u00f3wna\u0142o si\u0119 zawsze trzy. Obserwacja dw\u00f3ch przedmiot\u00f3w ujawnia\u0142a bowiem trzeci: ten utworzony z ich spotkania, pusty, przejrzysty, kt\u00f3ry mi\u0119dzy nimi dwoma nabiera\u0142 cia\u0142a\u201d. Kiedy Virilio zbli\u017ca\u0142 do siebie dwie formy, ich zewn\u0119trzne pola wychodzi\u0142y sobie na spotkanie i wyp\u0142ywa\u0142a nowa figura. O\u0142\u00f3wek prowadzi\u0142 go wci\u0105\u017c do punktu, gdzie co\u015b si\u0119 zaczyna\u0142o, a co\u015b ko\u0144czy\u0142o, gdzie forma przechodzi\u0142a w antyform\u0119, gdzie spomi\u0119dzy, z s\u0105siedztwa rzeczywistych przedmiot\u00f3w, wynika\u0142 przejrzysty przedmiot ich wzajemnej interakcji.<\/p>\n

Poszukiwanie przejrzysto\u015bci pozwala\u0142o mu dostrzec jej dalsze g\u0142\u0119bie, rozga\u0142\u0119zienia, ca\u0142\u0105 przejrzyst\u0105 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107, w kt\u00f3rej niczym w szklanej kuli domy\u015bla\u0107 si\u0119 m\u00f3g\u0142 przysz\u0142ych form. Przypomnijmy: \u201eprzebywa\u0142em w\u015br\u00f3d rozga\u0142\u0119zie\u0144 przeciwform, \u017ceglowa\u0142em w wydr\u0105\u017ceniach interwa\u0142\u00f3w, w owej przejrzysto\u015bci, kt\u00f3r\u0105 odkry\u0142em podczas wojny w destrukcji miejskich dekoracji\u201d, i dodajmy od razu ci\u0105g dalszy: \u201edostrzega\u0142em teraz, \u017ce przejrzysto\u015b\u0107 ta, pokawa\u0142kowana, rozbita, uczestniczy\u0142a w rekonstrukcji i \u017ce wystarczy\u0142o chcie\u0107, aby j\u0105 ujrze\u0107\u201d \u2013 gdy\u017c kry\u0142a si\u0119 ona, niczym s\u0142ynny list Edgara Poe, w oczywisto\u015bci. W ten spos\u00f3b doszed\u0142 Virilio do prze\u0142omowego dla swej kreacji pytania: czy mo\u017cna tworzy\u0107, postrzegaj\u0105c \u015bwiat na odwr\u00f3t, zmieniaj\u0105c sensy pustki i pe\u0142ni, odwracaj\u0105c \u2013 Virilio m\u00f3wi te\u017c \u201eaktualizuj\u0105c\u201d \u2013 porz\u0105dek percepcji i perspektyw\u0119 dominuj\u0105c\u0105 od quattrocento<\/em>: na pierwszym planie nieobecno\u015b\u0107, figury przejrzysto\u015bci, na planie drugim jako t\u0142o, nie za\u015b jako forma, obecno\u015b\u0107: materie, przedmioty uporz\u0105dkowane w r\u00f3\u017cnego rodzaju hierarchiach i oznakowaniach?<\/p>\n

Nie znam rysunk\u00f3w Virilia, przeczyta\u0142em natomiast kilka jego ksi\u0105\u017cek i mog\u0119 stwierdzi\u0107, \u017ce odpowiedzia\u0142 sobie \u201etak\u201d. Ich j\u0119zyk i konstrukcja na wielu stronach urzeczywistniaj\u0105 lub przynajmniej odbijaj\u0105 opisywane przed chwil\u0105 plastyczne zmagania z form\u0105, metamorfozy percepcji, i ta wsp\u00f3lnota podej\u015bcia pozwala na rzecz w moim odczuciu ciekaw\u0105 a rzadk\u0105: na ujrzenie wyobra\u017aniowych i egzystencjalnych, a nie konceptualnych, spekulatywnych i ideowych \u017ar\u00f3de\u0142 dyskursu ponowoczesnego czy pewnego dyskursu ponowoczesnego z opcj\u0105 dekonstrukcji. Jego g\u0142\u0119bok\u0105 genez\u0119 wi\u0105\u017ce si\u0119 cz\u0119sto, lecz mg\u0142awicowo, z traumatyzmem wojny, z sytuacj\u0105 uj\u0119t\u0105 w adornowskim pytaniu o sens s\u0142owa po Zag\u0142adzie; natomiast nie\u0142atwo jest dotrze\u0107 do jego cielesnych, \u017cywio\u0142owych podwalin i zobaczy\u0107 pod wstrz\u0105sem etycznym, \u015bwiatopogl\u0105dowym, wstrz\u0105s \u2013 dos\u0142ownie, niemetaforycznie i dok\u0142adnie \u2013 percepcyjny. U Virilia, medium do\u015bwiadczenia wojennego i medium tego dyskursu, spotykamy my\u015bl ponowoczesn\u0105, dekonstrukcyjn\u0105, uchwycon\u0105, m\u00f3wi\u0105c z pewn\u0105 emfaz\u0105, w chwili swych naturalnych narodzin, w chwili swej pierwotnej niewinno\u015bci.<\/p>\n

W tych narodzinach tkwi niew\u0105tpliwie cier\u0144 \u015bmierci. Zanikanie \u2013 wynik lekcji wojny \u2013 tworzy melancholijn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 straty, rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3ra powstaje na nieistnieniu, wytwarza si\u0119 w pracy \u017ca\u0142oby. Impuls pyknoleptyczny \u2013 o kt\u00f3rym mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce jest fizjologi\u0105 melancholii, uciele\u015bnieniem zawartego w niej do\u015bwiadczenia nieobecno\u015bci \u2013 zak\u0142ada przecie\u017c chwil\u0119 nie-bycia, \u201ema\u0142\u0105 \u015bmier\u0107\u201d, moment destrukcji. Jednak w wyobra\u017aniowej pracy ulega on aktywnemu przeobra\u017ceniu, \u201erekonstrukcji\u201d. My\u015bl\u0119 o Paulu Celanie i jego odczuciu, \u017ce tylko poezja pisana w j\u0119zyku niemieckim mo\u017ce o\u017cywi\u0107 zniszczone przez wojn\u0119 s\u0142owo; i zachowuj\u0105c wszelkie proporcje, dostrzegam u Virilia, czynnego nota bene<\/em> architekta i urbanisty (architektura nie nale\u017cy wedle niego do porz\u0105dku aparycji, lecz do porz\u0105dku przejrzysto\u015bci), podobny gest przeciwzniszczenia, kt\u00f3ry pos\u0142uguje si\u0119 materi\u0105 niszcz\u0105c\u0105, dzia\u0142a przez zniszczenie: z odkrycia form zdestruowanych, nieobecno\u015bci i przejrzysto\u015bci powsta\u0142ej z istnienia zburzonego czyni swoje metodologiczne do\u015bwiadczenie wewn\u0119trzne, podstaw\u0119 dla swych projekt\u00f3w i wywod\u00f3w.<\/p>\n

______<\/p>\n

Fragment tekstu\u00a0Homo Pyknolepticus<\/em>\u00a0opublikowano dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci autora oraz Instytutu Bada\u0144 Literackich PAN w Warszawie.<\/p>\n

______<\/p>\n

Bibliografia<\/p>\n

Paul Virilio,\u00a0Bunker Archeologie<\/em>, Paris 1975;
\nInsecurity du territoire<\/em>, Paris 1976;
\nVitesse et politique<\/em>, Paris 1977;
\nEsthetique de la disparition<\/em>, Paris 1980;
\nEspace critique<\/em>, Paris 1984;
\nHorizon negatif<\/em>, Paris 1984;
\nPaul Morand,\u00a0L\u2019Homme presse<\/em>, Paris 1932.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ma\u0142o bowiem kto o szybko\u015bci pisze tyle wprost, tak bardzo j\u0105 dostrzega. Jest dromologiem, tw\u00f3rc\u0105 dromologii, nauki, kt\u00f3rej teoriami, jak to okre\u015bla, s\u0105 wehiku\u0142y. Szybko\u015b\u0107 jest w jego analizach \u2013 czy to polityki, czy to sztuki, urbanistyki czy telekomunikacji i wszelkich technik, a przede wszystkim wojny \u2013 kategori\u0105 nadrz\u0119dn\u0105.<\/p>\n","protected":false},"author":786,"featured_media":43950,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[6497,484,6511],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[6510],"yoast_head":"\nMarek Bie\u0144czyk: Homo pyknolepticus<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Marek Bie\u0144czyk: Jego dzie\u0142o i przeznaczenie, lecz mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c nasze, streszcza si\u0119 w trzech s\u0142owach: szybko\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/tomasz-bohajedyn-paul-virilio-rita-baum-nr-44-2017-10-02.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/tomasz-bohajedyn-paul-virilio-rita-baum-nr-44-2017-10-02.jpg\",\"width\":\"736\",\"height\":\"1050\",\"caption\":\"Tomasz Bohajedyn, \u201ePaul Virilio\u201d (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y \u201eRity Baum\u201d)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus\",\"name\":\"Marek Bie\u0144czyk: Homo pyknolepticus\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2017-10-02T05:30:05+00:00\",\"dateModified\":\"2020-09-01T11:59:59+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/890f9dea75a32cd6d59326689d17ec4f\"},\"description\":\"Marek Bie\u0144czyk: Jego dzie\u0142o i przeznaczenie, lecz mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c nasze, streszcza si\u0119 w trzech s\u0142owach: szybko\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Homo pyknolepticus\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/890f9dea75a32cd6d59326689d17ec4f\",\"name\":\"Marek Bie\u0144czyk\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/marek-bienczyk\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Marek Bie\u0144czyk: Homo pyknolepticus","description":"Marek Bie\u0144czyk: Jego dzie\u0142o i przeznaczenie, lecz mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c nasze, streszcza si\u0119 w trzech s\u0142owach: szybko\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/tomasz-bohajedyn-paul-virilio-rita-baum-nr-44-2017-10-02.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/tomasz-bohajedyn-paul-virilio-rita-baum-nr-44-2017-10-02.jpg","width":"736","height":"1050","caption":"Tomasz Bohajedyn, \u201ePaul Virilio\u201d (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y \u201eRity Baum\u201d)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus","name":"Marek Bie\u0144czyk: Homo pyknolepticus","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus#primaryimage"},"datePublished":"2017-10-02T05:30:05+00:00","dateModified":"2020-09-01T11:59:59+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/890f9dea75a32cd6d59326689d17ec4f"},"description":"Marek Bie\u0144czyk: Jego dzie\u0142o i przeznaczenie, lecz mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c nasze, streszcza si\u0119 w trzech s\u0142owach: szybko\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/marek-bienczyk-homo-pyknolepticus#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Homo pyknolepticus"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/890f9dea75a32cd6d59326689d17ec4f","name":"Marek Bie\u0144czyk","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/marek-bienczyk"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43844"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/786"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43844"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43844\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/43950"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43844"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43844"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43844"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=43844"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=43844"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}