{"id":44930,"date":"2017-12-25T00:00:06","date_gmt":"2017-12-24T23:00:06","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=44930"},"modified":"2020-09-01T12:57:20","modified_gmt":"2020-09-01T11:57:20","slug":"nowe-zycie-amerykanskiego-horroru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2017\/nowe-zycie-amerykanskiego-horroru","title":{"rendered":"Nowe \u017cycie ameryka\u0144skiego horroru"},"content":{"rendered":"

Ameryka\u0144skie filmy grozy z ostatnich kilkunastu lat wydaj\u0105 si\u0119 niezwykle wt\u00f3rne i powtarzalne, a krytycy i internetowi komentatorzy cz\u0119sto pisz\u0105 o \u015bmierci gatunku. W\u015br\u00f3d argument\u00f3w wspieraj\u0105cych tak\u0105 tez\u0119 przewijaj\u0105 si\u0119 te zwi\u0105zane z ci\u0105g\u0142ym przetwarzaniem dobrze znanych pomys\u0142\u00f3w, niech\u0119ci\u0105 do eksperyment\u00f3w i masow\u0105 produkcj\u0105 kontynuacji i remake\u2019\u00f3w; jednym s\u0142owem \u2013 z brakiem oryginalno\u015bci i tw\u00f3rczej odwagi. Od kilku lat mo\u017cna jednak zaobserwowa\u0107 o\u017cywienie horroru niezale\u017cnego, kt\u00f3ry stanowi fascynuj\u0105c\u0105 alternatyw\u0119 dla filmu grozy g\u0142\u00f3wnego nurtu.<\/p>\n

\"\u201eUciekaj!\u201d,<\/a>
\u201eUciekaj!\u201d, re\u017c. Jordan Peele, USA 2017 (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe dystrybutora)<\/figcaption><\/figure>\n

Cho\u0107 ju\u017c od lat 30. horror by\u0142 wa\u017cnym elementem hollywoodzkiego kina gatunkowego, w ostatnich dekadach jego pozycja wydawa\u0142a si\u0119 s\u0142abn\u0105\u0107, a mi\u0142o\u015bnicy kina grozy skupiali uwag\u0119 na fenomenach wyrastaj\u0105cych z innych kr\u0119g\u00f3w kulturowych. Na prze\u0142omie tysi\u0105cleci stolic\u0105 \u015bwiatowego horroru sta\u0142a si\u0119 Japonia, gdzie triumfy \u015bwi\u0119ci\u0142y takie filmy jak The Ring \u2013 Kr\u0105g<\/em> (1998, H. Nakata), Kl\u0105twa Ju-on<\/em> (2002, T. Shimizu) czy Dark Water<\/em> (2002, H. Nakata), a kilka lat p\u00f3\u017aniej, gdy w ameryka\u0144skich kinach kr\u00f3lowa\u0142o torture porn<\/em> spod znaku Pi\u0142y<\/em> (2004, J. Wan) \u2013 Hiszpania, w kt\u00f3rej furor\u0119 robi\u0142y Sierociniec<\/em> (2007, J.A. Bayona), [Rec] (2007, J. Balaguer\u00f3, P. Plaza) i inne podobne tytu\u0142y, oraz Francja, gdzie g\u0142o\u015bne sta\u0142o si\u0119 tzw. kino nowej esktremy (Naj\u015bcie<\/em> [2007, A. Bustillo, J. Maury], Martyrs. Skazani na strach<\/em> [2008, P. Laugier] i inne). Jeszcze kilka lat temu krajobraz ameryka\u0144skiego kina grozy nadal by\u0142 bardzo jednolity \u2013 sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na niego przede wszystkim filmy o r\u00f3\u017cnych formach op\u0119tania (np. Paranormal Activity<\/em> [2007, O. Peli], Naznaczony<\/em> [2010, J. Wan], Obecno\u015b\u0107<\/em> [2013, J. Wan] i ich niezliczone kontynuacje), a tak\u017ce produkcje nakr\u0119cone w modnej stylistyce found footage<\/em> (spopularyzowanej dzi\u0119ki Blair Witch Project<\/em> [1999, D. Myrick, E. S\u00e1nchez]), kt\u00f3re zreszt\u0105 te\u017c ch\u0119tnie opowiada\u0142y o duchach i demonach (wspomniane Paranormal Activity<\/em>, Ostatni egzorcyzm<\/em> [2010, D. Stamm], Demony<\/em> [2012, W.B. Bell]).<\/p>\n

Zjawy z ta\u015bmy produkcyjnej<\/strong><\/p>\n

Popularno\u015b\u0107 film\u00f3w o op\u0119taniu mo\u017ce zaskakiwa\u0107, bo trudno by\u0142oby j\u0105 po\u0142\u0105czy\u0107 z jakimkolwiek spo\u0142ecznym fenomenem, a na przestrzeni minionych dekad ameryka\u0144ski horror ch\u0119tnie komentowa\u0142 wsp\u00f3\u0142czesne mu zbiorowe l\u0119ki. W latach 50., okresie zimnej wojny i strachu przed konfliktem nuklearnym, tw\u00f3rcy film\u00f3w grozy opowiadali o efektach zetkni\u0119cia z radioaktywnymi substancjami, a w latach 60. i 70. \u2013 gdy nag\u0142\u00f3wki gazet wype\u0142nione by\u0142y doniesieniami o zab\u00f3jstwach politycznych i przera\u017caj\u0105cymi relacjami z Wietnamu \u2013 o psychopatycznych mordercach. Wzmo\u017cone zainteresowanie duchami i demonami wynika natomiast raczej z faktu, \u017ce wiele film\u00f3w reprezentuj\u0105cych ten podgatunek przynios\u0142o wcze\u015bniej du\u017ce zyski \u2013 kolejni producenci zauwa\u017cyli ich wzrastaj\u0105c\u0105 popularno\u015b\u0107, dzi\u0119ki czemu rynek otworzy\u0142 si\u0119 na nast\u0119pne tego typu tytu\u0142y. Warto przy tym zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce pierwsze cz\u0119\u015bci wspomnianych wy\u017cej cykli (jak Paranormal Activity<\/em>) by\u0142y uznawane za rewolucyjne i nowatorskie \u2013 kolejne wymuszone kontynuacje powodowa\u0142y jednak, \u017ce serie te zacz\u0119\u0142y kojarzy\u0107 si\u0119 z powtarzalno\u015bci\u0105 i niepotrzebnym odcinaniem kupon\u00f3w od niespodziewanych sukces\u00f3w.<\/p>\n

Podobie\u0144stwo mi\u0119dzy wsp\u00f3\u0142czesnymi filmami o nawiedzeniach powoduje, \u017ce niekiedy trudno je od siebie odr\u00f3\u017cni\u0107. Struktury ich fabu\u0142 niemal zawsze s\u0105 podobne \u2013 najpierw widz poznaje rodzin\u0119, kt\u00f3rej cz\u0142onkowie przeprowadzaj\u0105 si\u0119 do nowego domu lub wchodz\u0105 w posiadanie unikatowego przedmiotu; jeden z bohater\u00f3w (zazwyczaj dziecko) zaczyna odczuwa\u0107 obecno\u015b\u0107 nadprzyrodzonych istot, ale jego opowie\u015bci s\u0105 pocz\u0105tkowo traktowane przez rodzin\u0119 z pob\u0142a\u017cliwo\u015bci\u0105 i niedowierzaniem; gdy skutki op\u0119tania staj\u0105 si\u0119 bardziej widoczne i dotkliwe, bohaterowie szukaj\u0105 pomocy (u medium lub u kap\u0142ana z obowi\u0105zkowym kryzysem wiary); wezwany specjalista odkrywa straszn\u0105 prawd\u0119, zwykle zwi\u0105zan\u0105 z pope\u0142nionym w domu potwornym morderstwem; wtedy przychodzi czas na konfrontacj\u0119 z demonem lub duchem, po kt\u00f3rej niebezpiecze\u0144stwo zostaje za\u017cegnane; ostatnie uj\u0119cie sugeruje jednak, \u017ce z\u0142o mo\u017ce powr\u00f3ci\u0107 (gdyby horror dobrze si\u0119 sprzeda\u0142 i trzeba by\u0142o kr\u0119ci\u0107 jego kontynuacj\u0119). Ten schemat fabularny \u2013 z niewielkimi modyfikacjami \u2013 realizowa\u0142y mi\u0119dzy innymi: Kronika op\u0119tania<\/em> (2012, O. Bornedal), Obecno\u015b\u0107<\/em>, Naznaczony<\/em>, Udr\u0119czeni<\/em> (2009, P. Cornwell) i Annabelle<\/em> (2014, J.R. Leonetti). Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych horror\u00f3w czerpie wyra\u017anie z klasycznych ameryka\u0144skich film\u00f3w grozy, takich jak Egzorcysta<\/em> (1973, W. Friedkin) czy Duch<\/em> (1982, T. Hooper).<\/p>\n

Powtarzalno\u015b\u0107 fabu\u0142 nie jest jedynym problemem omawianych film\u00f3w, stosuj\u0105 one bowiem bardzo podobne metody straszenia. Najpopularniejsza z nich to jump scare<\/em>, czyli zaatakowanie publiczno\u015bci niespodziewanym pojawieniem si\u0119 postaci lub przera\u017caj\u0105cego zdarzenia, zazwyczaj przy akompaniamencie g\u0142o\u015bnej muzyki. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jump scares<\/em> dzia\u0142a wed\u0142ug podobnego mechanizmu \u2013 najpierw nast\u0119puje uspokojenie akcji, a na \u015bcie\u017cce d\u017awi\u0119kowej nie s\u0142ycha\u0107 zbyt wielu odg\u0142os\u00f3w, dzi\u0119ki czemu czujno\u015b\u0107 widza zostaje os\u0142abiona; wtedy kamera robi ostry najazd na pojawiaj\u0105cego si\u0119 w kadrze potwora, a w tle s\u0142ycha\u0107 dono\u015bny odg\u0142os, kt\u00f3ry ma spowodowa\u0107, \u017ce widzowie podskocz\u0105 w fotelach.<\/p>\n

Jump scares<\/em> stosowano ju\u017c w klasycznym Hollywood, ale by\u0142y one w\u00f3wczas jednym z wielu sposob\u00f3w na przestraszenie widowni. W dzisiejszych horrorach wydaj\u0105 si\u0119 natomiast dominowa\u0107: w Obecno\u015bci<\/em> wykorzystano t\u0119 technik\u0119 pi\u0119ciokrotnie, w jej kontynuacji (2016, J. Wan) na widz\u00f3w czeka\u0142o a\u017c osiem tego typu scen, a w prequelu, Annabelle<\/em> \u2013 dziewi\u0119\u0107. Nie by\u0142oby w tym nic z\u0142ego, gdyby tw\u00f3rcy wymienionych film\u00f3w starali si\u0119 tak\u017ce zbudowa\u0107 atmosfer\u0119 grozy za pomoc\u0105 innych metod. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie ma jednak podobnych ambicji, co dla mi\u0142o\u015bnik\u00f3w gatunku cz\u0119sto staje si\u0119 pretekstem do m\u00f3wienia o stagnacji lub nawet o \u015bmierci ameryka\u0144skiego horroru.<\/p>\n

Trzeba przy tym zaznaczy\u0107, \u017ce chodzi tu o \u015bmier\u0107 artystyczn\u0105, a nie ekonomiczn\u0105 \u2013 po\u0142\u0105czenie tematyki op\u0119tania z efektownymi jump scare<\/em>s to bowiem ostatnimi laty doskona\u0142a recepta na sukces w box offisie. W 2015 roku portal FastCompany.com opublikowa\u0142 zestawienie film\u00f3w z lat 2010\u20132014, kt\u00f3re mog\u0142y pochwali\u0107 si\u0119 najwy\u017csz\u0105 stop\u0105 zwrotu z inwestycji (okre\u015blan\u0105 za pomoc\u0105 wska\u017anika ROI \u2013 return on investment<\/em>) (Berkowitz 2015). W pierwszej dziesi\u0105tce znalaz\u0142o si\u0119 a\u017c dziewi\u0119\u0107 horror\u00f3w. Z kolei badania przeprowadzone przez Stephena Followsa i Bruce\u2019a Nasha wykaza\u0142y, \u017ce horror jest \u2013 w przeciwie\u0144stwie do filmu akcji, przygodowego czy fantasy \u2013 gatunkiem, w wypadku kt\u00f3rego opinie krytyk\u00f3w agregowane na portalach takich jak Metacritic nie maj\u0105 niemal \u017cadnego wp\u0142ywu na zyski (Follows, Nash 2017). Producenci mog\u0105 by\u0107 wi\u0119c spokojni o zarobek, nawet je\u015bli nie oferuj\u0105 widzom niczego oryginalnego.<\/p>\n

Doskonale ilustruj\u0105 to dane z box office\u2019u. Czterocz\u0119\u015bciowa Obecno\u015b\u0107<\/em> zarobi\u0142a oko\u0142o 1,2 miliarda dolar\u00f3w w dystrybucji kinowej, przy \u0142\u0105cznym bud\u017cecie w wysoko\u015bci 81,5 miliona (prequelowi serii, Annabelle<\/em>, nie przeszkodzi\u0142 przy tym bardzo s\u0142aby wynik na Metacritic \u2013 37\/100), trylogia Naznaczony<\/em> kosztowa\u0142a natomiast zaledwie 16,5 miliona dolar\u00f3w, a uzyska\u0142a 372 miliony przychod\u00f3w (Metacritic \u2013 od 40\/100 do 52\/100). Tytu\u0142 rekordzisty \u2013 je\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 stosunek nak\u0142ad\u00f3w do przychod\u00f3w \u2013 przypada jednak serii Paranormal Activity<\/em>: sze\u015b\u0107 odcink\u00f3w kosztowa\u0142o \u0142\u0105cznie 28 milion\u00f3w dolar\u00f3w, a przynios\u0142o 891 milion\u00f3w przychod\u00f3w (wska\u017anik Metacritic spad\u0142 w tym czasie o po\u0142ow\u0119 \u2013 od 68\/100 do 30\/100). To oznacza, \u017ce te skromne horrory zarobi\u0142y \u0142\u0105cznie wi\u0119cej ni\u017c blockbuster Batman v Superman: \u015awit sprawiedliwo\u015bci<\/em> (2016, Z. Snyder), mimo \u017ce na ich produkcj\u0119 wydano dziewi\u0119ciokrotnie mniejsz\u0105 kwot\u0119. Je\u015bli wi\u0119c producenci wymienionych film\u00f3w nie chc\u0105 finansowa\u0107 tytu\u0142\u00f3w bardziej oryginalnych i odbiegaj\u0105cych od gatunkowych standard\u00f3w, maj\u0105 na poparcie swoich decyzji twarde dane.<\/p>\n