{"id":44972,"date":"2018-01-01T00:00:32","date_gmt":"2017-12-31T23:00:32","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=44972"},"modified":"2020-09-01T12:57:18","modified_gmt":"2020-09-01T11:57:18","slug":"schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk","title":{"rendered":"Schulz o Pi\u0142sudskim \u2013 i co z tego wynik\u0142o"},"content":{"rendered":"

Trzeba od razu przyzna\u0107, \u017ce bodaj najlepsze, najbardziej naturalne i najwymowniejsze pierwsze zdanie, jakim wypada rozpocz\u0105\u0107 artyku\u0142 o zwi\u0105zkach Brunona Schulza i J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, zosta\u0142o ju\u017c napisane. Zatem nie pozostaje mi nic innego, jak rozpocz\u0105\u0107 cytatem: \u201ePi\u0142sudski i Schulz? Zaskakuj\u0105ce po\u0142\u0105czenie. Przez ca\u0142e lata czytania Schulza nie przysz\u0142o mi \u2013 a chyba te\u017c innym \u2013 do g\u0142owy, \u017ceby postawi\u0107 obok siebie te dwa nazwiska[1]<\/sup><\/a>\u201d. To stwierdzenie otwiera szkic Stanis\u0142awa Ro\u015bka Mit jako w\u00f3dz<\/em>. Szkic ten jest pierwsz\u0105 i chyba jedyn\u0105 podj\u0119t\u0105 przez schulzolog\u00f3w powa\u017cniejsz\u0105 pr\u00f3b\u0105 zmierzenia si\u0119 z faktem, \u017ce Bruno Schulz opublikowa\u0142 trzy kr\u00f3tkie teksty po\u015bwi\u0119cone J\u00f3zefowi Pi\u0142sudskiemu: Powstaj\u0105 legendy<\/em>[2]<\/sup><\/a> w 1935 roku oraz Wolno\u015b\u0107 tragiczn\u0105 i Pod Belwederem<\/em>[3]<\/sup><\/a> rok p\u00f3\u017aniej, teksty zaskakuj\u0105ce, bo ca\u0142kowicie schulzowskie, a\u00a0zarazem apologetyczne, kt\u00f3re zmieniaj\u0105 dotychczasowy obraz<\/em> Schulza w\u00a0kilku istotnych kwestiach<\/em>[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

\"Bruno<\/a>
Bruno Schulz, Autoportret (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)<\/figcaption><\/figure>\n

Trudno pisa\u0107 na temat Schulzowskich tekst\u00f3w o Pi\u0142sudskim bez interpretowania ich historyczno-spo\u0142ecznych kontekst\u00f3w. Literatura (jej historia, panoramy i idee) nie istnieje poza interpretacj\u0105. O tym, z jak ciekaw\u0105 i\u00a0z\u0142o\u017con\u0105 sytuacj\u0105 mamy do czynienia, \u015bwiadcz\u0105 paradoksy recepcji tych trzech szkic\u00f3w, recepcji obci\u0105\u017conej wysokimi emocjami, a nawet ocieraj\u0105cej si\u0119 o\u00a0dzia\u0142ania nieuprawnione w \u015bwietle historycznoliterackiej rzetelno\u015bci. Teksty te nigdy nie ukaza\u0142y si\u0119 w ca\u0142o\u015bci w kanonicznych wydaniach prozy autora Sklep\u00f3w cynamonowych<\/em>! Je\u015bli zwa\u017cy si\u0119, jak bardzo skromny jest znany dorobek pi\u015bmienniczy Schulza, \u017ce mie\u015bci si\u0119 w jednym tomie (poza listami) i to niezbyt obszernym, sytuacj\u0119 wypada oceni\u0107 jako nadzwyczaj zaskakuj\u0105c\u0105 i tajemnicz\u0105. Eliminowanie tych wypowiedzi autora Sklep\u00f3w cynamonowych<\/em> mia\u0142o \u015bwiadomy charakter[5]<\/sup><\/a> \u2013 stwierdza kategorycznie W\u0142adys\u0142aw Panas, aczkolwiek wprost nie wyja\u015bnia, co ma na my\u015bli. W wydaniu tekst\u00f3w Schulza og\u0142oszonym przez Jerzego Ficowskiego[6]<\/sup><\/a> w 1984 roku znajduj\u0105 si\u0119 fragmenty Powstaj\u0105 legendy<\/em> i Wolno\u015bci tragicznej<\/em>. Nie ma \u017cadnego z tekst\u00f3w o Pi\u0142sudskim w kanonicznej edycji[7]<\/sup><\/a> Biblioteki Narodowej z 1989 roku pod redakcj\u0105 Jerzego Jarz\u0119bskiego. Natomiast w innym kanonicznym tomie Opowiadania, eseje, listy<\/em>[8]<\/sup><\/a> z 2000 roku pod redakcj\u0105 W\u0142odzimierza Boleckiego Powstaj\u0105 legendy<\/em> przedrukowano w ca\u0142o\u015bci, dwa pozosta\u0142e teksty we fragmentach. Razem i w ca\u0142o\u015bci trzy szkice Schulza ukaza\u0142y si\u0119 po raz pierwszy w odr\u0119bnym, specjalnym wydaniu[9]<\/sup><\/a> opracowanym przez Stanis\u0142awa Ro\u015bka i opatrzonym jego esejem Mit jako w\u00f3dz<\/em> dopiero w 1993 roku. Siedem lat p\u00f3\u017aniej og\u0142oszone zosta\u0142y w pe\u0142nych wersjach w tomie schulzowskich szkic\u00f3w krytycznych[10]<\/sup><\/a> przygotowanym przez Ma\u0142gorzat\u0119 Kitowsk\u0105-\u0141ysiak.<\/p>\n

J\u00f3zef Pi\u0142sudski zmar\u0142 12 maja 1935 roku, uroczysto\u015bci pogrzebowe o niespotykanym rozmachu trwa\u0142y od 13 do 18 maja. Po\u015bwi\u0119cony marsza\u0142kowi i jego pogrzebowi numer \u201eTygodnika Ilustrowanego\u201d ukaza\u0142 si\u0119 2 czerwca. Na ok\u0142adce umieszczono reprodukcj\u0119 obrazu J\u00f3zefa \u015awirysz-Ryszkiewicza, legionisty i malarza batalisty: monumentalny Pi\u0142sudski na koniu w\u015br\u00f3d \u017co\u0142nierzy, kt\u00f3rzy patrz\u0105, gdzie ich prowadzi w\u00f3dz. Wra\u017cenie robi\u0105 znakomite fotografie oddaj\u0105ce dostoje\u0144stwo i wielko\u015b\u0107 wydarze\u0144 pogrzebowych (jakby ju\u017c wtedy u\u017cywano… dron\u00f3w). Numer otwiera\u0142 tekst Jana Emila Skiwskiego Pi\u0142sudski a Polska wieczna<\/em>, zupe\u0142nie dzisiaj zapomnianego krytyka literackiego mi\u0119dzywojnia. Spo\u015br\u00f3d innych autor\u00f3w broni si\u0119 przed niepami\u0119ci\u0105 bodaj tylko W\u0142adys\u0142aw Pob\u00f3g-Malinowski, historyk i wydawca pism marsza\u0142ka. Tekst Brunona Schulza Powstaj\u0105 legendy<\/em> zamakietowano \u201ewysoko\u201d, jako trzeci, zajmuje jedn\u0105 stron\u0119 pisma. Zaczyna si\u0119 zdaniem akapitowym: Legenda jest organem ujmowania wielko\u015bci, jest reakcj\u0105 ducha ludzkiego na wielko\u015b\u0107[11]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Powstaj\u0105 legendy<\/em> to zwi\u0119z\u0142y esej, w kt\u00f3rym posta\u0107 J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego przedstawiona zostaje na tle charakterystyki epoki. \u017bycie codzienne i generowany przez nie obraz dziej\u00f3w opieraj\u0105 si\u0119 na wierze typowej dla \u201eepok ma\u0142ych\u201d, \u017ce wszystko da si\u0119 podporz\u0105dkowa\u0107 pewnym regu\u0142om i da si\u0119 zrozumie\u0107 w oparciu o psychologi\u0119, pragmatyzm i realistycznie traktowan\u0105 histori\u0119. Nie ma tu miejsca dla wielko\u015bci, kt\u00f3ra jest czym\u015b odr\u0119bnym i\u00a0nie poddaje si\u0119 takiej unifikacji oraz zawiesza jej obowi\u0105zywanie. Dlatego kiedy wielko\u015b\u0107 pojawi si\u0119, nie jest akceptowana, \u201ebo masa ludzka opiera si\u0119 tym, kt\u00f3rzy j\u0105 prowadz\u0105 w wielko\u015b\u0107[12]<\/sup><\/a>\u201d. Kiedy umys\u0142 \u017cyj\u0105cy w codzienno\u015bci chce poj\u0105\u0107 wielko\u015b\u0107, stwarza konstrukcj\u0119 pod nazw\u0105 \u201elegenda\u201d. Schulz pisze z\u00a0charakterystyczn\u0105 ironi\u0105 i przek\u0105sem: \u201eJest to nag\u0142\u00f3wek, pierwszy prowizoryczny tytu\u0142 romansu, kt\u00f3rym brzemienna jest ludzko\u015b\u0107. Wytycza si\u0119 granice \u015bwi\u0119tego obszaru, na kt\u00f3rym stan\u0105 \u015bwi\u0105tynie i sanktuaria, akropol narodu \u2013 i\u00a0zatyka si\u0119 na tym terenie tabliczk\u0119 z napisem: legenda[13]<\/sup><\/a>\u201d. Co wi\u0119cej, poniewa\u017c \u201eistota wielko\u015bci wyra\u017ca si\u0119 w wielkich antynomiach[14]<\/sup><\/a>\u201d, takich jak ta, \u017ce kto\u015b jest synem narodu, a jednocze\u015bnie jego ojcem i tw\u00f3rc\u0105, specjali\u015bci od polityki, historii i moralno\u015bci rozparcelowuj\u0105 mi\u0119dzy siebie te zrodzone z wielko\u015bci problemy, aby je skutecznie pomierzy\u0107 i opanowa\u0107, czyli umniejszy\u0107. Jednak\u017ce, zdaje si\u0119 konkludowa\u0107 Schulz, wielko\u015bci takiej jak Pi\u0142sudski nie da si\u0119 w og\u00f3le w ten spos\u00f3b obj\u0105\u0107 i okre\u015bli\u0107. Wystarczy zestawi\u0107 go z Napoleonem, aby skonstatowa\u0107, \u017ce Francuz dokona\u0142 czyn\u00f3w wielkich i si\u0119 w nich spe\u0142ni\u0142 i wyczerpa\u0142, zatem dopowiem od siebie: niczym mumia jest wdzi\u0119cznym obiektem bada\u0144 i egzegezy, natomiast \u2013 podkre\u015bla Schulz \u2013 z Pi\u0142sudskim jest zupe\u0142nie inaczej: \u201ejego rola dziejowa dopiero si\u0119 zaczyna[15]<\/sup><\/a>\u201d, jego twarz jako konkretnej osoby b\u0119dzie rozmywa\u0107 si\u0119 we wspomnieniach, ale jednocze\u015bnie b\u0119dzie przekszta\u0142ca\u0107 si\u0119 i reprezentowa\u0107 si\u0119 w zwielokrotnionych twarzach zastygaj\u0105cych w \u201eoblicze Polski\u201d.<\/p>\n

Warto przywo\u0142a\u0107 wi\u0119kszy i wa\u017cny (o czym przekonamy si\u0119 dalej) fragment z schulzowskiej konfrontacji Napoleon \u2013 Pi\u0142sudski:<\/p>\n

Napoleon reprezentowa\u0142 sam siebie. Ubra\u0142 si\u0119 w histori\u0119 jak w p\u0142aszcz kr\u00f3lewski, zrobi\u0142 z niej tren wspania\u0142y dla swojej kariery. Jednym z moment\u00f3w jego si\u0142y by\u0142o to, \u017ce by\u0142 bez tradycji, nie obci\u0105\u017cony przesz\u0142o\u015bci\u0105. Tamten wyszed\u0142 z podziemi historii, z grob\u00f3w, z przesz\u0142o\u015bci. By\u0142 ci\u0119\u017cki marzeniem wieszcz\u00f3w, mglisty rojeniami poet\u00f3w, obci\u0105\u017cony m\u0119cze\u0144stwem pokole\u0144. By\u0142 ca\u0142y dalszym ci\u0105giem. Ci\u0105gn\u0105\u0142 za sob\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, jak p\u0142aszcz ogromny na ca\u0142\u0105 Polsk\u0119[16]<\/sup><\/a>.<\/p><\/blockquote>\n

Dwa kolejne teksty Brunona Schulza zwi\u0105zane z postaci\u0105 J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego s\u0105 om\u00f3wieniami publikacji, jakie ukaza\u0142y si\u0119 w rok po \u015bmierci marsza\u0142ka. S\u0105 recenzjami, ale r\u00f3wnolegle w istotny i wyrazisty spos\u00f3b dookre\u015blaj\u0105 spos\u00f3b my\u015blenia pisarza o przyw\u00f3dcy. Pierwszy z nich, Wolno\u015b\u0107 tragiczna<\/em>, ukaza\u0142 si\u0119 w numerze z 5 lipca 1936 roku. Ok\u0142adka by\u0142a ju\u017c zupe\u0142nie inna ni\u017c przed rokiem: na fotografii podpisanej Sezon czere\u015bni<\/em> dwie m\u0142ode kobiety zajadaj\u0105 si\u0119 owocami. Ale numer otwiera\u0142 w\u0142a\u015bnie szkic Schulza \u2013 rozbudowany, najwi\u0119kszy obj\u0119to\u015bciowo z tych o Pi\u0142sudskim i chyba z nich najwa\u017cniejszy. Tytu\u0142 recenzji jest przywo\u0142aniem tytu\u0142u zbioru wierszy Kazimierza Wierzy\u0144skiego. Trudno oprze\u0107 si\u0119 pokusie natychmiastowego zacytowania W\u0142adys\u0142awa Panasa, kt\u00f3ry t\u0119 recenzj\u0119 autorstwa Schulza okre\u015bla \u201ejednym z najpi\u0119kniejszych tekst\u00f3w (…) by\u0107 mo\u017ce w og\u00f3le o Wierzy\u0144skim[17]<\/sup><\/a>\u201d.<\/p>\n

Jednak zacznijmy od innej uwagi: oto wielka mafia z Drohobycza albo genius loci miasta! Kazimierz Wierzy\u0144ski urodzi\u0142 si\u0119 podobnie jak Bruno Schulz w Drohobyczu. Na stacji kolejowej, gdy\u017c jego ojciec Andrzej Wirstein by\u0142 tam zawiadowc\u0105. Kazimierz od Brunona m\u0142odszy by\u0142 o dwa lata. Jest autorem najbardziej znanego i tak\u017ce dzisiaj recytowanego w Drohobyczu na polskich akademiach wiersza o tym mie\u015bcie. Ksi\u0119\u017cyc zaczyna si\u0119 tak: \u201eZa czym ja kr\u0105\u017c\u0119? \/ Za ksi\u0119\u017cycem \/ Czym on mnie wabi? \/ Drohobyczem, a ko\u0144czy fraz\u0105: A poza snem tym \/ Co si\u0119 chowa \/ Ach, ziemia, ziemia \/ Ksi\u0119\u017cycowa\u201d. I\u00a0to sk\u0142ania nas do przywo\u0142ania kolejnego drohobyczanina Andrzeja Chciuka i\u00a0jego wspomnieniowej ksi\u0105\u017cki Ziemia ksi\u0119\u017cycowa<\/em>, a wi\u0119c o tytule nawi\u0105zuj\u0105cym do wiersza Wierzy\u0144skiego, wydanej w 1972 roku w Londynie. By\u0142a to druga po Atlantydzie<\/em> opowie\u015b\u0107 Chciuka o Wielkim Ksi\u0119stwie Ba\u0142aku, jak nazywa\u0142 wielokulturowy i wielonarodowy tygiel, w kt\u00f3rym wyra\u017cano si\u0119 w ba\u0142aku mieszka\u0144c\u00f3w Drohobycza i tej cz\u0119\u015bci Galicji.<\/p>\n

Wolno\u015b\u0107 tragiczna<\/em> Wierzy\u0144skiego jest zbiorem wierszy i cykli poetyckich po\u015bwi\u0119conych roli J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego w historii Polski, przesyconej zmaganiami i niezrozumieniem mi\u0119dzy zbiorowo\u015bci\u0105 a przyw\u00f3dc\u0105, napi\u0119ciem miedzy wielko\u015bci\u0105 a ma\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3ra kraj popycha ku zgubie. Autor przywo\u0142uje zar\u00f3wno wydarzenia historyczne, jak i poet\u00f3w i pisarzy (np. Stefan \u017beromski czy Cyprian Kamil Norwid) oraz archetypiczne dla Polski postacie z ich tw\u00f3rczo\u015bci (m.in. Cezary Baryka i genera\u0142 J\u00f3zef Bem). Pi\u0142sudski, bohater i podmiot liryczny tomu, ukazany zostaje jako samotnik wyrastaj\u0105cy ponad nar\u00f3d, pr\u00f3buj\u0105cy skierowa\u0107 go na drogi wielko\u015bci. Sugestywno\u015b\u0107 strof Wierzy\u0144skiego by\u0142a tak du\u017ca, \u017ce pewne poetyckie wypowiedzi bohatera traktowano, jakby by\u0142y to cytaty z faktycznych przem\u00f3wie\u0144 marsza\u0142ka, przyk\u0142ad stanowi\u0107 mog\u0105 s\u0142owa z wiersza Wyrok po\u015bmiertny<\/em>: \u201eSkazuje was na wielko\u015b\u0107. Bez niej zewsz\u0105d zguba\u201d.<\/p>\n

Bruno Schulz zaczyna recenzj\u0119 od fundamentalnego pytania, czym jest historia.<\/p>\n

Kto przenikn\u0105\u0142 jej \u0142aski, sekret jej faworyt\u00f3w? Nie znamy misterium, kt\u00f3re rozgrywa si\u0119 w cztery oczy mi\u0119dzy ni\u0105 a bohaterem, nie znamy konszacht\u00f3w i tajemnic, jakie maj\u0105 ze sob\u0105. Czy jest to tajemnica oblubienicy i wybranego? Jak\u017ce wielu zbytecznych przelicza ona oboj\u0119tnie, nad jak wieloma przechodzi bez spojrzenia, jak nad nieczytanymi stronicami ksi\u0105\u017cki, a\u017c zatrzyma si\u0119 przy jednym \u2013 baczna nagle i pe\u0142na \u017carliwo\u015bci. Tamtych zu\u017cywa pr\u0119dko i\u00a0pobie\u017cnie, tyle w nich trwania, ile tchu w tym jednym s\u0142owie, kt\u00f3re zdo\u0142ali odkrzykn\u0105\u0107 na jej pytanie. Bo sta\u0107 ich by\u0142o zaledwie na jedno s\u0142owo, ca\u0142ego \u017cycia ich starczy\u0142o zaledwie na jedn\u0105 g\u0142osk\u0119 w wersecie jej zagadki. Ale ci drudzy przychodz\u0105 z\u00a0swej g\u0142\u0119bi z gotow\u0105 odpowiedzi\u0105. Ca\u0142ym swym \u017cyciem ro\u015bli ku temu pytaniu, szli mu naprzeciw i nagle zast\u0119puj\u0105 mu drog\u0119 szeroko, jak \u015bciana. Od razu s\u0105 doro\u015bli i pe\u0142noletni, s\u0105 jakby starsi od samej historii. St\u0105d p\u0142ynie si\u0142a i nieomylno\u015b\u0107 ich czyn\u00f3w, st\u0105d p\u0142ynie ich wielka plenipotencja. C\u00f3\u017c dziwnego, \u017ce wzbudzaj\u0105 mateczniki mityczne, wszak wstaj\u0105 z tej samej mrocznej, co one, ojczyzny[18]<\/sup><\/a>.<\/p><\/blockquote>\n

Tutaj jest schulzolog\u00f3w pies pogrzebany! Bruno Schulz ma niezbywalnie ugruntowan\u0105 opini\u0119 pisarza radykalnie stroni\u0105cego w tw\u00f3rczo\u015bci od zwi\u0105zk\u00f3w z bie\u017c\u0105c\u0105 histori\u0105, dzia\u0142aj\u0105cego na antypodach polityki oraz uwik\u0142a\u0144 narodowo-ojczy\u017anianych. Poj\u0119cie mitu jest centraln\u0105 kategori\u0105 jego filozofii s\u0142owa[19]<\/sup><\/a>, synonimem \u0142\u0105czno\u015bci z tajemn\u0105 pierwotno\u015bci\u0105, z jakiej wyrasta i jak\u0105 zarazem restytuuje sztuka i tw\u00f3rczo\u015b\u0107. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 jest mityzacj\u0105 rzeczywisto\u015bci, dzi\u0119ki kt\u00f3rej zostaje ona usensowniona. Tymczasem oto Schulz pisze, jak ta tajemniczo\u015b\u0107 konkretyzuje si\u0119, czyli mit urzeczywistnia si\u0119 w postaci jak najbardziej ze \u015bwiata tu i teraz, \u017co\u0142nierza, polityka i wodza, kt\u00f3remu przypisuje si\u0119 jak\u0105\u015b form\u0119 istnienia w porz\u0105dku ponadrealnym, mitycznym! Jest i\u00a0bol\u0105czka inna: \u017ce schulzowski j\u0119zyk i obrazowanie, tak dla nas oryginalne, frapuj\u0105ce, prowokuj\u0105ce i ekstatyczne, niezg\u0142\u0119bione, zostaj\u0105 spo\u017cytkowane na opowie\u015b\u0107 o bie\u017c\u0105cych, konkretnych sprawach i osobach, co grozi utrat\u0105 ich unikatowej semantycznej magii, banalizacj\u0105. Byli\u015bmy przecie\u017c przekonani, \u017ce Wielki Bruno \u017cyje w innym \u015bwiecie ni\u017c \u015bwiat codzienno\u015bci, polityki, historii i medi\u00f3w…<\/p>\n

W Wolno\u015bci tragicznej<\/em> Schulz wyra\u017ca przekonanie, \u017ce Wierzy\u0144ski by\u0142 szczeg\u00f3lnie predestynowany do opisania mitu Pi\u0142sudskiego, bo w pewnym sensie uto\u017csamia\u0142 si\u0119 z nim. A tak\u017ce dlatego, \u017ce jego los osobisty by\u0142 r\u00f3wnoleg\u0142y do dziej\u00f3w \u201emitu zbiorowego\u201d, a nawet si\u0119 z nim przenika\u0142 i go wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142. Pisze o poecie: \u201emusia\u0142 si\u0119 on czu\u0107 tak zro\u015bni\u0119tym z mitem, tak w korzeniach jego wypiastowanym, by m\u00f3g\u0142 u\u017cyczy\u0107 mu s\u0142\u00f3w bez obawy, \u017ce fa\u0142sz, \u017ce k\u0142amstwo, \u017ce w\u0142asne, ma\u0142e s\u0142owo mog\u0142oby si\u0119 wkra\u015b\u0107 w to natchnione \u015bwiadczenie i prorokowanie[20]<\/sup><\/a>\u201d, ale zarazem by\u0107 tak uwa\u017cnym, by \u201enie przerywa\u0107 p\u0119powiny mitu, nie zamkn\u0105\u0107 go przedwcze\u015bnie w kszta\u0142t jednoznaczny i wymierny[21]<\/sup><\/a>\u201d! Pod wzgl\u0119dem wg\u0142\u0119bienia si\u0119 w ducha j\u0119zyka i formu\u0142y polsko\u015bci Schulz por\u00f3wnuje Wierzy\u0144skiego z Mickiewiczem, uwa\u017ca go za kontynuatora wielkiej linii literatury polskiej od Skargi do Wyspia\u0144skiego. Chwali najwy\u017csz\u0105 nut\u0105 wiersze o Pi\u0142sudskim: \u201ewydaje si\u0119, jakby wiersze te rozbrzmiewa\u0142y w pustce, pod ciemnymi sklepieniami, w transcendentalnej przestrzeni \u2013 tak pot\u0119\u017cny jest ich rezonans, tak s\u0105 monumentalne i marmurowe[22]<\/sup><\/a>\u201d. Ko\u0144czy Schulz bardzo wznio\u015ble i patetycznie, \u017ce liryka Wierzy\u0144skiego rozwija si\u0119 w krajobrazie duchowym Polski, \u201ea jest to krajobraz na wskro\u015b przesi\u0105kni\u0119ty histori\u0105, przewiany dziejami, ci\u0119\u017cki od przesz\u0142o\u015bci \u2013 uciele\u015bniona esencja polsko\u015bci[23]<\/sup><\/a>\u201d.<\/p>\n

Wypowiada te\u017c Schulz wprost sw\u0105 filozofi\u0119 mitu: \u201edno mitu musi komunikowa\u0107 z niezrozumia\u0142ym i przeds\u0142ownym, je\u015bli ma pozosta\u0107 \u017cywe, tkwi\u0107 korzeniami w ciemnej ojczy\u017anie mitycznej[24]<\/sup><\/a>\u201d. Rzeczywisto\u015b\u0107 poetycka, jak\u0105 kreuje Wierzy\u0144ski, jest niejako poetyckim cia\u0142em mitu, mityczn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, w kt\u00f3rej zewn\u0119trzna kronika dziej\u00f3w przechodzi niewidzialnie w sw\u00f3j sens g\u0142\u0119bszy[25]<\/sup><\/a>\u201d. Wiersze Wierzy\u0144skiego o Pi\u0142sudskim daj\u0105 Schulzowi tak\u017ce pretekst do wyra\u017cenia og\u00f3lnych uwag o historii i kondycji Polski. Diagnoza jest ostra i dramatyczna: \u201eJeszcze raz powraca wielka fatalno\u015b\u0107 dziej\u00f3w Polski, typowa i\u00a0tragiczna sytuacja jej historii: jednostka wyros\u0142a ponad stulecie, geniusz mi\u0142o\u015bci i troski po\u017cerany jest przez ma\u0142o\u015b\u0107[26]<\/sup><\/a>\u201d.<\/p>\n

Trzeci szkic, Pod Belwederem<\/em>, jest najkr\u00f3tszy. To recenzja ksi\u0105\u017cki Juliusza Kadena-Bandrowskiego pod tym tytu\u0142em, zbioru drobnych tekst\u00f3w okoliczno\u015bciowych pisanych przez ponad dwadzie\u015bcia lat o legionach i ich wodzu przez jego adiutanta, autora, kt\u00f3ry po\u015bwi\u0119ci\u0142 swe pi\u00f3ro literaturze nurtu niepodleg\u0142o\u015bciowego, a zarazem by\u0142 aktywnym organizatorem \u015brodowisk tw\u00f3rczych. Schulz zwraca uwag\u0119 przede wszystkim na to, \u017ce Kaden-Bandrowski, opisuj\u0105c legionowe zdarzenia, snuje refleksje najzupe\u0142niej osobiste i prywatne, kt\u00f3re jednocze\u015bnie s\u0105 powszechne i wzorcowe, i \u017ce wielka posta\u0107 uobecnia si\u0119 w nich \u2013 jak w ataku na bastiony \u2013 w relacjach z najr\u00f3\u017cniejszych marszy i akcji wojennych. \u201eZ ksi\u0105\u017cki tej wida\u0107 dopiero w ca\u0142ej pe\u0142ni, jak wieloplanowym, wielodymensjonalnym a zarazem jednolitym tworem jest wielki cz\u0142owiek, jak tajemniczym i niezg\u0142\u0119bionym zjawiskiem jest indywidualno\u015b\u0107[27]<\/sup><\/a>\u201d \u2013 podkre\u015bla Schulz, zaraz dodaj\u0105c, \u017ce w tomie tym historia wciela si\u0119 w\u00a0indywidualno\u015b\u0107 tylko na chwil\u0119 i szybko ponownie przybiera twarz gro\u017an\u0105 i niezg\u0142\u0119bion\u0105. \u201eS\u0105 to wiarygodne wie\u015bci z tego dziwnego pogranicza, gdzie cz\u0142owiek staje si\u0119 mitem, a mit cz\u0142owiekiem[28]<\/sup><\/a>\u201d \u2013 konstatuje Schulz.<\/p>\n

Stanis\u0142aw Rosiek przedstawi\u0142 koncepcj\u0119, jak wyj\u015b\u0107 z tego potrzasku, \u017ce Bruno Schulz, kt\u00f3ry by\u0142 przecie\u017c \u201eg\u0142uchy na wezwania wszelkiej polityki \u2013 tak artystycznej, jak spo\u0142ecznej[29]<\/sup><\/a>\u201d, znalaz\u0142 si\u0119 w aktywnym gronie \u017ca\u0142obnik\u00f3w po \u015bmierci J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Po pierwsze, twierdzi Rosiek w szkicu Mit jako w\u00f3dz<\/em>, mistrz z Drohobycza pisa\u0142 nie o J\u00f3zefie Pi\u0142sudskim, kt\u00f3rego zw\u0142oki w\u00a0trumnie obwo\u017cono po Warszawie i Krakowie, lecz o micie. I nie o micie Pi\u0142sudskiego, a o micie wodza, ale w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny \u2013 \u201einteresuje go mit jako w\u00f3dz[30]<\/sup><\/a>, \u00f3w tajemniczy proces urzeczywistniania mitu \u2013 mitu, kt\u00f3ry zajmuje miejsce w\u0142adzy i kt\u00f3ry (jak kr\u00f3l) zaczyna w\u0142ada\u0107 rzeczywisto\u015bci\u0105[31]<\/sup><\/a>\u201d. Po drugie, Schulz pisa\u0142 \u201epod dyktando czasu i innych\u201d (chocia\u017c Rosiek nie wyja\u015bnia, pod konkretnie czyje dyktando), bo w istocie pogrzeb Pi\u0142sudskiego by\u0142 wydarzeniem dla niego niewygodnym, krzy\u017cuj\u0105cym mu plany; akurat wtedy stara\u0142 si\u0119 o urlop, a uroczysto\u015bci funeralne sparali\u017cowa\u0142y prace administracji o\u015bwiatowej. Z kolei paradoksy recepcji, w kt\u00f3rej omawiane teksty Schulza pomijano, maj\u0105 u swych \u017ar\u00f3de\u0142 dzia\u0142ania cenzury PRL-u. Jednak\u017ce w ko\u0144cu i Rosiek musi przyzna\u0107, \u017ce \u201enad szkicami \u00bbwok\u00f3\u0142 Pi\u0142sudskiego\u00ab\u00a0unosi si\u0119 duch herezji \u2013 autoherezji[32]<\/sup><\/a>\u201d, skoro pisarz podj\u0105\u0142 tematyk\u0119 aktualn\u0105 i polityczn\u0105. Co bardziej k\u0142opotliwe, Schulz wyst\u0119puje z tezami o urzeczywistnianiu mitu, kt\u00f3re nie daj\u0105 si\u0119 pogodzi\u0107 z tym, co opublikowa\u0142 w eseju Mityzacja rzeczywisto\u015bci<\/em>, uchodz\u0105cym za wyk\u0142ad jego filozofii tw\u00f3rczej.<\/p>\n

Zdaniem W\u0142adys\u0142awa Panasa nale\u017cy ze zrozumieniem podchodzi\u0107 do tego zaskakuj\u0105cego faktu, \u017ce nieobecna u Schulza historia pojawia si\u0119 w\u00a0tekstach zbudowanych wok\u00f3\u0142 postaci Pi\u0142sudskiego. Bowiem przysz\u0142y autor Sanatorium Pod Klepsydr\u0105<\/em> wyr\u00f3s\u0142 w wyra\u017anie okre\u015blonym czasie, kiedy to \u201ewojna i\u00a0sztuka, do\u015bwiadczenie historyczne i do\u015bwiadczenie estetyczne by\u0142y g\u0142\u00f3wnymi motywami jego biografii[33]<\/sup><\/a>\u201d. Nie poszed\u0142 na wojn\u0119 jak jego krewni i znajomi, bo by\u0142 chorowity, za to wojna przysz\u0142a do niego, do Drohobycza i m\u00f3g\u0142 j\u0105 obserwowa\u0107 niejako z bliska. Historia bie\u017c\u0105ca ci\u0105gle wkracza\u0142a, i to w spos\u00f3b dramatyczny, w biografi\u0119 Schulza, chocia\u017c stara\u0142 si\u0119, by nie pojawia\u0142a si\u0119 w\u00a0jego biografii artystycznej.<\/p>\n

Najbardziej radykalnie wypowiedzia\u0142 si\u0119 w tej sprawie Wies\u0142aw Budzy\u0144ski, autor m.in. ksi\u0105\u017cki Schulz pod kluczem. W wywiadzie dla Focus.pl og\u0142asza nadzwyczaj \u015bmia\u0142o i wprost: \u201eOn by\u0142 pi\u0142sudczykiem! By\u0107 pi\u0142sudczykiem to znaczy\u0142o mie\u0107 mentalno\u015b\u0107 pierwszej Rzeczypospolitej wielonarodowej. (…) Schulz czu\u0142 si\u0119 patriot\u0105 polskim w stu procentach[34]<\/sup><\/a>\u201d.<\/p>\n

Jerzy Jarz\u0119bski nie przywi\u0105zuje nadmiernej wagi do tekst\u00f3w o Pi\u0142sudskim, komentuje postaw\u0119 Schulza do\u015b\u0107 jednoznacznie. Chocia\u017c pisarz po\u015bwi\u0119ci\u0142 Pi\u0142sudskiemu patetyczn\u0105 elegi\u0119, w istocie uwa\u017ca\u0142, \u017ce wielko\u015b\u0107 postaci historycznych polega na umiej\u0119tno\u015bci dostrzegania w aktualnych wydarzeniach przejaw\u00f3w wi\u0119kszych proces\u00f3w, kt\u00f3rych s\u0105 jedynie ogniwami, i to te wydarzenia stanowi\u0105 mityczn\u0105 fabu\u0142\u0119, w jakiej odnajduj\u0105 sw\u0105 rol\u0119 \u201em\u0119\u017cowie stanu podobni Pi\u0142sudskiemu\u201d. Intuicja, kontynuuje badacz, podpowiada\u0142a Schulzowi, \u017ce \u201eci, kt\u00f3rzy maj\u0105 gotowy plan ewolucji spo\u0142ecznego \u0142adu w\u00a0kierunku jakiego\u015b okre\u015blonego idea\u0142u, najcz\u0119\u015bciej ko\u0144cz\u0105 sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 powszechn\u0105 apokalips\u0105[35]<\/sup><\/a>\u201d. Dlatego Schulz uzna\u0142, i\u017c wielko\u015b\u0107 Pi\u0142sudskiego by\u0142a w tym, \u017ce swej wizji nie zrealizowa\u0142 i pozostawi\u0142 j\u0105 jako inspiracj\u0119. Dla nas \u2013 ko\u0144czy Jarz\u0119bski \u2013 p\u0142ynie z tego nast\u0119puj\u0105ca nauka: nie mo\u017cemy bra\u0107 wszyscy z\u00a0Schulza przyk\u0142adu i zrezygnowa\u0107 z wp\u0142ywu na \u017cycie publiczne, jednak\u017ce patrz\u0105c na r\u0119ce rz\u0105dz\u0105cym i krytycznie oceniaj\u0105c polityk\u0119, musimy jednocze\u015bnie stwarza\u0107 sobie przestrze\u0144, gdzie odtwarza\u0142by si\u0119 uniwersalny sens egzystencji.<\/p>\n

W lipcu 2017 roku Teologia Polityczna Co Tydzie\u0144[36]<\/sup><\/a> po\u015bwi\u0119ci\u0142a Schulzowi ca\u0142e swe internetowe wydanie, staraj\u0105c si\u0119 dociec, dlaczego pisarz z Drohobycza nie zgadza\u0142 si\u0119 na mia\u0142ko\u015b\u0107 i bezideowo\u015b\u0107 i w czym upatrywa\u0142 \u017ar\u00f3de\u0142 si\u0142y cz\u0142owieka i wsp\u00f3lnoty. Jednym s\u0142owem: jakie mia\u0142 pogl\u0105dy polityczne? Maciej Urbanowski zwraca uwag\u0119, \u017ce pisma lewicowe i prawicowe stawia\u0142y Schulzowi podobne zarzuty \u2013 braku politycznego i spo\u0142ecznego zaanga\u017cowania. Natomiast zdaniem samego Urbanowskiego, chocia\u017c Schulz by\u0142 pisarzem apolitycznym, \u201ezderzy\u0142 si\u0119 w nim dystans wobec polityki i ludzi czynu oraz partyjniak\u00f3w z fascynacj\u0105 wielko\u015bci\u0105 takich przyw\u00f3dc\u00f3w jak Pi\u0142sudski, a\u00a0tak\u017ce z podziwem dla rewolucjonist\u00f3w i anarchist\u00f3w[37]<\/sup><\/a>\u201d.<\/p>\n

Warto poruszy\u0107 jeszcze jeden w\u0105tek niekiedy wskazywany przez badaczy: Pi\u0142sudski nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 dla Schulza, tw\u00f3rcy o \u017cydowskich korzeniach, postaci\u0105 oboj\u0119tn\u0105 zar\u00f3wno ze wzgl\u0119du na szacunek, jakim marsza\u0142ek darzy\u0142 \u017byd\u00f3w, jak i z uwagi na jego pr\u00f3by porozumienia z Ukrai\u0144cami. Mi\u0119dzywojenny Drohobycz by\u0142 miasteczkiem wzgl\u0119dnie spokojnym, konflikty polsko-\u017cydowsko-ukrai\u0144skie t\u0142umiono dzi\u0119ki m.in. rozs\u0105dnej polityce w\u0142adz miasta i zachowaniu elit, zawierano nawet tr\u00f3jnarodowe porozumienia wyborcze; ale konflikty, cho\u0107 ukryte, nie wygasa\u0142y i ich echo by\u0142o obecne. Po \u015bmierci Pi\u0142sudskiego w ka\u017cd\u0105 rocznic\u0119 z nim zwi\u0105zan\u0105 organizowano uroczysto\u015bci w \u015brodowiskach \u017cydowskich Drohobycza.<\/p>\n

Ten kr\u00f3tki przegl\u0105d, jak si\u0119 wydaje, reprezentatywnych komentarzy do tekst\u00f3w Schulza o Pi\u0142sudskim tak naprawd\u0119 nie ujawnia \u017cadnej przekonuj\u0105cej odpowiedzi na pytanie, dlaczego pisarz dopu\u015bci\u0142 si\u0119 takiej autoherezji\u00a0\u2013 zaprzeczenia zasadom swej tw\u00f3rczo\u015bci. Na dodatek, kiedy si\u0119 teksty te \u201etr\u0105ci\u201d, generuj\u0105 one poniek\u0105d automatycznie nie tylko pytanie o to, jak Schulz rozumia\u0142 relacje mi\u0119dzy sztuk\u0105 i histori\u0105, lecz r\u00f3wnie\u017c stawiaj\u0105 kwesti\u0119 pogl\u0105d\u00f3w politycznych pisarza, chocia\u017c wiadomo, \u017ce by\u0142 on apolityczny. Dla uspokojenia przywo\u0142am jeszcze urokliwy i ju\u017c popularny cytat z najnowszej ksi\u0105\u017cki Micha\u0142a Paw\u0142a Markowskiego, kt\u00f3ry zalicza Schulza do elitarnego grona najwa\u017cniejszych i najbardziej wsp\u00f3\u0142czesnych polskich pisarzy krytycznych: \u201enie da si\u0119 go obwo\u0142a\u0107 patronem lewej lub prawej strony, ani Sierakowski, ani Michnik, ani tym bardziej Wildstein nie napisz\u0105 o nim, o\u00a0jego tekstach, ciekawego eseju. Schulz jest wyra\u017anie do niczego: nie s\u0142u\u017cy \u017cadnej sprawie, nie krzepi, nie zagrzewa i nawet jego eseje o Pi\u0142sudskim rozczarowuj\u0105 starych legionist\u00f3w[38]<\/sup><\/a>\u201d.<\/p>\n

Nie jest tak do ko\u0144ca, bo proza Schulza \u017cyje w najr\u00f3\u017cniejszych i nie do opanowania przestrzeniach. Wystarczy zajrze\u0107 na stron\u0119 internetow\u0105 Instytutu J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego w Warszawie i zapozna\u0107 si\u0119 z Konterfektem Rodu Pi\u0142sudskich, obszernym studium genealogiczno-biograficznym pi\u00f3ra Wies\u0142awa Jana Wysockiego, prezesa zarz\u0105du instytutu. Ko\u0144cz\u0105c tekst, Wysocki przywo\u0142uje, rzecz jasna, tylko s\u0142owa Schulza. Pisze: \u201emia\u0142 racj\u0119 Bruno Schulz, kre\u015bl\u0105c jego (Pi\u0142sudskiego \u2013 przyp. G. J.) rodow\u00f3d: \u00bbwyszed\u0142 z podziemi historii, z grob\u00f3w, z przesz\u0142o\u015bci. By\u0142 ci\u0119\u017cki marzeniem wieszcz\u00f3w, mglisty rojeniami poet\u00f3w, obci\u0105\u017cony m\u0119cze\u0144stwem pokole\u0144. By\u0142 ca\u0142y dalszym ci\u0105giem. Ci\u0105gn\u0105\u0142 za sob\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, jak p\u0142aszcz ogromny na ca\u0142\u0105 Polsk\u0119\u00ab[39]<\/sup><\/a>\u201d.<\/p>\n

Z kolei ja na zako\u0144czenie podkre\u015bl\u0119, \u017ce szkice o Pi\u0142sudskim s\u0105 dobrym, jak zreszt\u0105 wiele z Schulzowskich opowiada\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142em celnych spostrze\u017ce\u0144, kt\u00f3re z powodzeniem mog\u0105 pos\u0142u\u017cy\u0107 za b\u0142yskotliwe sentencje czy motta. Polecam kilka nast\u0119puj\u0105cych:<\/p>\n

Wielko\u015b\u0107 rozsiana jest sk\u0105po w planie \u015bwiata.
\nHistoria pe\u0142na jest mrowisk i gruz\u00f3w \u2013 wystyg\u0142ych kopc\u00f3w wielko\u015bci.
\nA\u017ceby zrozumie\u0107, cz\u0142owiek musi umniejsza\u0107.
\nSta\u0107 ich by\u0142o zaledwie na jedno s\u0142owo.
\nJest romantycznym przes\u0105dem, \u017ce co ma w poezji o\u017cy\u0107, musi w \u017cyciu umrze\u0107.
\nWisia\u0142 nieuformowany w powietrzu, wchodzi\u0142 i wychodzi\u0142 z oddechem piersi.
\nBezs\u0142owne szczyty czynu nie mog\u0105 trwa\u0107 d\u0142ugo.<\/p><\/blockquote>\n

Poka\u017c przypisy<\/span>    (\u21b5 returns to text)<\/p>\n
    \n
  1. B. Schulz, Powstaj\u0105 legendy.\u00a0Trzy szkice wok\u00f3\u0142 Pi\u0142sudskiego<\/em>, Wst\u0119p i opracowanie S. Rosiek, Oficyna Literacka, Krak\u00f3w 1993, s. 3.\u21b5<\/a><\/li>\n
  2. B. Schul, Powstaj\u0105 legendy<\/em>, [w:] \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d, Warszawa, 1935, nr 22, s. 425.\u21b5<\/a><\/li>\n
  3. B. Schulz, Wolno\u015b\u0107 tragiczna<\/em>, [w:] \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d, Warszawa, 1936, nr 27, s. 510\u2013511; B. Schulz, Pod Belwederem<\/em>, [w:] \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d, Warszawa, 1936, nr 30, s. 571.\u21b5<\/a><\/li>\n
  4. W. Panas, Bruno od Mesjasza. Rzecz o dw\u00f3ch ekslibrisach oraz jednym obrazie i kilkudziesi\u0119ciu rysunkach Brunona Schulza<\/em>, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2001, s. 27, przypis 27.\u21b5<\/a><\/li>\n
  5. Tam\u017ce, s. 27. Panas w tym przypisie o tych tekstach Schulza stwierdza te\u017c: \u201edot\u0105d uporczywie przez edytor\u00f3w pomijane\u201d.\u21b5<\/a><\/li>\n
  6. B. Schulz, Listy, fragmenty. Wspomnienia o pisarzu<\/em>, Zebra\u0142 i opracowa\u0142 Jerzy Ficowski, Krak\u00f3w\u2013Wroc\u0142aw 1984.\u21b5<\/a><\/li>\n
  7. B. Schulz, Opowiadania, wyb\u00f3r esej\u00f3w i list\u00f3w<\/em>, Opracowa\u0142 Jerzy Jarz\u0119bski. Wroc\u0142aw\u2013Warszawa\u2013Krak\u00f3w\u2013Gda\u0144sk\u2013\u0141\u00f3d\u017a 1989.\u21b5<\/a><\/li>\n
  8. B. Schulz, Opowiadania, eseje, listy,<\/em>\u00a0Wyb\u00f3r, uk\u0142ad, pos\u0142owie W\u0142odzimierz Bolecki. Warszawa 2000.\u21b5<\/a><\/li>\n
  9. B. Schulz, Powstaj\u0105 legendy…<\/em>, dz. cyt.\u21b5<\/a><\/li>\n
  10. B. Schulz, Szkice krytyczne<\/em>, Opracowanie i pos\u0142owie Ma\u0142gorzata Kitowska-\u0141ysiak, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000.\u21b5<\/a><\/li>\n
  11. B. Schulz, Powstaj\u0105 legendy…<\/em>, dz. cyt., s. 19. Wszystkie cytaty z tekst\u00f3w Schulza o Pi\u0142sudskim pochodz\u0105 z wydania w\u00a0opracowaniu Stanis\u0142awa Ro\u015bka Powstaj\u0105 legendy. Trzy szkice wok\u00f3\u0142 Pi\u0142sudskiego<\/em>.\u21b5<\/a><\/li>\n
  12. Tam\u017ce, s. 21.\u21b5<\/a><\/li>\n
  13. Tam\u017ce, s. 22.\u21b5<\/a><\/li>\n
  14. Tam\u017ce.\u21b5<\/a><\/li>\n
  15. Tam\u017ce, s. 24.\u21b5<\/a><\/li>\n
  16. Tam\u017ce, s. 25.\u21b5<\/a><\/li>\n
  17. W. Panas, Bruno od…<\/em>, dz. cyt., s. 31.\u21b5<\/a><\/li>\n
  18. B. Schulz: Powstaj\u0105…, dz. cyt., s. 28\u201329.\u21b5<\/a><\/li>\n
  19. Por. has\u0142o \u201emit\u201d [w:] S\u0142ownik schulzowski<\/em>, Opracowanie i redakcja W\u0142odzimierz Bolecki, Jerzy Jarz\u0119bski, Stanis\u0142aw Rosiek. Gda\u0144sk 2006, s. 222\u2013223.\u21b5<\/a><\/li>\n
  20. B. Schulz: Powstaj\u0105…<\/em>, dz. cyt., s. 29.\u21b5<\/a><\/li>\n
  21. Tam\u017ce, s. 29.\u21b5<\/a><\/li>\n
  22. Tam\u017ce, s. 38.\u21b5<\/a><\/li>\n
  23. Tam\u017ce.\u21b5<\/a><\/li>\n
  24. Tam\u017ce, s. 30.\u21b5<\/a><\/li>\n
  25. Tam\u017ce, s. 35.\u21b5<\/a><\/li>\n
  26. Tam\u017ce, s. 34.\u21b5<\/a><\/li>\n
  27. Tam\u017ce, s. 42.\u21b5<\/a><\/li>\n
  28. Tam\u017ce, s. 43.\u21b5<\/a><\/li>\n
  29. Tam\u017ce, s. 5.\u21b5<\/a><\/li>\n
  30. Tam\u017ce, s. 9.\u21b5<\/a><\/li>\n
  31. Tam\u017ce, s. 13.\u21b5<\/a><\/li>\n
  32. Tam\u017ce, s. 15.\u21b5<\/a><\/li>\n
  33. W. Panas, Bruno od…<\/em>, dz. cyt., s. 29.\u21b5<\/a><\/li>\n
  34. Bruno Schulz, Geniusz z pejczem w teczce. Rozmowa Joanny Roli\u0144skiej z Wies\u0142awem Budzy\u0144skim<\/em>, www.focus.pl\/artykul\/bruno-schulz-geniusz-z-pejczem-w-teczce (dost\u0119p: 10.09.2017).\u21b5<\/a><\/li>\n
  35. J. Jarz\u0119bski, Schulz i historia<\/em>, [w:] Bruno Schulz: teksty i konteksty,<\/em>\u00a0Materia\u0142y VI Mi\u0119dzynarodowego Festiwalu Brunona Schulza w Drohobyczu. Pod red. Wiery Meniok. Drohobycz 2016, s. 193.\u21b5<\/a><\/li>\n
  36. Bruno Schulz. W obronie wielko\u015bci<\/em>, www.teologiapolityczna.pl\/teologia-polityczna-co-tydzien-nr-67-bruno-schulz-w-obronie-wielko\u015bci (10.09.2017).\u21b5<\/a><\/li>\n
  37. M. Urbanowski, Bruno Schulz i polityka<\/em>, www.teologiapolityczna.pl\/prof-maciej-urbanowski-bruno-schulz-i-polityka (10.09.2017).\u21b5<\/a><\/li>\n
  38. M. P. Markowski, Powszechna rozwi\u0105z\u0142o\u015b\u0107. Schulz, egzystencja, literatura<\/em>, Krak\u00f3w 2012, s. 28.\u21b5<\/a><\/li>\n
  39. W. J. Wysocki, Konterfekt Rodu Pi\u0142sudskich<\/em>, www.instytutpilsudskiego.eu\/konterfekt (10.09.2017).\u21b5<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Trzeba od razu przyzna\u0107, \u017ce bodaj najlepsze, najbardziej naturalne i najwymowniejsze pierwsze zdanie, jakim wypada rozpocz\u0105\u0107 artyku\u0142 o zwi\u0105zkach Brunona Schulza i J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, zosta\u0142o ju\u017c napisane. Zatem nie pozostaje mi nic innego, jak rozpocz\u0105\u0107 cytatem: \u201ePi\u0142sudski i Schulz? Zaskakuj\u0105ce po\u0142\u0105czenie. Przez ca\u0142e lata czytania Schulza nie przysz\u0142o mi \u2013 a chyba te\u017c innym \u2013 do g\u0142owy, \u017ceby postawi\u0107 obok siebie te dwa nazwiska\u201d.<\/p>\n","protected":false},"author":620,"featured_media":44979,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[1396,4506,368,7321],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[4504],"yoast_head":"\nSchulz o Pi\u0142sudskim \u2013 i co z tego wynik\u0142o<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Pi\u0142sudski i Schulz? Zaskakuj\u0105ce po\u0142\u0105czenie. Przez ca\u0142e lata czytania Schulza nie przysz\u0142o mi \u2013 a chyba te\u017c innym \u2013 do g\u0142owy, \u017ceby postawi\u0107 obok siebie te dwa nazwiska.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/bruno-schulz-akcent-2017-12-30.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/bruno-schulz-akcent-2017-12-30.jpg\",\"width\":600,\"height\":480,\"caption\":\"Bruno Schulz, Autoportret (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk\",\"name\":\"Schulz o Pi\u0142sudskim \u2013 i co z tego wynik\u0142o\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2017-12-31T23:00:32+00:00\",\"dateModified\":\"2020-09-01T11:57:18+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/0047eabc6683cba4084cfcfe1b7dd71a\"},\"description\":\"Pi\u0142sudski i Schulz? Zaskakuj\u0105ce po\u0142\u0105czenie. Przez ca\u0142e lata czytania Schulza nie przysz\u0142o mi \u2013 a chyba te\u017c innym \u2013 do g\u0142owy, \u017ceby postawi\u0107 obok siebie te dwa nazwiska.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Schulz o Pi\u0142sudskim \u2013 i co z tego wynik\u0142o\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/0047eabc6683cba4084cfcfe1b7dd71a\",\"name\":\"Grzegorz J\u00f3zefczuk\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/grzegorz-jozefczuk\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Schulz o Pi\u0142sudskim \u2013 i co z tego wynik\u0142o","description":"Pi\u0142sudski i Schulz? Zaskakuj\u0105ce po\u0142\u0105czenie. Przez ca\u0142e lata czytania Schulza nie przysz\u0142o mi \u2013 a chyba te\u017c innym \u2013 do g\u0142owy, \u017ceby postawi\u0107 obok siebie te dwa nazwiska.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/bruno-schulz-akcent-2017-12-30.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/bruno-schulz-akcent-2017-12-30.jpg","width":600,"height":480,"caption":"Bruno Schulz, Autoportret (\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk","name":"Schulz o Pi\u0142sudskim \u2013 i co z tego wynik\u0142o","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk#primaryimage"},"datePublished":"2017-12-31T23:00:32+00:00","dateModified":"2020-09-01T11:57:18+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/0047eabc6683cba4084cfcfe1b7dd71a"},"description":"Pi\u0142sudski i Schulz? Zaskakuj\u0105ce po\u0142\u0105czenie. Przez ca\u0142e lata czytania Schulza nie przysz\u0142o mi \u2013 a chyba te\u017c innym \u2013 do g\u0142owy, \u017ceby postawi\u0107 obok siebie te dwa nazwiska.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/schulz-o-pilsudskim-i-co-z-tego-wyniklo-akcent-grzegorz-jozefczuk#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Schulz o Pi\u0142sudskim \u2013 i co z tego wynik\u0142o"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/0047eabc6683cba4084cfcfe1b7dd71a","name":"Grzegorz J\u00f3zefczuk","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/grzegorz-jozefczuk"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/44972"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/620"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=44972"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/44972\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/44979"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=44972"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=44972"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=44972"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=44972"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=44972"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}