{"id":46560,"date":"2018-07-13T00:00:50","date_gmt":"2018-07-12T23:00:50","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=46560"},"modified":"2018-07-13T08:56:37","modified_gmt":"2018-07-13T07:56:37","slug":"piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm","title":{"rendered":"Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm"},"content":{"rendered":"

\u201eBerman rzeczywi\u015bcie by\u0142 wstawiony na p\u00f3\u0142k\u0119 artysta-fotomonta\u017cysta, co by\u0142o wygodne z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w; ale znalaz\u0142 si\u0119 na tej p\u00f3\u0142ce tak\u017ce dlatego, \u017ce sam j\u0105 sobie skonstruowa\u0142. Bardziej chcia\u0142 by\u0107 artyst\u0105 ni\u017c u\u017cytkowym grafikiem, kt\u00f3ry pracowa\u0142 na rzecz spraw \u2013 w r\u00f3\u017cnych okresach historii \u2013 niewygodnych.<\/em>\u201d\u00a0\u2013 m\u00f3wi w rozmowie z Paw\u0142em Bieniem pe\u0142ni\u0105cy obowi\u0105zki dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie Piotr Rypson, autor ksi\u0105\u017cki Czerwony monter. Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm<\/em>.<\/p>\n

\"Piotr<\/a>
Piotr Rypson, \u201eCzerowny monter. Mieczys\u0142aw Berman \u2013 grafik, kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm\u201d, Wydawnictwo Karakter (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawcy)<\/figcaption><\/figure>\n

Pawe\u0142 Bie\u0144: Jest Pan autorem kilku opracowa\u0144 oscyluj\u0105cych wok\u00f3\u0142 tematu grafiki u\u017cytkowej. Kilka lat temu wyda\u0142 Pan ksi\u0105\u017ck\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 polskiemu projektowaniu graficznemu, a wcze\u015bniej tak\u017ce prac\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 ksi\u0105\u017cce artystycznej; mia\u0142 Pan zatem znakomicie rozpoznany grunt teoretyczny. Czy Mieczys\u0142aw Berman to wdzi\u0119czny temat na monografi\u0119?<\/strong><\/p>\n

Piotr Rypson: My\u015bl\u0119, \u017ce to bardzo wdzi\u0119czny temat. Chocia\u017cby z tego powodu, \u017ce o ile tamte poprzednie ksi\u0105\u017cki pr\u00f3bowa\u0142y rysowa\u0107 szerokie pole tego, co w obszarze \u201esztuka a forma ksi\u0105\u017cki jako no\u015bnika sztuki\u201d; dotyczy\u0142y w wi\u0119kszym stopniu praktyk artystycznych\u00a0\u2013 czy to awangardy, czy p\u00f3\u017aniejszych. Z drugiej strony mamy kwestie wy\u0142aniaj\u0105cej si\u0119 po Wielkiej Wojnie polskiej komunikacji wizualnej. To do\u015b\u0107 szczeg\u00f3lny moment \u2013 zaczyna si\u0119 kszta\u0142towa\u0107 osobny j\u0119zyk: do\u015b\u0107 swojski z jednej strony, do\u015b\u0107 kosmopolityczny z drugiej. Bazuj\u0105cy na lokalnym napi\u0119ciu wielowektorowej kultury II Rzeczpospolitej. Maj\u0105c na uwadze to t\u0142o, mog\u0142em zaj\u0105\u0107 si\u0119 Mieczys\u0142awem Bermanem \u2013 cz\u0142owiekiem najbardziej chyba zaanga\u017cowanym w tworzenie j\u0119zyka polskiej lewicy artystycznej, praktycznie od pocz\u0105tku lat 30., a\u017c po p\u00f3\u017ane lata 60. To chyba jedyny artysta, kt\u00f3ry przez cztery burzliwe dekady kszta\u0142towa\u0142 w tym duchu graficzne komunikaty. Uczestniczy\u0142 w narodzinach nowej w\u0142adzy, w latach 40. jest wezwany do Moskwy, a chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej tworzy to\u017csamo\u015b\u0107 wizualn\u0105 PRL. Ten proces umkn\u0105\u0142 w zasadzie uwadze badaczy przez prostot\u0119 pytania: kto to w\u0142a\u015bciwie zrobi\u0142?<\/p>\n

To rzeczywi\u015bcie frapuj\u0105ce, \u017ce w dyskursie historyczno-artystycznym Berman obecny by\u0142 przez lata wy\u0142\u0105cznie jako tw\u00f3rca fotomonta\u017cy \u2013 ta ga\u0142\u0105\u017a jego dzia\u0142alno\u015bci wysun\u0119\u0142a si\u0119 na czo\u0142o i niejako go zdefiniowa\u0142a. To samo dotyczy tak\u017ce praktyk wystawienniczych. Dlaczego?<\/strong><\/p>\n

Taka by\u0142a praktyka historyk\u00f3w sztuki i wystawiennictwa \u2013 przez ca\u0142e lata grafika by\u0142a zaj\u0119ciem dla hobbyst\u00f3w. Dopiero niedawno sta\u0142a si\u0119 pe\u0142noprawnym przedmiotem bada\u0144 \u2013 rozumiemy jak ogromn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a. To najbardziej por\u0119czny no\u015bnik kodu wizualnego. Grafika u\u017cytkowa robi to samo w XIX, a zw\u0142aszcza XX wieku, co dzi\u015b Internet, jako narz\u0119dzie globalne. \u017byjemy w epoce informacji, komunikat wizualny na nas wyp\u0142ywa, wi\u0119c to wa\u017cne kto nim operuje. Mo\u017cna zada\u0107 pytanie: czy to si\u0119 tak dzieje, czy te\u017c s\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy po prostu to robi\u0105? Berman rzeczywi\u015bcie by\u0142 wstawiony na p\u00f3\u0142k\u0119 \u201eartysta-fotomonta\u017cysta\u201d, by\u0142 post\u0119powy, lewicowy, co by\u0142o wygodne z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w. Ale znalaz\u0142 si\u0119 na tej p\u00f3\u0142ce tak\u017ce dlatego, \u017ce sam j\u0105 sobie skonstruowa\u0142. Bardziej chcia\u0142 by\u0107 artyst\u0105 ni\u017c u\u017cytkowym grafikiem, kt\u00f3ry pracowa\u0142 na rzecz spraw \u2013 w r\u00f3\u017cnych okresach historii \u2013 niewygodnych.<\/p>\n

Skoro o pracach niewygodnych mowa: w 1930 Berman wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 przy wydaniu Historii rewolucji rosyjskiej<\/em> Trockiego. Czy to jedno z tych k\u0142opotliwych dzie\u0142? Co sta\u0142o si\u0119 z Bermanem po \u201eodwil\u017cy\u201d?<\/strong><\/p>\n

Tak, to doskona\u0142y przyk\u0142ad. Po odwil\u017cy dziej\u0105 si\u0119 dwie rzeczy: z wieku \u015bredniego Berman przechodzi do wieku dojrza\u0142ego: pokoleniowo i stylistyczne jego figura wytraca swoj\u0105 no\u015bno\u015b\u0107 w sensie politycznym. Jednocze\u015bnie konstruuje si\u0119 jego posta\u0107 jako artysty-fotomonta\u017cysty \u201es\u0142usznej sprawy\u201d i z wolna zaczyna funkcjonowa\u0107 w obiegu stricte<\/em> artystycznym. Od lat 60. zaczynaj\u0105 si\u0119 wystawy retrospektywne \u2013 oczywi\u015bcie przewa\u017caj\u0105 fotomonta\u017ce. \u015awietne projekty z lat 30. nie by\u0142y pokazywane, po cz\u0119\u015bci tak\u017ce dlatego, \u017ce przedwojenny dorobek zosta\u0142 w wielkim stopniu zniszczony. Z drugiej strony, ciekawsze jest jego wcielenie jako artysty takiego jak Lissitzky, Rodczenko, kt\u00f3ry swoj\u0105 prac\u0105 bierze udzia\u0142 w przemianie \u015bwiata \u2013 tak te\u017c skutecznie siebie Berman pozycjonowa\u0142. Ta rola artysty awangardowego po odwil\u017cy by\u0142a metryk\u0105 cenion\u0105. Fotomonta\u017c stanowi\u0142 wyraz zdrowego post\u0119pu. Berman by\u0142 artyst\u0105 mi\u0119dzynarodowym, wystawiano jego w prace w Centre Pompidou, w Niemczech, mediola\u0144ska galeria sprzedaje jego prace, cz\u0119sto b\u0119d\u0105ce \u2013 mniej lub bardziej wiern\u0105 \u2013 pr\u00f3b\u0105 odtworzenia tego, co robi\u0142 przed wojn\u0105. By\u0142 swego rodzaju chodz\u0105cym archiwum pami\u0119ci wizualnej, doskonale wiedz\u0105c, po jakie materia\u0142y warto si\u0119ga\u0107, a po kt\u00f3re si\u0119ga\u0107 nie mo\u017cna, bo nie uzyska\u0142y certyfikatu partyjnej \u201ekoszerno\u015bci\u201d. Jest znakomitym agentem zmian w partii na subtelnym poziomie kodyfikacji, cho\u0107 \u015brodk\u00f3w u\u017cywa\u0142 przecie\u017c dosadnych. Na koniec \u2013 w wieku bardzo dojrza\u0142ym \u2013 Berman pracuje nad ksi\u0105\u017ck\u0105 o Mieczys\u0142awie Szczuce, opowiadaj\u0105cej o arty\u015bcie awangardowym, \u015bci\u015ble zwi\u0105zanym z parti\u0105 \u2013 jak przysta\u0142o na tak\u0105 posta\u0107 \u2013 tragicznie zmar\u0142ym podczas wspinaczki w g\u00f3rach. Znakomita posta\u0107 na legend\u0119. Druga praca jest interesuj\u0105ca ze wzgl\u0119du na biografi\u0119 samego Bermana, kt\u00f3ry \u2013 jak s\u0105dz\u0119 \u2013 urodzi\u0142 si\u0119 w Warszawie w do\u015b\u0107 zamo\u017cnej rodzinie \u017cydowskiej, co zreszt\u0105 ukrywa\u0142, deklaruj\u0105c \u017ce jest synem ubogiego buchaltera i sam si\u0119 wybi\u0142. Jest to ksi\u0105\u017cka wydana w trzech j\u0119zykach przez Ministerstwo Obrony Narodowej, po\u015bwi\u0119cona martyrologii \u017byd\u00f3w. Tekstu jest tam ma\u0142o \u2013 to ksi\u0105\u017cka w zasadzie zrobiona przez Bermana. Jest w tym jaki\u015b zamys\u0142 polityczny i propagandowy. Jaki, w tym momencie, trudno powiedzie\u0107.<\/p>\n

Wspomnia\u0142 Pan o Lissitzkim i Rodczence, wobec czego nie mog\u0119 nie zapyta\u0107: czy kosmopolityczny konstruktywizm stoj\u0105cy u podstaw stylu Bermana by\u0142 dobrym punktem wyj\u015bcia do budowania wizualnej to\u017csamo\u015bci PRL? Czy to nie paradoks?<\/strong><\/p>\n

Jest w tym pewien paradoks, na pewno, o tyle, \u017ce \u2013 jak m\u00f3wiono onegdaj \u2013 na zdobyczach awangardy jest konstruowane co\u015b, co jest \u2013 nominalnie przynajmniej \u2013 kontrawangardowe; ale mnie si\u0119 wydaje, \u017ce teza, m\u00f3wi\u0105ca o istnieniu prostej linii \u0142\u0105cz\u0105cej awangard\u0119 konstruktywistyczn\u0105 z socrealizmem jest ba\u0142amutna i nieprawdziwa. Mo\u017ce ona mie\u0107 zastosowanie dla badacza rosyjskiego, patrz\u0105cego przez pryzmat biografii tamtejszych artyst\u00f3w, ale jest ca\u0142kiem nieprawdziwa je\u015bli chodzi o inne sfery geograficzne. Jest jednak znaczna r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy konstruktywizmem Strzemi\u0144skiego, Sta\u017cewskiego czy nawet Peipera \u2013 czyli my\u015blenia o konstrukcji jako principium estetycznym w innej materii ni\u017c sztuki plastyczne \u2013 a konstruowaniem si\u0119 nowoczesnej propagandy, w kt\u00f3rej owszem cz\u0119\u015b\u0107 konstruktywist\u00f3w mia\u0142a sw\u00f3j udzia\u0142, ale zdominowana jest innymi nadrz\u0119dnymi determinantami w postaci fotografii jako masowego \u015brodka przekazu czy nowoczesnych \u015brodk\u00f3w drukarstwa. Dodajmy do tego minimalizacj\u0119 obj\u0119to\u015bci tekstu, prymat obrazu, dynamizm. To j\u0119zyk nie s\u0142u\u017c\u0105cy tylko do rekonstrukcji \u015bwiata, ale tak\u017ce \u2013 dzi\u0119ki klejowi i no\u017cyczkom \u2013 mo\u017cna zrobi\u0107 z nim co\u015b, co ulica trafnie nazwa\u0142a \u201epic na wod\u0119, fotomonta\u017c\u201d. Berman we wczesnych pracach stosuje wyra\u017ane podzia\u0142y konstrukcyjne, ale jest to, powiedzia\u0142bym, styl epoki, tak si\u0119 robi. Bardzo pr\u0119dko zaczyna robi\u0107 takie rzeczy, kt\u00f3re robi si\u0119 i dzi\u015b: prostota \u015brodk\u00f3w wyrazu i maksymalna skuteczno\u015b\u0107. Nie ma potrzeby koncepcyjnego konstruowania.<\/p>\n

Pozwoli Pan, \u017ce od konstruktywizmu via<\/em> Berlewi przejdziemy do Ko\u0142a Artyst\u00f3w Grafik\u00f3w Reklamowych. Czy istnienie tej organizacji, od 1933 roku, \u015bwiadczy o emancypacji grafiki reklamowej w II Rzeczpospolitej jako pe\u0142noprawnej dziedziny sztuki?<\/strong><\/p>\n

Mo\u017cna powiedzie\u0107: za pi\u0119\u0107 dwunasta. Tu\u017c przed wybuchem II wojny \u015bwiatowej grafika u\u017cytkowa zaczyna by\u0107 traktowana powa\u017cnie przez ko\u0142a gospodarcze. Klient musi si\u0119 nauczy\u0107 tego, co proponuje mu dobrze wykszta\u0142cony us\u0142ugodawca; \u0107wiczyli\u015bmy to tak\u017ce w latach 90. i dwutysi\u0119cznych. Cz\u0119sto arty\u015bci wiedz\u0105 lepiej, ni\u017c sami klienci niewprowadzeni w my\u015blenie o tym, jakiego j\u0119zyka wobec danego odbiorcy u\u017cy\u0107. To, \u017ce niezwykle kompetentne recenzje z wystaw plakatu znajduj\u0105 si\u0119 w czasopismach gospodarczych, dowodzi, \u017ce zasz\u0142a jaka\u015b bardzo istotna zmiana; by\u0142em zaskoczony ich szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci\u0105 \u2013 jak g\u0142\u0119boko wnikaj\u0105 w idiom graficzny, jak analizuj\u0105 czy plakat dobrze wypada w \u015bwietle dziennym, w \u015bwietle sztucznym. Jakby kto\u015b o wysokich kompetencjach pochyla\u0142 si\u0119 nad nimi z mikroskopem. Poziom grafiki u\u017cytkowej by\u0142 w latach 30. bardzo wysoki. Nieliczne grono grafik\u00f3w, kt\u00f3rzy rozpierzchli si\u0119 p\u00f3\u017aniej po \u015bwiecie i odnoszone przez nich wielkie sukcesy tego dowodz\u0105.<\/p>\n

M\u00f3wimy o Bermanie jako komuni\u015bcie, ale mia\u0142 na swoim koncie tak\u017ce flirt z kapitalizmem. Pracowa\u0142 w latach 30. dla warszawskiego koncernu farmaceutycznego Spiessa; czy to tak\u017ce \u201ewstydliwa\u201d pozycja w jego dossier<\/em>?<\/strong><\/p>\n

Szczerze m\u00f3wi\u0105c, trudno mi powiedzie\u0107. W tamtym czasie, jak zreszt\u0105 zawsze, jasne by\u0142o, \u017ce z czego\u015b trzeba \u017cy\u0107. Partia nie p\u0142aci\u0142a, a je\u015bli ju\u017c to pensje pobierali tylko wysocy aparatczycy. Kto\u015b taki jak Berman nie dostawa\u0142 nic lub bardzo ma\u0142o. Pracowa\u0142 dla wydawc\u00f3w komercyjnych, a kiedy jego marka nabra\u0142a wyrazisto\u015bci, m\u00f3g\u0142 podj\u0105\u0107 si\u0119 wielkich zlece\u0144, takich jak w\u0142a\u015bnie praca dla koncernu Spiessa. Ka\u017cdy w bran\u017cy reklamowej wie, \u017ce koncern\u00f3w farmaceutycznych nale\u017cy si\u0119 trzyma\u0107, bo to jest bran\u017ca, kt\u00f3ra z interesu nie wychodzi. Zreszt\u0105 koncern Spiessa wydawa\u0142 tak\u017ce luksusowe czasopismo dla zamo\u017cnych lekarzy. Nie s\u0105dz\u0119, \u017ceby to sta\u0142o w jakiej\u015b sprzeczno\u015bci z tym, \u017ce w wolnym czasie towarzysz Berman robi\u0142 inne rzeczy dla partii. Inna rzecz, \u017ce on przeszed\u0142 do pracy \u201ena pe\u0142en etat\u201d dla kapitalizmu w momencie, kiedy Komunistyczna Partia Polski si\u0119 rozpad\u0142a i ju\u017c nie mia\u0142 zlece\u0144 ani kontakt\u00f3w. Bardzo wielu ludzi z marginesu \u00f3wczesnego komunizmu, kt\u00f3rzy nie nale\u017celi do partii, nie byli aparatczykami, tylko po prostu robili dla partii r\u00f3\u017cne rzeczy, zostali nagle opuszczeni i zdezorientowani. O wiele gorsz\u0105 rzecz\u0105 w jego biografii by\u0142a ta wspomniana ksi\u0105\u017cka Trockiego \u2013 zreszt\u0105, dosta\u0142 na ni\u0105 zlecenie z wydawnictwa. Partia wielokrotnie do tej kwestii powraca\u0142a i wybaczy\u0107 mu tego nie mog\u0142a.<\/p>\n

W zako\u0144czeniu napisa\u0142 Pan, \u017ce niekt\u00f3re z ksi\u0105\u017cek stanowi\u0105cych cz\u0119\u015b\u0107 \u2013 bardzo bogatego dodajmy \u2013 materia\u0142u ilustracyjnego, zachowane zosta\u0142y w pojedynczych egzemplarzach. Przyznam, \u017ce bardzo mnie to zaskoczy\u0142o. Czy to znaczy, ze grafika ksi\u0105\u017ckowa jest sztuk\u0105 efemeryczn\u0105?<\/strong><\/p>\n

Jest sztuk\u0105 na tyle efemeryczn\u0105, na ile geopolityka na to pozwala. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce wszystko co by\u0142o kumulowane w Warszawie na skutek jej sto\u0142eczno\u015bci, w zasadzie posz\u0142o z ogniem. Inna rzecz to grafika u\u017cytkowa podlegaj\u0105ca recyclingowi. Po prostu \u2013 je\u015bli kto\u015b nie jest pasjonatem, czy z jakich\u015b innych powod\u00f3w tego nie przetrzymuje, to zwyczajnie si\u0119 to wyrzuca. W Polsce zerwana zosta\u0142a ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 archiw\u00f3w, zak\u0142ad\u00f3w, kolekcji. Je\u015bli co\u015b mamy, to historycy ciesz\u0105 si\u0119 strasznie, \u017ce jaki\u015b zesp\u00f3\u0142 \u2013 dzi\u0119ki Bogu \u2013 przetrwa\u0142. To jest ta kondycja wyj\u015bciowa, w kt\u00f3rej nie dziwi nas, \u017ce jaki\u015b druk z XVI wieku si\u0119 zachowa\u0142, a z lat trzydziestych wyst\u0119puje tylko w jednym egzemplarzu, nadszarpany. Niemniej, ten stan rzeczy ma r\u00f3wnie\u017c uzasadnienie w tym, \u017ce ksi\u0105\u017cki istniej\u0105, ale biblioteki, przechowuj\u0105ce ksi\u0105\u017cki przez dekady uznawa\u0142y obwoluty za przekle\u0144stwo, dlatego cz\u0119sto pierwsz\u0105 rzecz\u0105, kt\u00f3r\u0105 robiono po zakupie tomu do ksi\u0119gozbioru by\u0142o darcie, zrywanie obwoluty, przycinanie ksi\u0105\u017cki do formatu i oprawianie w szkaradn\u0105 tektur\u0119, \u017ceby ksi\u0105\u017cka si\u0119 nie zniszczy\u0142a. Wobec tego nawet to, co przetrwa\u0142o, uleg\u0142o zniszczeniu. Rzeczywi\u015bcie jest i tak, \u017ce s\u0105 ksi\u0105\u017cki \u2013 nieliczne wprawdzie \u2013 o kt\u00f3rych wiadomo, ze Berman je robi\u0142, ale nie znamy ich ok\u0142adek, ale s\u0105 i takie, kt\u00f3re znamy tylko z jednego egzemplarza. To jest szokuj\u0105ce w por\u00f3wnaniu cho\u0107by z Czechami, gdzie ka\u017cd\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 mo\u017cna na rynku antykwarycznym dosta\u0107, co wynika oczywi\u015bcie tak\u017ce z tego, jak z Czechami obeszli si\u0119 Niemcy podczas II Wojny \u015awiatowej.<\/p>\n

Na koniec pytanie, kt\u00f3re powinno by\u0107 adresowane chyba do samego bohatera Pana ksi\u0105\u017cki, ale my\u015bl\u0119, \u017ce Pan znakomicie go w tej sytuacji wyr\u0119czy: czy polski komunizm \u0142atwo by\u0142o zaprojektowa\u0107?<\/strong><\/p>\n

<\/strong>Tak \u2013 dysponowano bowiem i talentem, i znacznymi na to \u015brodkami.<\/p>\n

Piotr Ryspon z ksi\u0105\u017ck\u0105\u00a0Czerowny monter. Mieczys\u0142aw Berman \u2013 grafik, kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm\u00a0<\/em>(Wydawnictwo Karakter) jest laureatem Nagrody\u00a0\u201eO\u201d 2018<\/span><\/a> w dziedzinie design.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Berman by\u0142 artyst\u0105 mi\u0119dzynarodowym, wystawiano jego w prace w Centre Pompidou, w Niemczech, mediola\u0144ska galeria sprzedaje jego prace, cz\u0119sto b\u0119d\u0105ce \u2013 mniej lub bardziej wiern\u0105 \u2013 pr\u00f3b\u0105 odtworzenia tego, co robi\u0142 przed wojn\u0105. By\u0142 swego rodzaju chodz\u0105cym archiwum pami\u0119ci wizualnej, doskonale wiedz\u0105c, po jakie materia\u0142y warto si\u0119ga\u0107, a po kt\u00f3re si\u0119ga\u0107 nie mo\u017cna, bo nie uzyska\u0142y certyfikatu partyjnej \u201ekoszerno\u015bci\u201d. Jest znakomitym agentem zmian w partii na subtelnym poziomie kodyfikacji, cho\u0107 \u015brodk\u00f3w u\u017cywa\u0142 przecie\u017c dosadnych.<\/p>\n","protected":false},"author":575,"featured_media":46564,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[65],"tags":[2269,7017,5248,3766,2959],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[3831,5247],"yoast_head":"\nPiotr Rypson o ksi\u0105\u017cce Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Berman rzeczywi\u015bcie by\u0142 wstawiony na p\u00f3\u0142k\u0119 artysta-fotomonta\u017cysta, co by\u0142o wygodne z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w; ale znalaz\u0142 si\u0119 na tej p\u00f3\u0142ce tak\u017ce dlatego, \u017ce sam j\u0105 sobie skonstruowa\u0142. Bardziej chcia\u0142 by\u0107 artyst\u0105 ni\u017c u\u017cytkowym grafikiem, kt\u00f3ry pracowa\u0142 na rzecz spraw \u2013 w r\u00f3\u017cnych okresach historii \u2013 niewygodnych. \u2013 m\u00f3wi w rozmowie z Paw\u0142em Bieniem pe\u0142ni\u0105cy obowi\u0105zki dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie Piotr Rypson, autor ksi\u0105\u017cki Czerwony monter. Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/RYPSON-Czerwony-monter-300-FRONT-scaled.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/RYPSON-Czerwony-monter-300-FRONT-scaled.jpg\",\"width\":1707,\"height\":2560,\"caption\":\"Piotr Rypson, \u201eCzerowny monter. Mieczys\u0142aw Berman \u2013 grafik, kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm\u201d, Wydawnictwo Karakter (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawcy)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm\",\"name\":\"Piotr Rypson o ksi\u0105\u017cce Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2018-07-12T23:00:50+00:00\",\"dateModified\":\"2018-07-13T07:56:37+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/3b452f66e62acada08b64899fcbcaee6\"},\"description\":\"Berman rzeczywi\u015bcie by\u0142 wstawiony na p\u00f3\u0142k\u0119 artysta-fotomonta\u017cysta, co by\u0142o wygodne z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w; ale znalaz\u0142 si\u0119 na tej p\u00f3\u0142ce tak\u017ce dlatego, \u017ce sam j\u0105 sobie skonstruowa\u0142. Bardziej chcia\u0142 by\u0107 artyst\u0105 ni\u017c u\u017cytkowym grafikiem, kt\u00f3ry pracowa\u0142 na rzecz spraw \u2013 w r\u00f3\u017cnych okresach historii \u2013 niewygodnych. \u2013 m\u00f3wi w rozmowie z Paw\u0142em Bieniem pe\u0142ni\u0105cy obowi\u0105zki dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie Piotr Rypson, autor ksi\u0105\u017cki Czerwony monter. Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/3b452f66e62acada08b64899fcbcaee6\",\"name\":\"Piotr Rypson\",\"description\":\"PIOTR RYPSON \u2013 historyk sztuki i literatury, krytyk sztuki. Prac\u0119 doktorsk\u0105 obroni\u0142 w Instytucie Polonistyki UW (2000). W latach 1990-95 redaktor naczelny czasopisma \u201eObieg\u201d, w latach 1993-1996 G\u0142\u00f3wny Kurator Zbior\u00f3w i Galerii w Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej w Zamku Ujazdowskim, od 1993 do 1999 roku wyk\u0142adowca Rhode Island School of Design w Providence. Opublikowa\u0142 m. in. Piramidy, s\u0142o\u0144ca, labirynty (2002), Ksi\u0105\u017cki i Strony. Polska ksi\u0105\u017cka awangardowa i artystyczna w XX wieku (2000), Nie g\u0119si. Polskie projektowanie graficzne 1919-1949 (2011). Obecnie p.o. Dyrektora w Muzeum Narodowym w Warszawie.\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/piotr-rypson\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Piotr Rypson o ksi\u0105\u017cce Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm","description":"Berman rzeczywi\u015bcie by\u0142 wstawiony na p\u00f3\u0142k\u0119 artysta-fotomonta\u017cysta, co by\u0142o wygodne z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w; ale znalaz\u0142 si\u0119 na tej p\u00f3\u0142ce tak\u017ce dlatego, \u017ce sam j\u0105 sobie skonstruowa\u0142. Bardziej chcia\u0142 by\u0107 artyst\u0105 ni\u017c u\u017cytkowym grafikiem, kt\u00f3ry pracowa\u0142 na rzecz spraw \u2013 w r\u00f3\u017cnych okresach historii \u2013 niewygodnych. \u2013 m\u00f3wi w rozmowie z Paw\u0142em Bieniem pe\u0142ni\u0105cy obowi\u0105zki dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie Piotr Rypson, autor ksi\u0105\u017cki Czerwony monter. Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/RYPSON-Czerwony-monter-300-FRONT-scaled.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/RYPSON-Czerwony-monter-300-FRONT-scaled.jpg","width":1707,"height":2560,"caption":"Piotr Rypson, \u201eCzerowny monter. Mieczys\u0142aw Berman \u2013 grafik, kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm\u201d, Wydawnictwo Karakter (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe wydawcy)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm","name":"Piotr Rypson o ksi\u0105\u017cce Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm#primaryimage"},"datePublished":"2018-07-12T23:00:50+00:00","dateModified":"2018-07-13T07:56:37+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/3b452f66e62acada08b64899fcbcaee6"},"description":"Berman rzeczywi\u015bcie by\u0142 wstawiony na p\u00f3\u0142k\u0119 artysta-fotomonta\u017cysta, co by\u0142o wygodne z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w; ale znalaz\u0142 si\u0119 na tej p\u00f3\u0142ce tak\u017ce dlatego, \u017ce sam j\u0105 sobie skonstruowa\u0142. Bardziej chcia\u0142 by\u0107 artyst\u0105 ni\u017c u\u017cytkowym grafikiem, kt\u00f3ry pracowa\u0142 na rzecz spraw \u2013 w r\u00f3\u017cnych okresach historii \u2013 niewygodnych. \u2013 m\u00f3wi w rozmowie z Paw\u0142em Bieniem pe\u0142ni\u0105cy obowi\u0105zki dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie Piotr Rypson, autor ksi\u0105\u017cki Czerwony monter. Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2018\/piotr-rypson-mieczyslaw-berman-czlowiek-ktory-zaprojektowal-polski-komunizm#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Mieczys\u0142aw Berman: cz\u0142owiek kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 polski komunizm"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/3b452f66e62acada08b64899fcbcaee6","name":"Piotr Rypson","description":"PIOTR RYPSON \u2013 historyk sztuki i literatury, krytyk sztuki. Prac\u0119 doktorsk\u0105 obroni\u0142 w Instytucie Polonistyki UW (2000). W latach 1990-95 redaktor naczelny czasopisma \u201eObieg\u201d, w latach 1993-1996 G\u0142\u00f3wny Kurator Zbior\u00f3w i Galerii w Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej w Zamku Ujazdowskim, od 1993 do 1999 roku wyk\u0142adowca Rhode Island School of Design w Providence. Opublikowa\u0142 m. in. Piramidy, s\u0142o\u0144ca, labirynty (2002), Ksi\u0105\u017cki i Strony. Polska ksi\u0105\u017cka awangardowa i artystyczna w XX wieku (2000), Nie g\u0119si. Polskie projektowanie graficzne 1919-1949 (2011). Obecnie p.o. Dyrektora w Muzeum Narodowym w Warszawie.","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/piotr-rypson"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/46560"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/575"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=46560"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/46560\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/46564"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=46560"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=46560"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=46560"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=46560"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=46560"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}