{"id":4757,"date":"2011-04-06T19:44:24","date_gmt":"2011-04-06T18:44:24","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=4757"},"modified":"2013-01-23T22:06:20","modified_gmt":"2013-01-23T21:06:20","slug":"endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska","title":{"rendered":"I am glad if I can&#8230;"},"content":{"rendered":"<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong><em>I am glad if I can make an interview with you.<\/em> Ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce mog\u0119 z Tob\u0105 przeprowadzi\u0107 wywiad. Ty te\u017c si\u0119 cieszysz, czy mo\u017ce cieszy\u0142by\u015b si\u0119 bardziej, gdyby\u015b nie musia\u0142 nic robi\u0107?<\/p>\n<figure id=\"attachment_4763\" aria-describedby=\"caption-attachment-4763\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/endre-tot-outdoor-texts-amsterdam-1980-b\/\" rel=\"attachment wp-att-4763\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-4763\" title=\"endre-tot-outdoor-texts-amsterdam-1980-b\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/endre-tot-outdoor-texts-amsterdam-1980-b-540x378.jpg\" alt=\"Endre T\u00f3t, \u201eOutdoor Texts\u201d, Amsterdam, 1980, fot. Archiwum E. T\u00f3ta\" width=\"540\" height=\"378\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4763\" class=\"wp-caption-text\">Endre T\u00f3t, \u201eOutdoor Texts\u201d, Amsterdam, 1980, fot. Archiwum E. T\u00f3ta<\/figcaption><\/figure>\n<p><strong>Endre T\u00f3t: <\/strong>Tej wiosny, kiedy wspomnia\u0142a\u015b mi w Stambule podczas <em>STARTER<\/em>, wystawy kuratorowanej przez Ren\u00e9 Blocka, o pomy\u015ble wywiadu, natychmiast mnie zaciekawi\u0142a\u015b: jakie pytania zadasz mi w mailu, a co ja Ci wtedy mailem odpowiem.<strong> <\/strong><\/p>\n<p>Ju\u017c Twoje pierwsze pytanie troch\u0119 mnie przy\u0142apa\u0142o, prawie urazi\u0142o. W moim \u017cyciu (co to by\u0142o za \u017cycie?!) zdarzy\u0142o si\u0119 1 lub 2 razy, \u017ce przez d\u0142u\u017cszy lub kr\u00f3tszy czas nic nie robi\u0142em. Czy si\u0119 cieszy\u0142em z tego nicnierobienia? Widzisz, te\u017c zadaj\u0119 sobie to pytanie. Pozw\u00f3l mi je pozostawi\u0107 bez\u00a0 odpowiedzi. Zawsze by\u0142em jak krokodyl, kt\u00f3ry trwa d\u0142ugi czas w bezczynno\u015bci, jakby ju\u017c nie \u017cy\u0142, ale potem nagle nerwowo zaczyna dzik\u0105 akcj\u0119.<\/p>\n<div id='gallery-1' class='gallery galleryid-4757 gallery-columns-6 gallery-size-thumbnail'><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/endre-tot-outdoor-texts-amsterdam-1980-b'><img width=\"343\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/endre-tot-outdoor-texts-amsterdam-1980-b.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Endre T\u00f3t, \u201eOutdoor Texts\u201d, Amsterdam, 1980, fot. Archiwum E. T\u00f3ta\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-4763\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-4763'>\n\t\t\t\tEndre T\u00f3t, \u201eOutdoor Texts\u201d, Amsterdam, 1980, fot. Archiwum E. T\u00f3ta\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/endre-tot-outdoor-texts-amsterdam-1980'><img width=\"344\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/endre-tot-outdoor-texts-amsterdam-1980.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Endre T\u00f3t, \u201eOutdoor Texts\u201d, Amsterdam, 1980, fot. Archiwum E. T\u00f3ta\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-4762\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-4762'>\n\t\t\t\tEndre T\u00f3t, \u201eOutdoor Texts\u201d, Amsterdam, 1980, fot. Archiwum E. T\u00f3ta\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/endre-tot-im-glad-if-i-can-stamp-1976'><img width=\"170\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/endre-tot-im-glad-if-i-can-stamp-1976.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Endre T\u00f3t, \u201eI\u2019m glad if I can stamp\u201d (stamping on Cosey Fanni Tutti\u2019s bottom), Londyn, 1976\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-4761\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-4761'>\n\t\t\t\tEndre T\u00f3t, \u201eI\u2019m glad if I can stamp\u201d (stamping on Cosey Fanni Tutti\u2019s bottom), Londyn, 1976\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-type-rain-1973-94'><img width=\"400\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/Endre-Tot-I-am-glad-if-I-can-type-rain-1973-94-400x240.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Endre T\u00f3t, \u201eI am glad if I can type rain\u201d, 1973\/94. Fot. Archiwum E. T\u00f3ta\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-4760\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-4760'>\n\t\t\t\tEndre T\u00f3t, \u201eI am glad if I can type rain\u201d, 1973\/94. Fot. Archiwum E. T\u00f3ta\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/endre-tot-der-kommunismus-macht-mich-froh-1978-89'><img width=\"160\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/endre-tot-der-kommunismus-macht-mich-froh-1978-89.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"Endre T\u00f3t, \u201eDer Kommunismus macht mich froh\u201d, 1978\/89. Fot. Archiwum E. T\u00f3ta\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-4759\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-4759'>\n\t\t\t\tEndre T\u00f3t, \u201eDer Kommunismus macht mich froh\u201d, 1978\/89. Fot. Archiwum E. T\u00f3ta\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>To zdanie \u201eCiesz\u0119 si\u0119&#8230;\u201d jest bardzo typowe dla Twojej tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej i Twoich akcji. Czy to by\u0142a ironiczna forma buntu w komunistycznej rzeczywisto\u015bci w latach 70. na W\u0119grzech?<strong> <\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t: <\/strong>Nie przypuszczam, \u017cebym w okresie dyktatury m\u00f3g\u0142 by\u0107 zaliczany do artyst\u00f3w politycznych, dok\u0142adnie rzecz bior\u0105c, w og\u00f3le nie by\u0142em artyst\u0105 politycznym.<strong> <\/strong><\/p>\n<p>Zrezygnowa\u0142em z bezpo\u015brednich politycznych konfrontacji, to nie odpowiada\u0142o charakterowi mojego dzia\u0142ania, ale wycofany w swojej samotno\u015bci reagowa\u0142em na dyktatur\u0119, w kt\u00f3rej przysz\u0142o mi \u017cy\u0107.<\/p>\n<p>Moja pierwsza \u201eRado\u015b\u0107\u201d jest z roku 1971. Jedno jedyne zdanie wydrukowane na kartonie: \u201eCiesz\u0119 si\u0119, \u017ce mog\u0142em wydrukowa\u0107 to zdanie \u2013 Endre T\u00f3t\u201d. W krajach socjalistycznych wszystko, co by\u0142o drukowane, za wyj\u0105tkiem wizyt\u00f3wek, podlega\u0142o \u015bcis\u0142ej cenzurze. To zdanie wydrukowa\u0142 dla mnie znajomy, kt\u00f3ry pracowa\u0142 wtedy w drukarni, potajemnie i nielegalnie podczas nocnej zmiany, za butelk\u0119 wina.<\/p>\n<p>Cenzurze podlega\u0142y r\u00f3wnie\u017c gumoryty. M\u00f3j pierwszy stempel naby\u0142em na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych, ale nie w Budapeszcie, tylko z pomoc\u0105 innego przyjaciela, w Zurychu. \u201eI am glad, if I can stamp\u201d. To zdanie otacza\u0142o moj\u0105 u\u015bmiechni\u0119t\u0105 twarz. Ryzyko zwi\u0105zane ze stemplem by\u0142o dla mnie jasne: stempel mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c s\u0142u\u017cy\u0107 powielaniu, w ci\u0105gu godziny mo\u017cna\u00a0 by wyprodukowa\u0107 tysi\u0105ce ulotek, na przyk\u0142ad z napisem: \u201eRussians go home!\u201d.<\/p>\n<p>Kopiarki mo\u017cna by\u0142o wtedy znale\u017a\u0107 w Budapeszcie wy\u0142\u0105cznie w oficjalnych urz\u0119dach i znajdowa\u0142y si\u0119 pod \u015bcis\u0142\u0105 kontrol\u0105. Dla os\u00f3b prywatnych ksero by\u0142o nieosi\u0105galne.<\/p>\n<p>W roku 1975 zosta\u0142em zaproszony do wzi\u0119cia udzia\u0142u w Expended Media Festival w Belgradzie. Na kartce A4 napisa\u0142em: \u201eI am glad if I can xerox\u201d. Nast\u0119pnie t\u0119 stron\u0119 skopiowa\u0142em tysi\u0105c razy, ale wszystkie kartki by\u0142y nieco inne przez to, \u017ce moje szcz\u0119\u015bliwe oblicze na ka\u017cdej z nich znajdowa\u0142o si\u0119 w troch\u0119 innym miejscu. Po trzech dniach akcji \u201eXerox-Aktion\u201d pomieszczenie galerii by\u0142o wype\u0142nione kserokopiami. Jugos\u0142awia by\u0142a wtedy \u015bwiatem z du\u017co wi\u0119ksz\u0105 wolno\u015bci\u0105. \u201eT\u00d3TalJOYS\u201d, film nakr\u0119cony przeze mnie w roku 1972 w Studio Bal\u00e1zs B\u00e9la&#8217;s, po raz pierwszy publicznie zosta\u0142 pokazany w Belgradzie. Jeden z wielu 16 mm film\u00f3w \u201eRado\u015bci\u201d pokazywa\u0142: \u201eI am glad if I can one step\u201d (Ciesz\u0119 si\u0119, kiedy mog\u0119 zrobi\u0107 krok). Przez trzy minuty sta\u0142em w pustym pomieszczeniu i nast\u0119pnie pod koniec trzeciej minuty zrobi\u0142em krok. Komitet partyjny w studiu filmowym natychmiast tego zabroni\u0142: \u201eCzy w naszym kraju mo\u017ce si\u0119 Pan cieszy\u0107 tylko wtedy, kiedy mo\u017ce Pan zrobi\u0107 krok?\u201d \u017byli\u015bmy w absurdalnym \u015bwiecie, na kt\u00f3ry mo\u017cna by\u0142o reagowa\u0107 tylko absurdem.<\/p>\n<figure id=\"attachment_4759\" aria-describedby=\"caption-attachment-4759\" style=\"width: 400px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/endre-tot-der-kommunismus-macht-mich-froh-1978-89\/\" rel=\"attachment wp-att-4759\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-4759\" title=\"endre-tot-der-kommunismus-macht-mich-froh-1978-89\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/endre-tot-der-kommunismus-macht-mich-froh-1978-89-400x600.jpg\" alt=\"Endre T\u00f3t, \u201eDer Kommunismus macht mich froh\u201d, 1978\/89. Fot. Archiwum E. T\u00f3ta\" width=\"400\" height=\"600\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4759\" class=\"wp-caption-text\">Endre T\u00f3t, \u201eDer Kommunismus macht mich froh\u201d, 1978\/89. Fot. Archiwum E. T\u00f3ta<\/figcaption><\/figure>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Co dla Ciebie oznacza\u0142 tak zwany gulaszowy komunizm? Czy ten okres w jaki\u015b szczeg\u00f3lny spos\u00f3b pobudza\u0142 i inspirowa\u0142 Twoje artystyczne idee?<strong> <\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t: <\/strong>Na Zachodzie istnia\u0142o powiedzenie: W\u0119gry s\u0105 \u201enajzabawniejszym barakiem\u201d w obozie socjalistycznym. Rzeczywi\u015bcie ucisk by\u0142 \u201eletni\u201d, ca\u0142y kraj siedzia\u0142 w letniej wodzie. Ja raczej nazwa\u0142bym to b\u0142otem, \u0142agodno\u015b\u0107 systemu przypomina\u0142a bajoro, duchowe bajoro.<strong> <\/strong><\/p>\n<p>Do ko\u0144ca lat 60. by\u0142em jeszcze jedn\u0105 nog\u0105 aktywny na budapeszte\u0144skiej scenie artystycznej. By\u0142em wystawc\u0105 p\u00f3\u0142legalnej wystawy, nale\u017ca\u0142em do \u201eIparterv-Gruppe\u201d \u2013 zgrupowania m\u0142odych nieoficjalnych artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy w latach 1968-1969 wystawiali prace artystyczne w domu kultury \u201eIparterv Firma\u201d i kt\u00f3rzy odwa\u017cnie wypowiadali si\u0119 przeciwko oficjalnej sztuce. Ta artystyczna postawa opozycyjna sta\u0142a si\u0119 dzia\u0142aniem politycznym.<\/p>\n<p>W roku 1970 porzuci\u0142em malarstwo i zaj\u0105\u0142em si\u0119 konceptualizmem. Jednocze\u015bnie zerwa\u0142em wszystkie swoje stosunki z w\u0119gierskim \u015brodowiskiem artystycznym, \u017cy\u0142em w T\u00d3Talnej izolacji, kt\u00f3r\u0105 ja sam wybra\u0142em. Nie mia\u0142em innego wyboru, to by\u0142a jedyna droga, \u017ceby wkroczy\u0107 do zupe\u0142nie innego \u015bwiata. Na mojej wewn\u0119trznej emigracji, kt\u00f3ra skierowa\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c przeciwko mojemu w\u0142asnemu \u015brodowisku undergroundowemu, zaj\u0105\u0142em si\u0119 intensywn\u0105 prac\u0105. W po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych moje prace sta\u0142y si\u0119 znane w mi\u0119dzynarodowej awangardzie. Ja jednak \u017cy\u0142em w dyktaturze, jak wi\u0119c to by\u0142o mo\u017cliwe? Wy\u0142\u0105cznie dzi\u0119ki poczcie. Moje przesy\u0142ki pocztowe, kt\u00f3re s\u0142a\u0142em ze swojej wie\u017cy z ko\u015bci s\u0142oniowej na wszystkie strony \u015bwiata, lecia\u0142y przez \u201e\u017belazn\u0105 Kurtyn\u0119\u201d. Przesy\u0142ki nadchodz\u0105ce do mnie i wysy\u0142ane przeze mnie trzyma\u0142y mnie wtedy przy \u017cyciu. Tylko co to by\u0142o za \u017cycie&#8230;<\/p>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Jakie znaczenie ma dla Ciebie bunt? Opu\u015bci\u0142e\u015b Akademi\u0119 Sztuk Pi\u0119knych w Budapeszcie po konflikcie ze swoim profesorem \u2013 czy by\u0142a to pierwsza istotna rebelia w Twoim artystycznym \u017cyciu? Czy m\u00f3g\u0142by\u015b wymieni\u0107 kolejne kroki na tej drodze?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t: <\/strong>O moim zwolnieniu z w\u0119gierskiej Akademii Sztuk Pi\u0119knych w og\u00f3le Ci nie wspomnia\u0142em podczas naszego spotkania w Stambule. Jestem ciekaw, jak si\u0119 dowiedzia\u0142a\u015b o tym epizodzie?<strong><\/strong><\/p>\n<p>M\u00f3j profesor, Gyula Papp, by\u0142 wcze\u015bniej studentem Bauhausu i w Weimarze sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 zadziwiaj\u0105cych wydarze\u0144. W okresie komunizmu nie pozosta\u0142 wierny swojej bauhausowej historii, jako przedstawiciel socrealizmu nawet tej przesz\u0142o\u015bci zaprzeczy\u0142. Ten biedny facet przypomina\u0142 mi okropnego szefa KGB, Beri\u0119. Bali\u015bmy si\u0119 go. Niczego si\u0119 od niego nie nauczy\u0142em, tylko nas bombardowa\u0142 ideologi\u0105, ale to ignorowa\u0142em. Zwolni\u0142 mnie albo z tego powodu, albo dlatego, \u017ce uwa\u017ca\u0142 mnie za nieutalentowanego. Nieutalentowanego, w tradycyjnym rozumieniu talentu. To by\u0142o dla mnie jak kopniak w ty\u0142ek. Jednak, jak powiedzia\u0142 Tatlin: \u201ePrzysz\u0142o\u015b\u0107 nale\u017cy do tych, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 talentu do tradycyjnej sztuki\u201d.<\/p>\n<p>O niezwyk\u0142ych rebeliach zwi\u0105zanych z buntem nie potrafi\u0119 Ci opowiedzie\u0107.<\/p>\n<p>Moje prace stanowi\u0142y T\u00d3Talne przeciwie\u0144stwo oficjalnej \u201esztuki\u201d, ale moje oburzenie wyra\u017ca\u0142o si\u0119 w spokoju samotno\u015bci, a nie w prowokacji przed szerok\u0105 publiczno\u015bci\u0105. Czy by\u0142em tch\u00f3rzem? Moje tch\u00f3rzostwo uratowa\u0142o mnie przed zostaniem bohaterem.<\/p>\n<figure id=\"attachment_4762\" aria-describedby=\"caption-attachment-4762\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/endre-tot-outdoor-texts-amsterdam-1980\/\" rel=\"attachment wp-att-4762\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-4762\" title=\"endre-tot-outdoor-texts-amsterdam-1980\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/endre-tot-outdoor-texts-amsterdam-1980-540x376.jpg\" alt=\"Endre T\u00f3t, \u201eOutdoor Texts\u201d, Amsterdam, 1980, fot. Archiwum E. T\u00f3ta\" width=\"540\" height=\"376\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4762\" class=\"wp-caption-text\">Endre T\u00f3t, \u201eOutdoor Texts\u201d, Amsterdam, 1980, fot. Archiwum E. T\u00f3ta<\/figcaption><\/figure>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Czy cieszysz si\u0119 dzisiaj, kiedy mo\u017cesz robi\u0107 swoj\u0105 sztuk\u0119 w kraju demokratycznym? Twoja sztuka jest przecie\u017c bardzo \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z oporem i osadzona w okresie komunizmu. Czy nadal si\u0119 cieszy\u0142e\u015b, kiedy opu\u015bci\u0142e\u015b W\u0119gry, aby zamieszka\u0107 w Niemczech?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t: <\/strong>To pytanie wzbudzi\u0142o we mnie refleksj\u0119 i jeszcze ca\u0142y czas nie potrafi\u0119 Ci na to odpowiedzie\u0107 jednoznacznie, bez zawahania. W 1978 roku przyjecha\u0142em z kraju z dyktatur\u0105 do Berlina Zachodniego, do wolnego kraju. Mur jeszcze sta\u0142. Zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 podzielonego miasta by\u0142a wysp\u0105 wolno\u015bci, w totalitarnym systemie, w samym \u015brodku innego pa\u0144stwa. Ten kontrast jeszcze bardziej wzmocni\u0142 poczucie wolno\u015bci. Po Budapeszcie tam wreszcie czu\u0142em si\u0119 T\u00d3Talnie wolny. To by\u0142o niesamowite prze\u017cycie. Jednak t\u0119sknota za krajem d\u0142ugo trzyma\u0142a mnie w niepokoju, poniewa\u017c wiedzia\u0142em, \u017ce przez co najmniej 5 lat nie b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do ojczyzny. Po raz pierwszy w swoim \u017cyciu poczu\u0142em si\u0119 T\u00d3Talnie wolny dopiero wtedy, kiedy ju\u017c mog\u0142em pojecha\u0107 w odwiedziny do domu. Nie mog\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce zawsze si\u0119 cieszy\u0142em, \u017ce wyjecha\u0142em z W\u0119gier. Wyjazd z W\u0119gier nie nale\u017cy do moich najpi\u0119kniejszych wspomnie\u0144, chocia\u017c ju\u017c od ponad 30 lat mieszkam w Niemczech, od 1980 roku w Kolonii. Nigdy nie my\u015bla\u0142em o tym, \u017ce podj\u0105\u0142em z\u0142\u0105 decyzj\u0119, wtedy by\u0142a to jedyna mo\u017cliwa decyzja, ale ja nawet po politycznym prze\u0142omie nigdy nie my\u015bla\u0142em o tym, aby ostatecznie powr\u00f3ci\u0107 na W\u0119gry. Odpowied\u017a na Twoje pytanie wzbudza we mnie dziwne, ambiwalentne uczucia.<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Czy bunt jest jeszcze dzisiaj mo\u017cliwy? Gdyby by\u0142 mo\u017cliwy, to czy chcia\u0142by\u015b jeszcze raz rozpocz\u0105\u0107 swoj\u0105 drog\u0119 jako m\u0142ody artysta?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t: <\/strong>Reinkarnacja nale\u017cy do \u015bwiata fantazji. Znowu by\u0107 m\u0142odym? Znowu prze\u017cywa\u0107 to samo \u017cycie w zupe\u0142nie inny spos\u00f3b? Widzisz \u2013 te\u017c o to pytam. Dlaczego pytam? My\u015bl\u0119, \u017ce wiek buntu ju\u017c min\u0105\u0142, wydaje si\u0119 ju\u017c nie by\u0107 nowoczesny. Pytam si\u0119, czy pope\u0142ni\u0142em b\u0142\u0105d? Podczas akcji przeprowadzanych na ulicach w bardzo wielu r\u00f3\u017cnych krajach ci\u0105gle oczekiwa\u0142em r\u00f3\u017cnych form buntu, ale \u017cadnych nie by\u0142o, nie zdarzy\u0142o si\u0119 nic! (nothing ain&#8217;t nothing). Podczas akcji z ulotkami w Gandawie i Budapeszcie ukryty za czarn\u0105 mask\u0105 rozdawa\u0142em przechodniom na ulicy puste kartki A4. Ludzie bardzo spokojnie ogl\u0105dali kartki z jednej i z drugiej strony, a nast\u0119pnie szli dalej. Anulowana <em>message<\/em> trafia\u0142a w nico\u015b\u0107.<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Kiedy arty\u015bci w Ameryce wyra\u017cali ostr\u0105 krytyk\u0119 abstrakcyjnego ekspresjonizmu, Ty \u0142\u0105czy\u0142e\u015b w swoich obrazach informel z fotografi\u0105 prasow\u0105 i frazami wzi\u0119tymi z tekst\u00f3w z gazet. A wi\u0119c zestawia\u0142e\u015b dwa bardzo sprzeczne, przeciwstawne nurty w swoich obrazach: abstrakcyjny ekspresjonizm i elementy, kt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 typowe dla Jaspera Johnsa i Roberta Rauschenberga. Przypuszczam, \u017ce takie zestawienie by\u0142o mo\u017cliwe tylko w Europie Wschodniej, gdzie arty\u015bci dzia\u0142ali w zupe\u0142nie innym kontek\u015bcie ni\u017c w Ameryce. Dlaczego po\u0142\u0105czy\u0142e\u015b te dwa sprzeczne nurty? Czy to r\u00f3wnie\u017c by\u0142 wyraz krytycznego nastawienia wzgl\u0119dem nowoczesno\u015bci?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t: <\/strong>Moje prace abstrakcyjno-ekspresjonistyczne, kt\u00f3re malowa\u0142em w po\u0142owie lat 60., prawie nie s\u0105 znane poza W\u0119grami, dlatego zaskakuj\u0105 mnie Twoje pytania o te obrazy. Przypuszczam, \u017ce widzia\u0142a\u015b kilka reprodukcji (\u201eNa ulicy\u201d, 1965) w ksi\u0105\u017cce Piotra Piotrowskiego \u201eAwangarda w cieniu Ja\u0142ty\u201d. Piotrowski napisa\u0142 tylko kilka linijek o moich obrazach abstrakcyjno-ekspresjonistycznych \u2013\u00a0 po polsku, wi\u0119c ich niestety nie zrozumiem do czasu, kiedy mi je przet\u0142umaczy moja polska c\u00f3rka. Ta kombinacja by\u0142a rzeczywi\u015bcie wschodnioeuropejskim fenomenem, kt\u00f3rego nie by\u0142o w Ameryce.<strong><\/strong><\/p>\n<p>Dlaczego po\u0142\u0105czy\u0142em dwa przeciwstawne nurty? Przez u\u017cycie liter i zdj\u0119\u0107 pomi\u0119dzy nerwowymi poci\u0105gni\u0119ciami p\u0119dzla chcia\u0142em ewokowa\u0107 w moje obrazy \u017cycie codzienne. Z pewno\u015bci\u0105 by\u0142em przy tym troch\u0119 pod wp\u0142ywem Rauschenberga i Johnsa, chocia\u017c zna\u0142em tylko bardzo niewiele ich prac z czarno-bia\u0142ych reprodukcji. Tylko od czasu do czasu dociera\u0142 do nas z zachodniego \u015bwiata jaki\u015b magazyn o sztuce.<\/p>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Dlaczego przesta\u0142e\u015b malowa\u0107 obrazy? Uzna\u0142e\u015b w latach 70. to medium za przestarza\u0142e?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t: <\/strong>To pytanie zadawano mi w Budapeszcie ju\u017c ze 100x. Przede wszystkim starsze pokolenie jest zak\u0142opotane, dlaczego tak radykalnie przerwa\u0142em swoj\u0105 karier\u0119 malarza. Wiele lat temu jeden z najbardziej renomowanych w\u0119gierskich historyk\u00f3w sztuki, G\u00e9za Perneczky, napisa\u0142 w jednym z magazyn\u00f3w o sztuce: \u201eBy\u0107 mo\u017ce T\u00f3t by\u0142 najbardziej fenomenalnym malarskim talentem w\u015br\u00f3d artyst\u00f3w \u017cyj\u0105cych na wsch\u00f3d od Amsterdamu w drugiej po\u0142owie XX wieku. Jednak T\u00f3t z w\u0142asnej woli przesta\u0142 malowa\u0107 z powodu rzeczywisto\u015bci w mi\u0119dzyczasie rozpoznanej i odczuwanej jako wa\u017cniejsza\u201d. Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 cytatu wprawia mnie w zak\u0142opotanie, ale drug\u0105 ch\u0119tnie pozostawi\u0119. Szukam odpowiedzi na Twoje pytanie. M\u00f3j kr\u00f3tki malarski okres wywar\u0142 na mnie g\u0142\u0119bokie wra\u017cenie, kt\u00f3rego nie da si\u0119 opisa\u0107 w kilku s\u0142owach. Ja sam by\u0142em pionierem w\u0119gierskiego malarstwa informel, a moje eksperymenty by\u0142y wtedy oceniane bardzo krytycznie, jednak mnie to nie przeszkadza\u0142o, by\u0142em bardzo oddany sprawie. To, co sprawia\u0142o mi wi\u0119cej cierpienia, to by\u0142y moje n\u0119dzne warunki \u017cyciowe. Moja malutka kuchnia by\u0142a jednocze\u015bnie moim atelier i w tym ma\u0142ym pomieszczeniu namalowa\u0142em setki swoich obraz\u00f3w na papierze i kartonie. Na p\u0142\u00f3tno nie mia\u0142em pieni\u0119dzy. Marzy\u0142em o wi\u0119kszych rozmiarach, o ameryka\u0144skich wielko\u015bciach obraz\u00f3w, jak te de Kooninga czy Pollocka. Ma\u0142e powierzchnie nie satysfakcjonowa\u0142y mnie. Nawet my\u015bla\u0142em o tym, aby na \u017cywo malowa\u0107 przed publiczno\u015bci\u0105 w teatrze (jako akcje). Moje dzie\u0142a by\u0142y ca\u0142kowicie przeciw ideologii oficjalnej \u201esztuki\u201d dyktatury, ale to nie mog\u0142oby by\u0107 powodem, \u017ce przesta\u0142em malowa\u0107. To, co definitywnie kaza\u0142o mi przesta\u0107, to by\u0142a niemo\u017cliwo\u015b\u0107 swobodnego komunikowania si\u0119 przy pomocy moich obraz\u00f3w. Nie mog\u0142em wystawia\u0107, a ju\u017c zupe\u0142nie, zupe\u0142nie nie po drugiej stronie \u201e\u017celaznej kurtyny\u201d. T\u0119skni\u0142em za T\u00d3Taln\u0105 wolno\u015bci\u0105 i wolno\u015b\u0107 ducha znalaz\u0142em w sztuce niematerialnej. Od razu rozwi\u0105za\u0142 si\u0119 m\u00f3j problem z atelier, poniewa\u017c w przysz\u0142o\u015bci ju\u017c mia\u0142em nie potrzebowa\u0107 atelier. Materia\u0142 te\u017c ju\u017c nie by\u0142 potrzebny, moje \u201erado\u015bci\u201d powsta\u0142y przy zainwestowaniu paru groszy: Wydawa\u0142em wszystkie moje pieni\u0105dze na znaczki pocztowe. Tak jest, poczta! To ona mnie uwolni\u0142a. Poczta by\u0142a jedynym instrumentem wschodnioeuropejskiej awangardy, pozwalaj\u0105cym wyruszy\u0107 do wolnego \u015bwiata. Poczta uratowa\u0142a mnie przed utopieniem si\u0119 w bajorze re\u017cimu K\u00e1dara.<strong><\/strong><br \/>\n<!--nextpage--><br \/>\n<strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Jak opisa\u0142by\u015b konceptualizm w swoich pracach? Po przerwie zn\u00f3w zacz\u0105\u0142e\u015b malowa\u0107, ale w Twoich obrazach wida\u0107 wiele \u015blad\u00f3w i wp\u0142yw\u00f3w konceptualizmu. Te obrazy s\u0105 po prostu nieobecne&#8230;<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t: <\/strong>We wczesnych latach 60. rozpocz\u0105\u0142em moj\u0105 artystyczn\u0105 karier\u0119 obrazami abstrakcyjno-ekspresjonistycznymi. Do ko\u0144ca lat 60. przeprowadzi\u0142em wiele stylistycznych zmian i wiele rzeczy rozpocz\u0105\u0142em na nowo. Gorliwie szed\u0142em w jakim\u015b kierunku \u2013 jak w amoku. M\u00f3j amok zako\u0144czy\u0142 si\u0119 rezygnacj\u0105 z malarstwa. Nast\u0119pnie usun\u0105\u0142em malarstwo w \u015bwiat niematerialny.<strong><\/strong><\/p>\n<p>W ksi\u0105\u017cce artystycznej \u201eMy unpainted canvases\u201d, kt\u00f3r\u0105 zrobi\u0142em w 1970 roku, ukry\u0142em obrazy, kt\u00f3re jeszcze zamierza\u0142em namalowa\u0107. Malarstwo nadal \u017cy\u0142o we mnie wirtualnie.<\/p>\n<p>Medium, kt\u00f3re uwieczni\u0142o moj\u0105 \u201enocn\u0105 wizyt\u0119\u201d w National Gallery w Londynie, r\u00f3wnie\u017c by\u0142a ksi\u0105\u017cka artystyczna (\u201eNight visite to the National Gallery\u201d, Beau Geste Press, Devon, Wielka Brytania, 1974). Wszystkie reprodukcje w oficjalnym katalogu National Gallery pokry\u0142em czarn\u0105 farb\u0105.<\/p>\n<p>Te niematerialne dzie\u0142a poprowadzi\u0142y moje my\u015bli ku idei \u201eNieobecnych obraz\u00f3w\u201d. Po d\u0142ugiej przerwie znowu zacz\u0105\u0142em malowa\u0107. Chocia\u017c u\u017cywa\u0142em narz\u0119dzi tradycyjnego malarstwa (p\u0119dzel, farba, p\u0142\u00f3tno), jednak do tego, co nazywamy tradycyjnym malarstwem, odwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 plecami. Pracuj\u0119 nad klasykami, aby uczyni\u0107 ich niewidocznymi, \u017ceby ich ukry\u0107 za pust\u0105 biel\u0105 p\u0142\u00f3tna.<\/p>\n<figure id=\"attachment_4760\" aria-describedby=\"caption-attachment-4760\" style=\"width: 471px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-type-rain-1973-94\/\" rel=\"attachment wp-att-4760\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-4760\" title=\"Endre-Tot-I-am-glad-if-I-can-type-rain-1973-94\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/Endre-Tot-I-am-glad-if-I-can-type-rain-1973-94-471x600.jpg\" alt=\"Endre T\u00f3t, \u201eI am glad if I can type rain\u201d, 1973\/94. Fot. Archiwum E. T\u00f3ta\" width=\"471\" height=\"600\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4760\" class=\"wp-caption-text\">Endre T\u00f3t, \u201eI am glad if I can type rain\u201d, 1973\/94. Fot. Archiwum E. T\u00f3ta<\/figcaption><\/figure>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Jak\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 w Twoich obrazach s\u0142owa?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t:<\/strong> Ju\u017c mi\u0119dzy szalonymi poci\u0105gni\u0119ciami p\u0119dzla moich obraz\u00f3w informel z lat 60. czasami ukrywa\u0142y si\u0119 nabazgrane s\u0142owa i litery, cytaty przesz\u0142o\u015bci i moich g\u0142\u0119bokich wspomnie\u0144. Integrowanie s\u0142\u00f3w w wizualny \u015bwiat towarzyszy\u0142o mi w ca\u0142ej mojej tw\u00f3rczo\u015bci, pojawia\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w moich konceptualnych \u201eobrazach\u201d \u2013 w cudzys\u0142owie, dlatego \u017ce te obrazy ju\u017c w\u0142a\u015bciwie niewiele mia\u0142y wsp\u00f3lnego z malarstwem.<\/p>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Ironicznie bawisz si\u0119 tradycj\u0105 malarstwa. Czy Twoj\u0105 drog\u0119 w tym zakresie r\u00f3wnie\u017c mo\u017cna uwa\u017ca\u0107 jako rodzaj buntu? W jaki spos\u00f3b chcia\u0142by\u015b rozci\u0105gn\u0105\u0107, poszerzy\u0107 czy nawet otworzy\u0107 granice tradycyjnego obrazu?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t:<\/strong> Je\u015bli pod poj\u0119ciem buntu rozumiesz pewien rodzaj rebelii, to by\u0107 mo\u017ce przemawia\u0142 on w moich \u201eNieobecnych obrazach\u201d, ale w bardzo spokojnej, cichej wersji, kt\u00f3ra rozgrywa\u0142a si\u0119 w czterech \u015bcianach mojego atelier. Eksperyment, aby rozci\u0105gn\u0105\u0107 granice malarstwa. Malarstwo uczyni\u0142em niematerialnym i usun\u0105\u0142em je do \u015bwiata wyobra\u017ani.<\/p>\n<p>Na mojej retrospektywnej wystawie w Museum Ludwig w Kolonii mo\u017cna to prze\u015bledzi\u0107 najlepiej: obok orygina\u0142u (sic!) obrazu van Gogha \u201eMost zwodzony\u201d powiesi\u0142em wykonan\u0105 przeze mnie \u201ereprodukcj\u0119\u201d tego holenderskiego obrazu. P\u0142\u00f3tno tej samej wielko\u015bci przedstawia\u0142o fragment oryginalnego p\u0142\u00f3tna jako kontur a w\u0142a\u015bciwy obraz jako pust\u0105 bia\u0142\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119. Poprzez sugestywne przedstawienie ramy obrazu i umieszczenie pod obrazem podpisu w formie poprawnej legendy, zazwyczaj przypisywanej temu obrazowi, fantazji odbiorcy pozostawi\u0142em przywo\u0142anie w pami\u0119ci mostu zwodzonego. Jedno pytanie (lub 100) mo\u017cna wyja\u015bni\u0107: jaka jest r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy widzialnym i niewidzialnym obrazem? Mi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 i fantazj\u0105? Czemu to ja zadaj\u0119 pytania?<\/p>\n<p>Czy zironizowa\u0142em obraz Vincenta, zdekonstruowa\u0142em czy mo\u017ce nawet zniszczy\u0142em? Nie! Mnie poci\u0105ga\u0142o misterium pustki, braku i nieobecno\u015bci.<\/p>\n<p>Van Gogh polega\u0142 na tym, co widzia\u0142. To jest totalnie normalne. Ja robi\u0119 dok\u0142adnie odwrotnie: ja <em>maluj\u0119<\/em> to, czego nie widz\u0119. To te\u017c jest T\u00d3Talnie normalne.<\/p>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>W roku 1972 da\u0142e\u015b impuls do mail artu w Europie Wschodniej. Czy to r\u00f3wnie\u017c by\u0142 rodzaj buntu przeciw systemowi komunistycznemu? Cieszy\u0142e\u015b si\u0119, kiedy w\u0119gierska policja nie wiedzia\u0142a, kto jest autorem przesy\u0142ek? Czy zosta\u0142e\u015b kiedy\u015b zdemaskowany?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t:<\/strong> Jak ju\u017c wspomnia\u0142em, poczta mia\u0142a dla mnie w Budapeszcie szczeg\u00f3lne znaczenie. Nie mog\u0119 przesta\u0107 podkre\u015bla\u0107 wagi tego, \u017ce poczta by\u0142a jedyn\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 wy\u0142amania si\u0119 z izolacji (motto wydrukowane na moim papierze listowym brzmia\u0142o: \u201ePisz\u0119 do Ciebie, poniewa\u017c ja jestem <em>tutaj<\/em>, a ty jeste\u015b <em>tam<\/em>\u201d). Gdybym nie odkry\u0142 poczty, moje \u017cycie wygl\u0105da\u0142oby dzisiaj zupe\u0142nie inaczej.<\/p>\n<p>W roku 1971 wzi\u0105\u0142em udzia\u0142 w biennale w Pary\u017cu w \u201eEnvois Section\u201d \u2013 wystawie, kt\u00f3ra w mi\u0119dzyczasie uchodzi za historyczn\u0105, na kt\u00f3rej zadebiutowa\u0142a sztuka poczty, mail art. Obok starych prekursor\u00f3w, jak Duchamp, Yves Klein, Ray Johnson obecni byli wszyscy przedstawiciele Fluxusu i wcze\u015bni konceptuali\u015bci, jak Ben Vautier, George Brecht, Genesis P-Orridge, Cosey Fanni Tutti i Nam June Paik. Rok p\u00f3\u017aniej J. M. Poinsot, kurator \u201eEnvois Section\u201d, opublikowa\u0142 swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119: \u201eMail Art \u2013 Communication a Distance Concept\u201d. W tej ksi\u0105\u017cce zosta\u0142y opublikowane moje pierwsze \u201eZero-St\u00fccke\u201c (listy, poczt\u00f3wki, telegraf). C. Richard, dobry przyjaciel Raya Johnsona r\u00f3wnie\u017c znalaz\u0142 si\u0119 w tej ksi\u0105\u017cce. Przez lata wysy\u0142ali\u015bmy sobie niezwyk\u0142e, osobliwie tw\u00f3rcze przesy\u0142ki pocztowe, ale nigdy nie napisali\u015bmy do siebie \u201enormalnego\u201d listu. Nasza relacja zako\u0144czy\u0142a si\u0119 dopiero wraz z jego \u015bmierci\u0105. Moja skrzynka zape\u0142nia\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie wspania\u0142ymi przesy\u0142kami od Brechta, Maciunasa, Vostella, Dietera Rotha, Abramovica, Pierra Restany\u2019ego, Higginsa, Filliou, Kena Friedmana. Dzi\u0119ki poczcie szybko zosta\u0142em zintegrowany z mi\u0119dzynarodow\u0105 awangard\u0105. Mail art jest najdziwniejszym rozdzia\u0142em historii sztuki: Arty\u015bci przesy\u0142ali sobie wzajemnie wspania\u0142e dzie\u0142a absolutnie bezinteresownie. To by\u0142y poetyckie dzie\u0142a, cz\u0119sto po\u0142\u0105czone z filozoficznymi rozwa\u017caniami. Zupe\u0142nie z dala od rynku sztuki. Nigdy nie sta\u0142y si\u0119 towarem w \u017cadnych galeriach. Ruch pocztowy, pomimo dyktatury, dzia\u0142a\u0142 zaskakuj\u0105co sprawnie. Zawsze pozostanie dla mnie zagadk\u0105, dlaczego. Przypuszczam, \u017ce cenzura nie wiedzia\u0142a co robi\u0107 z tymi dziwnymi paczkami nap\u0142ywaj\u0105cymi w t\u0119 i z powrotem.<\/p>\n<p>Poza rzeczywistymi przesy\u0142kami mailartowymi, poczty u\u017cywa\u0142em r\u00f3wnie\u017c do nawi\u0105zywania kontakt\u00f3w z niekomercyjnymi galeriami, muzeami, instytucjami czy wydawnictwami. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 moich ksi\u0105\u017cek artystycznych z lat 70. ukaza\u0142a si\u0119 na Zachodzie, wszystkie po angielsku. Do tego w\u0142a\u015bciwie musia\u0142em uzyska\u0107 zgod\u0119 cenzor\u00f3w: pokaza\u0107 manuskrypt i <em>layaut<\/em> przed nadaniem ich na poczcie.<\/p>\n<p>Wierny poczcie pozosta\u0142em r\u00f3wnie\u017c w Niemczech. W dalszym ci\u0105gu u\u017cywa\u0142em jej tak intensywnie, jak w Budapeszcie, jednak kiedy musia\u0142em przej\u015b\u0107 na emaile, moja skrzynka nagle zacz\u0119\u0142a by\u0107 pusta, dlatego wzgl\u0119dem \u201estarej dobrej poczty\u201d nadal \u017cywi\u0119 nostalgiczne uczucia.<\/p>\n<figure id=\"attachment_4761\" aria-describedby=\"caption-attachment-4761\" style=\"width: 426px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/endre-tot-im-glad-if-i-can-stamp-1976\/\" rel=\"attachment wp-att-4761\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-4761\" title=\"endre-tot-im-glad-if-i-can-stamp-1976\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/endre-tot-im-glad-if-i-can-stamp-1976-426x600.jpg\" alt=\"Endre T\u00f3t, \u201eI\u2019m glad if I can stamp\u201d (stamping on Cosey Fanni Tutti\u2019s bottom), Londyn, 1976\" width=\"426\" height=\"600\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4761\" class=\"wp-caption-text\">Endre T\u00f3t, \u201eI\u2019m glad if I can stamp\u201d (stamping on Cosey Fanni Tutti\u2019s bottom), Londyn, 1976<\/figcaption><\/figure>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Czy odczuwa\u0142e\u015b kiedy\u015b strach jako artysta, \u017ce za swoje akcje musia\u0142by\u015b zbyt wiele zap\u0142aci\u0107? Gdzie dostrzegasz granice buntu? Czy na W\u0119grzech ryzykowa\u0142e\u015b, \u017ce trafisz do wi\u0119zienia?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t<\/strong>: W po\u0142owie roku 1978 otrzyma\u0142em stypendium DAAD na rok do Berlina Zachodniego. W oczach rz\u0105d\u00f3w Bloku Wschodniego to stypendium by\u0142o dra\u017cni\u0105c\u0105 czerwon\u0105 p\u0142acht\u0105. Od pocz\u0105tku wiedzia\u0142em, \u017ce nie b\u0119dzie \u0142atwo dotrze\u0107 do Berlina Zachodniego. Nawet uznani opozycyjni pisarze, arty\u015bci i muzycy ze wszystkich kraj\u00f3w Bloku Wschodniego mogli otrzyma\u0107 pozwolenie na wyjazd tylko z pomoc\u0105 mi\u0119dzynarodowej prasy. Moje podanie o pozwolenie na wyjazd w ci\u0105gu jednego roku oddalono cztery razy, po pi\u0105tej odmowie zacz\u0105\u0142em \u017cy\u0107 w obawie, \u017ce swoj\u0105 osob\u0105 przyci\u0105gam zbyt wiele uwagi i przez to m\u00f3g\u0142bym rzuca\u0107 si\u0119 w oczy. Moja pierwsza bezpo\u015brednia konfrontacja z w\u0142adz\u0105. Wreszcie dzi\u0119ki protestom w zachodniej prasie zosta\u0142em uwolniony z tego beznadziejnego po\u0142o\u017cenia. We wczesnych godzinach rannych, w okolicach \u015bwitu (ja od lat wstaj\u0119 ko\u0142o po\u0142udnia) odebra\u0142em telefon, \u017ce \u201eprosimy natychmiast\u201d stawi\u0107 si\u0119 w Ministerstwie Spraw Wewn\u0119trznych. \u201eNatychmiast\u201d wcisn\u0119li mi w r\u0119k\u0119 paszport. M\u00f3j przypadek sta\u0142 si\u0119 politycznym, nawet zaj\u0119\u0142o si\u0119 tym politbiuro, poniewa\u017c nie chcieli, \u017ceby odmowa pozwolenia na wyjazd rozesz\u0142a si\u0119 w mi\u0119dzynarodowej prasie. W\u0142adza skapitulowa\u0142a. Jednak nie pozwolono mi wr\u00f3ci\u0107 na W\u0119gry, moje mieszkanie zosta\u0142o wyw\u0142aszczone, ale m\u00f3j brat zd\u0105\u017cy\u0142 jeszcze uratowa\u0107 wszystkie moje prace. Meble i inne elementy wyposa\u017cenia, jak r\u00f3wnie\u017c \u0142\u00f3\u017cko, na kt\u00f3rym piel\u0119gnowa\u0142em tyle \u201eprzyja\u017ani\u201d, pozosta\u0142y.<\/p>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Mo\u017cesz sobie wyobrazi\u0107, \u017ce robisz akcj\u0119 z tablic\u0105 z napisem: Ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce mam dziecko z polsk\u0105 artystk\u0105 Ew\u0105 Partum? Kiedy si\u0119 o tym wie, mo\u017cna wywnioskowa\u0107, \u017ce w latach 70. kontakty mi\u0119dzy polskimi i w\u0119gierskimi artystkami i artystami by\u0142y bardzo bliskie, prawda?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t:<\/strong> Polska by\u0142a w latach 70. jedynym krajem Bloku Wschodniego, w kt\u00f3rym czu\u0142em si\u0119 wolny. Nie do pomy\u015blenia by\u0142o, \u017cebym m\u00f3g\u0142 wystawia\u0107 swoje wczesne dzie\u0142a konceptualne w Budapeszcie, jednak w Krakowie, Poznaniu, Warszawie, Wroc\u0142awiu, \u0141odzi, Gda\u0144sku\u2026 mog\u0142em je pokaza\u0107. Na wszystkich tych wystawa\u0142 by\u0142em te\u017c obecny osobi\u015bcie. W roku 1972 wystawia\u0142em w Galerii Foksal, w roku 1974 na Mi\u0119dzynarodowym Triennale Rysunku we Wroc\u0142awiu nawet otrzyma\u0142em nagrod\u0119 za 3 wielkoformatowe rysunki. Na jednej kartce na przyk\u0142ad mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 jedn\u0105 lini\u0119 z napisem: \u201eI am glad, if I can draw a line\u201d. Te rysunki znajduj\u0105 si\u0119 obecnie w zbiorach Muzeum Sztuki w \u0141odzi. O zdarzeniu we Wroc\u0142awiu dowiedzia\u0142o si\u0119 nawet Ministerstwo Kultury w Budapeszcie \u2013 musia\u0142em si\u0119 tam pojawi\u0107 i wys\u0142ucha\u0107 nagany, poniewa\u017c nie zwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 z pro\u015bb\u0105 o pozwolenie na t\u0119 wystaw\u0119, czyli inaczej m\u00f3wi\u0105c, nie da\u0142em swoich prac do ocenzurowania.<\/p>\n<p>W Galerii Akumulatory w Poznaniu podczas akcji Zero-Typing przez trzy dni tylko wpisywa\u0142em zera: \u201eI am glad if I can type zeros\u201d. Tysi\u0105ce stron maszynopisu najpierw naklejali\u015bmy na \u015bciany, a tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej wys\u0142ali\u015bmy z moimi znaczkami \u201eZeropost-Briefmarken\u201d w \u015bwiat. (Akcja + wystawa + mail art).<\/p>\n<p>W Gda\u0144sku, podczas F.A.R.T. Festiwal pozna\u0142em wspania\u0142ych m\u0142odych polskich artyst\u00f3w, tam spotka\u0142em r\u00f3wnie\u017c Teres\u0119 Murak (w tym miejscu bardzo serdeczne pozdrowienia!). Wiosn\u0105 1973 roku Galeria Adres (\u0141\u00f3d\u017a) zaprosi\u0142a mnie do one-man-show. Przywioz\u0142em ze sob\u0105 pytania, dziesi\u0119\u0107 pyta\u0144? Dziesi\u0105te pytanie na tablicy brzmia\u0142o: Dlaczego pytam?<\/p>\n<p>Nocy po wernisa\u017cu nie sp\u0119dzi\u0142em sam. Dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej otrzyma\u0142em z \u0141odzi telegram&#8230; od Ewy.<\/p>\n<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>Z czego najbardziej by\u015b si\u0119 cieszy\u0142 obecnie? Jaki artystyczny projekt zaproponowa\u0142by\u015b teraz?<strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Endre T\u00f3t;<\/strong> Przy tym ostatnim pytaniu musia\u0142em si\u0119 troch\u0119 zastanowi\u0107. By\u0142em bliski odpowiedzi&#8230; ale na koniec nic wi\u0119cej nie przysz\u0142o mi na my\u015bl. \u201eCiesz\u0119 si\u0119, kiedy nic mi nie przychodzi na my\u015bl\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p><strong>Marta Smoli\u0144ska: <\/strong>To zdanie \u201eCiesz\u0119 si\u0119&#8230;\u201d jest bardzo typowe dla Twojej tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej i Twoich akcji. Czy to by\u0142a ironiczna forma buntu w komunistycznej rzeczywisto\u015bci w latach 70. na W\u0119grzech?<strong> <\/strong><\/p>\n","protected":false},"author":152,"featured_media":4760,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[65],"tags":[1011,335,1012],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[1010],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v18.7 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>I am glad if I can...<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Endre T\u00f3t, Kwartalnik Artluk, Marta Smoli\u0144ska, Endre Tot\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/Endre-Tot-I-am-glad-if-I-can-type-rain-1973-94.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/Endre-Tot-I-am-glad-if-I-can-type-rain-1973-94.jpg\",\"width\":786,\"height\":1000,\"caption\":\"Endre T\u00f3t, \u201eI am glad if I can type rain\u201d, 1973\/94. Fot. Archiwum E. T\u00f3ta\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\",\"name\":\"I am glad if I can...\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2011-04-06T18:44:24+00:00\",\"dateModified\":\"2013-01-23T21:06:20+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/8dba11a3744b831cafed72b477423a67\"},\"description\":\"Endre T\u00f3t, Kwartalnik Artluk, Marta Smoli\u0144ska, Endre Tot\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"I am glad if I can&#8230;\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/8dba11a3744b831cafed72b477423a67\",\"name\":\"Marta Smoli\u0144ska\",\"description\":\"dr hab. Marta Smoli\u0144ska \u2013 historyczka i krytyczka sztuki; w latach 2003-2014 adiunkt w Zak\u0142adzie Historii Sztuki Nowoczesnej w Katedrze Historii Sztuki i Kultury UMK w Toruniu; od 1 X 2014 roku profesorka w Katedrze Teorii Sztuki i Filozofii na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu; trzykrotna stypendystka Fundacji na rzecz Nauki Polskiej; stypendystka DAAD; cz\u0142onkini AICA; kuratorka wystaw sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej; autorka ksi\u0105\u017cek: \u201eM\u0142ody Mehoffer\u201d (wyd. Universitas, Krak\u00f3w 2004); \u201ePuls sztuki. OKO\u0142o wybranych zagadnie\u0144 sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej\u201d (wyd. Galeria Miejska Arsena\u0142, Pozna\u0144 2010) oraz \u201eOtwieranie obrazu. De(kon)strukcja uniwersalnych mechanizm\u00f3w widzenia w nieprzedstawiaj\u0105cym malarstwie sztalugowym II po\u0142owy XX wieku\u201d (Wydawnictwo Naukowe UMK, Toru\u0144 2012); autorka wielu rozpraw z historii sztuki i tekst\u00f3w krytycznych (publikowanych m.in. na \u0142amach \u201eArtium Quaestiones\u201d, a tak\u017ce \u201eArteonu\u201d, \u201eArtluka\u201d, \u201eCoCAin\u201d, \u201eExit\u201d, \u201eO.pl\u201d)\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/marta-smolinska\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"I am glad if I can...","description":"Endre T\u00f3t, Kwartalnik Artluk, Marta Smoli\u0144ska, Endre Tot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/Endre-Tot-I-am-glad-if-I-can-type-rain-1973-94.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/04\/Endre-Tot-I-am-glad-if-I-can-type-rain-1973-94.jpg","width":786,"height":1000,"caption":"Endre T\u00f3t, \u201eI am glad if I can type rain\u201d, 1973\/94. Fot. Archiwum E. T\u00f3ta"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska","name":"I am glad if I can...","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska#primaryimage"},"datePublished":"2011-04-06T18:44:24+00:00","dateModified":"2013-01-23T21:06:20+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/8dba11a3744b831cafed72b477423a67"},"description":"Endre T\u00f3t, Kwartalnik Artluk, Marta Smoli\u0144ska, Endre Tot","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/endre-tot-i-am-glad-if-i-can-marta-smolinska#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"I am glad if I can&#8230;"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/8dba11a3744b831cafed72b477423a67","name":"Marta Smoli\u0144ska","description":"dr hab. Marta Smoli\u0144ska \u2013 historyczka i krytyczka sztuki; w latach 2003-2014 adiunkt w Zak\u0142adzie Historii Sztuki Nowoczesnej w Katedrze Historii Sztuki i Kultury UMK w Toruniu; od 1 X 2014 roku profesorka w Katedrze Teorii Sztuki i Filozofii na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu; trzykrotna stypendystka Fundacji na rzecz Nauki Polskiej; stypendystka DAAD; cz\u0142onkini AICA; kuratorka wystaw sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej; autorka ksi\u0105\u017cek: \u201eM\u0142ody Mehoffer\u201d (wyd. Universitas, Krak\u00f3w 2004); \u201ePuls sztuki. OKO\u0142o wybranych zagadnie\u0144 sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej\u201d (wyd. Galeria Miejska Arsena\u0142, Pozna\u0144 2010) oraz \u201eOtwieranie obrazu. De(kon)strukcja uniwersalnych mechanizm\u00f3w widzenia w nieprzedstawiaj\u0105cym malarstwie sztalugowym II po\u0142owy XX wieku\u201d (Wydawnictwo Naukowe UMK, Toru\u0144 2012); autorka wielu rozpraw z historii sztuki i tekst\u00f3w krytycznych (publikowanych m.in. na \u0142amach \u201eArtium Quaestiones\u201d, a tak\u017ce \u201eArteonu\u201d, \u201eArtluka\u201d, \u201eCoCAin\u201d, \u201eExit\u201d, \u201eO.pl\u201d)","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/marta-smolinska"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4757"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/152"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4757"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4757\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4760"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4757"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4757"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4757"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=4757"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=4757"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}