{"id":51,"date":"2006-10-17T10:37:53","date_gmt":"2006-10-17T09:37:53","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/10\/17\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy\/"},"modified":"2020-08-31T23:34:52","modified_gmt":"2020-08-31T22:34:52","slug":"stanislaw-lem-fragment-rozmowy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy","title":{"rendered":"Stanis\u0142aw Lem"},"content":{"rendered":"

P: Panie Stanis\u0142awie z wykszta\u0142cenia jest Pan lekarzem, jak wiadomo, ale nie zaj\u0105\u0142 si\u0119 Pan praktyk\u0105, tylko raczej teo… teori\u0105 nauki. Dlaczego zrezygnowa\u0142 Pan z praktyki lekarskiej?<\/em><\/p>\n

L: Sprawa jest bardzo skomplikowana, wobec tego wy\u0142o\u017c\u0119 j\u0105 bardzo prosto i kr\u00f3tko W 48 roku, kiedy ko\u0144czy\u0142em studia, wszystkich, ale absolutnie wszystkich absolwent\u00f3w z dyplomami brali do wojska do\u017cywotnio. Ja nie chcia\u0142em by\u0107 do\u017cywotnim lekarzem wojskowym. Do pasa jodyna, od pasa rycyna. I dlatego, po prostu, nie zda\u0142em ostatniego egzaminu i nikt nie m\u00f3g\u0142 mnie do tego zmusi\u0107, bo nie mo\u017cna zmusi\u0107 i dlatego nie zosta\u0142em …. znaczy praktycznie nie zosta\u0142em lekarzem.<\/p>\n

P: I nie ci\u0105gn\u0119\u0142o Pana nigdy potem \u017ceby d\u0142uba\u0107 w ludzkim ciele?<\/em><\/p>\n

L: Troszeczk\u0119… troszeczk\u0119 by\u0142em, bo potem jako absolwent na po\u0142o\u017cnictwie w Krakowie odbiera\u0142em liczne porody. 28-miu dzieciom nie przeszkodzi\u0142em pojawi\u0107 si\u0119 na \u015bwiecie. Ale potem uciek\u0142em i nie \u017ca\u0142uj\u0119 do dzisiaj.<\/p>\n

\"Stanis\u0142aw
Stanis\u0142aw Lem, fot. Mariusz Kubik, 2005 (Wikipedia)<\/figcaption><\/figure>\n

K: Ogl\u0105dali\u015bmy bardzo dok\u0142adnie Pana pok\u00f3j i zobaczyli\u015bmy, \u017ce na biurku zamiast komputera stoi maszyna do pisania.( Lem – Istotnie. ) Dlaczego pisarz, kt\u00f3ry wiele lat temu przewidzia\u0142 najnowsze odkrycia techniczne, w\u0142\u0105cznie z rzeczywisto\u015bci\u0105 wirtualn\u0105, ma wi\u0119ksze zaufanie do maszyny do pisania?<\/em><\/p>\n

L: Jak mia\u0142em 12 lat, jeszcze w Gr\u0119ba\u0142owie, to ojciec mi kupi\u0142 maszyn\u0119 do pisania marki ‘Underwood’, bo ja mia\u0142em ohydne pismo i m\u00f3wili mi w szkole nauczyciele, \u017ce nic dobrego ze mnie nie wyro\u015bnie. Ja si\u0119 tak przyzwyczai\u0142em do pisania na maszynie, \u017ce pisz\u0119 do dzisiaj. A komputera nie chcia\u0142em z tych powod\u00f3w w\u0142a\u015bnie, \u017ce ja jestem konserwatyst\u0105 w gruncie rzeczy. Ale si\u0119 ostatnio skomputeryzowa\u0142em jednak.
\nMusia\u0142em ze wzgl\u0119du na to, \u017ce straci\u0142em orientacj\u0119 … Nie chc\u0119 powiedzie\u0107 nad imperium, nad sieci\u0105 powi\u0105za\u0144 edytorsko- tam jaki\u015b rozmaitych. Boj\u0119 si\u0119, m\u00f3wi\u0105c popularnie, \u017ceby nie sprzeda\u0107 tej samej krowy, czyli tego samego tytu\u0142u dw\u00f3m r\u00f3\u017cnym wydawcom. Wi\u0119c komputer by\u0142 mi niezb\u0119dny. Kupi\u0142em to w firmie ‘Wobis’, po pi\u0119ciu dniach ju\u017c si\u0119 zepsu\u0142, nie przyjmuje dyskietek z programami, a bardzo niegrzeczny pan w serwisie… ‘ad calendas grekas’ odprawia to wszystko. Wi\u0119c po pierwsze odradzam nabywanie komputer\u00f3w w firmie ‘Wobis’, a w szczeg\u00f3lnosci pilnowanie os\u00f3b zajmuj\u0105cych si\u0119 serwisem, kt\u00f3re powinny by\u0107 dobrze wychowane.<\/p>\n

P: I st\u0105d si\u0119 bierze ten brak czu\u0142o\u015bci dla komputera jaki Pan ma?<\/em><\/p>\n

L: Do pewnego stopnia… tak, tzn. ja si\u0119 spodziewa\u0142em, \u017ce komputery szybciej zm\u0105drzej\u0105. A one s\u0105 tylko zbiornikami informacji, kt\u00f3re mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 tak\u017ce zamiast maszyny do pisania, ale mnie moja maszyna marki ….. zupe\u0142nie wystarcza. Ja napisa\u0142em na niej kilkadziesi\u0105t ksi\u0105\u017cek.
\n…….<\/p>\n

K: Ale in\u017cynieria genetyczna teraz by\u0107 mo\u017ce da nam mo\u017cliwo\u015b\u0107 poprawiania…. poprawienia cz\u0142owieka. Czy mo\u017ce dzi\u0119ki temu stworzymy takiego idealnego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry by\u0107 mo\u017ce b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 nawet konk…. konkurowa\u0107 z robotami?<\/em><\/p>\n

L: Kiedy my nie wiemy… Powiedzmy inaczej, kiedy specjali\u015bci pierwszej klasy nie wiedz\u0105 dzisiaj dok\u0142adnie jak cz\u0142owiek funkcjonuje. Tzn. s\u0105 takie miejsca o kt\u00f3rych wiadomo, \u017ce to jest staw kolanowy, ale co si\u0119 w naszych g\u0142owach dzieje to post\u0119p jest post\u0119p, ale bardzo ma\u0142y. A poprawia\u0107, doskonali\u0107 to czego nie rozumiemy, to lepiej si\u0119 do tego nie bra\u0107. To s\u0105 takie zabiegi typu, prawda, u\u017cywania kociuby do naprawiania zegara szafkowego. W ten spos\u00f3b, \u017ce si\u0119 wk\u0142ada do \u015brodka p\u0119t… pr\u0119t metalowy i b\u0119dziemy tam szturchali, mo\u017ce naprawimy ale raczej zepsujemy. Wi\u0119c jest bardzo du\u017co szans na to, \u017ce genetyczna in\u017cynieria, jak ka\u017cda nowo\u017cytna technologia mo\u017ce przynie\u015b\u0107 z sob\u0105 na pocz\u0105tku wi\u0119cej z\u0142ego ni\u017c dobrego. Jest to niebezpieczne po prostu. Tak by\u0142o ze wszystkimi technologiami. Pierwsze samoloty, przewa\u017cnie \u017ale ko\u0144czy\u0142y swoje pr\u00f3by lotu. Pierwsze \u0142odzie podwodne, przewa\u017cnie ton\u0119\u0142y. Pierwszy… No, w og\u00f3le wszystko co si\u0119… co si\u0119 zaczyna produkowa\u0107 jest najpierw bardzo kiepskie, prawda?<\/p>\n

Ja pami\u0119tam, kiedy jeszcze by\u0142em ca\u0142kiem ma\u0142ym ch\u0142opcem we Lwowie, jak je\u017adzili\u015bmy z rodzicami ogl\u0105da\u0107, od czasu do czasu, Panoram\u0119 Rac\u0142awick\u0105 we Lwowie. To si\u0119 zdarza\u0142o na przyk\u0142ad, \u017ce opona mog\u0142a odpa\u015b\u0107 od ko\u0142a samochodu. To si\u0119 teraz w og\u00f3le nie zdarza. A potem, w latach 30-tych, by\u0142o rzecz\u0105 normaln\u0105, \u017ce najwi\u0119kszym niebezpiecze\u0144stwem dla samochodowych opon to by\u0142y hacele z podk\u00f3w, po prostu. Przednie ko\u0142o jak przeje\u017cd\u017ca\u0142o po hacelu stawia\u0142o go tak, a wtedy on si\u0119 wbija\u0142 w tylne ko\u0142o i opona siada\u0142a. Teraz nie maj\u0105 raczej koni, dlatego… i opony s\u0105 doskonalsze, ale doskonalenie techniki wymaga zawsze czasu, a usprawnienia techniki zwanej genetyczn\u0105 to ja my\u015bl\u0119 jest zadanie na nast\u0119pne stulecie.<\/p>\n

K: Czyli nale\u017cy si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce raczej z tego majstrowania przy genach narodzi si\u0119 Frankenstain ni\u017c nadcz\u0142owiek, idealny nadcz\u0142owiek?<\/em><\/p>\n

L: Tak \u017ale nie my\u015bl\u0119. Nie jestem tak skrajnym pesymist\u0105, jestem… ja bym og\u00f3lnie to nazwa\u0142 optysemist\u0105, tzn. \u017ce jestem troch\u0119 optymista, a troch\u0119 pesymista. Na og\u00f3\u0142 b\u0119dzie mo\u017cna niejedn\u0105 z wad genetycznie spowodowanych, bo s\u0105 b\u0142\u0119dy genetycznego przekazu, naprawi\u0107. Opowiadaj\u0105 nam, \u017ce b\u0119dzie mo\u017cna zwalnia\u0107 nowotwory, raka. Kiedy\u015b to si\u0119 mo\u017ce uda\u0107, ale ja s\u0105dz\u0119, \u017ce niepr\u0119dko. Natomiast w obecnej epoce modne s\u0105 na przyk\u0142ad, po pierwsze u m\u0142odzie\u017cy skini, wi\u0119c go\u0142a, ostrzy\u017cona \u0142yso, potem z takim grzebieniem kogucim, potem takie rozmaite jakie\u015b farbowane twarze. Ja widzia\u0142em na trybunach, nie u nas tylko w telewizji, twarze malowane w farby…. w barwy pa\u0144stwowe danego kraju, na przyk\u0142ad. Ale ja wiem sk\u0105d in\u0105d, \u017ce Maorysi farbowali, to jest przecie\u017c w ko\u0144cu rzecz pochodz\u0105ca z g\u0142\u0119bokiej staro\u017cytno\u015bci, lud\u00f3w pierwotnych. Wi\u0119c te potrzeby atawistyczne s\u0105 silne, potem na przyk\u0142ad i dziewcz\u0119ta widzia\u0142em, kt\u00f3re mia\u0142y wpi\u0119te tutaj, w policzek jakie\u015b agrafki, w ucho jakie\u015b k\u00f3\u0142ka, jakie\u015b… nie mia\u0142y tylko tak zwanych pelele, co to si\u0119 w warg\u0119… taki rodzaj spodka od fili\u017canki wk\u0142ada, prawda. Wi\u0119c potrzeba zniekszta\u0142cania w\u0142asnego cia\u0142a, kt\u00f3ra wydaje mi si\u0119 zupe\u0142nie zrozumia\u0142a, jest te\u017c do\u015b\u0107 cz\u0119sta. I gdyby si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce mo\u017ce przy pomocy zmian w zakresie genowym dorobi\u0107 sobie na przyk\u0142ad jeszcze jak\u0105\u015b trzeci\u0105 r\u0119k\u0119 na plecach, lub co\u015b jeszcze straszniejszego o czym pisa\u0142em humoreski, to znale\u017ali by si\u0119 amatorzy.<\/p>\n

Przecie\u017c, np. pami\u0119tam jeszcze jako ch\u0142opiec by\u0142em w lunaparku we Lwowie te\u017c i weszli\u015bmy do tego namiotu z moim ojcem, w kt\u00f3rym jedna pani obna\u017ca\u0142a si\u0119 nie w celach erotycznych, tylko dlatego \u017ce ona by\u0142a w bardzo ciekawy spos\u00f3b… mia\u0142a takie ciekawe tatua\u017ce. I kiedy ona pokazywa\u0142a te tatua\u017ce,to w pewnym momencie jak ona dochodzi\u0142a ju\u017c do okolicy p\u0119pka, ojciec z\u0142apa\u0142 mnie za r\u0119k\u0119 i wyci\u0105gn\u0105\u0142 mnie szybko z tego namiotu. Pawdopopdobnie nie chodzi\u0142o o te ciekawe krajobrazy, kt\u00f3re ona mia\u0142a na brzuchu. Wi\u0119c ta potrzeba \u017ceby zrobi\u0107 co\u015b ze swoim cia\u0142em, prawda teraz si\u0119 m\u00f3wi o jaki\u015b sztucznych, damskich biustach, potem si\u0119 wyci\u0105ga jakimi\u015b lipossawkami t\u0142uszcz stamt\u0105d gdzie nie trzeba i wprowadza tam gdzie trzeba. Ta potrzeba jest, moim zdaniem mod\u0105, kt\u00f3ra na razie jest ograniczana fizjologicznymi mo\u017cliwo\u015bciami cia\u0142a ludzkiego, a przy pomocy gen\u00f3w mo\u017cna zrobi\u0107 znacznie wi\u0119cej. Mo\u017cna przerobi\u0107 mysz, mo\u017ce nie w szczura, ale w cos po\u015bredniego mi\u0119dzy mysz\u0105 a szczurem. No, a je\u017celi tak, to w przysz\u0142o\u015bci ja si\u0119 obawiam tego bardzo, \u017ce b\u0119dzie mia\u0142 kto\u015b wielk\u0105 ochot\u0119, jaki\u015b biolog, zrobi\u0107 co\u015b po\u015bredniego mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a szympansem. Ju\u017c pojawi\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka w Ameryce, kt\u00f3ra nazywa si\u0119 “Trzeci szympans”. My jeste\u015bmy wed\u0142ug tego autora, tym trzecim szypansem. Wi\u0119c mnie si\u0119 ta perspektywa nie podoba, ale trzeba powiedzie\u0107, \u017ce ja wprawdzie widz\u0119 tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, ale nie zachwycam si\u0119 ni\u0105. Bo je\u017celi si\u0119 siada do obiadu i widzi si\u0119 na karcie co\u015b bardzo niesmacznego i musi si\u0119 zje\u015b\u0107 to nie znaczy, \u017ce si\u0119 dostaje apetytu na t\u0105 niesmaczn\u0105 potraw\u0119. Przysz\u0142o\u015b\u0107 gotuje nam rozmaite niespodzianki, kt\u00f3re nie zale\u017c\u0105 od nas.<\/p>\n

P: Wiemy, \u017ce nauka i technika nie przejmuj\u0105 si\u0119 tym, \u017ce mog\u0105 by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em zagro\u017cenia i je\u017celi widz\u0105 gdzie\u015b szans\u0119 to staraj\u0105 si\u0119 j\u0105 wykorzysta\u0107 raczej. I genetyka ma r\u00f3wnie\u017c i takie niebezpiecze\u0144stwo,\u017ce mo\u017cemy sobie wyobrazi\u0107, \u017ce za 10 lat kiedy b\u0119d\u0105 mnie albo Kasi\u0119 przyjmowa\u0107 do pracy, to ka\u017c\u0105 nam poliza\u0107 tak\u0105 szklan\u0105 szybk\u0119 i na jej podstawie zbadaj\u0105 nasze DNA i wci\u0105gn\u0105 do kartoteki, por\u00f3wnaj\u0105 z kim\u015b tam i uznaj\u0105 czy si\u0119 nadamy, czy si\u0119 nie nadamy do tej pracy.<\/em><\/p>\n

<\/p>\n

L: Taka mo\u017cliwo\u015b\u0107 rzeczywi\u015bcie istnieje i ona jest bardzo interesuj\u0105ca z punktu widzenia, powiedzia\u0142bym, filozofii moralnej. Dlatego poniewa\u017c nieprawd\u0105 jest, to znaczy prawd\u0105 jest,. \u017ce kolor naszych oczu zale\u017cy od gen\u00f3w, istotnie. Jest gen, kt\u00f3ry powoduje, \u017ce mo\u017cemy mie\u0107 oczy niebieski albo oczy br\u0105zowe itd, znaczy t\u0119cz\u00f3wki.To samo dotyczy te\u017c koloru ow\u0142osienia itd. A \u017cadnego genu inteligencji, oczywi\u015bcie nie ma. Takie wy\u017csze czynno\u015bci umys\u0142owe uzale\u017cnione s\u0105 od ogromnej ilo\u015bci rozmaitych gen\u00f3w. Ja bym to por\u00f3wna\u0142 mniej wi\u0119cej do takiej sytuacji, \u017ce my ju\u017c potrafimy w tym co jest partytur\u0105 dziedziczn\u0105 tak, jak jest partytura jakiej\u015b symfonii prawda. Rozpozna\u0107 poszczeg\u00f3lne nuty, cis, fis i nawet klucz wiolinowy albo basowy, itd. Ale z tego, \u017ce kto\u015b potrafi nazwa\u0107 poszczeg\u00f3lne nuty nie wynika, \u017ce on potrafi odtworzy\u0107 “IX Symfoni\u0119” Bethovena. To jest droga straszliwie odleg\u0142a. To znaczy ani nam, ani moich znajomych naszym dzieciom jeszcze nie grozi odczytywanie kontrolne jakiej\u015b karty genograficznej, kt\u00f3re mia\u0142oby spowodowa\u0107 jakie\u015b ala nowy wspania\u0142y \u015bwiat Huxley’a, podporz\u0105dkowanie, przyklasyfikowaniem jakiej\u015b grupy ludzi mniej lub bardziej zdatnych do okre\u015blonego zaj\u0119cia.
\nChcia\u0142bym powiedzie\u0107, \u017ce bez pomocy genetyki na \u015bwiecie jest du\u017co durni\u00f3w, do tego nie potrzeba \u017cadnej genetyki. I gdyby si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwo mog\u0142o sk\u0142ada\u0107 z samych profesor\u00f3w uniwersytetu, to by by\u0142o te\u017c bardzo niedobrze. Poniewa\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo z\u0142o\u017cone z samych profesor\u00f3w uniwersytetu nie mog\u0142oby w og\u00f3le funkcjonowa\u0107.<\/p>\n

K: Pan m\u00f3wi, \u017ce nam to nie grozi, nam ani naszym dzieciom. Ale z drugiej strony, czy Pan przewiduj\u0105c fantomatyk\u0119 i rzeczywisto\u015b\u0107 wirtualn\u0105 przypuszcza\u0142, \u017ce dopadnie Pana tak szybko?<\/em><\/p>\n

L: Nie, nie. Nie s\u0105dzi\u0142em. Dlatego tak spokojnie o tym pisa\u0142em. Jak si\u0119 co\u015b rzutuje w dalek\u0105, dalek\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107, no to to jest prawie tak, jak na przyk\u0142ad wiadomo\u015b\u0107… Napisa\u0142em raz taki irracjonalny felieton do miesi\u0119cznika “Odra”, o tym, \u017ce… wiadomo\u015b\u0107 o tym, \u017ce za kilka miliard\u00f3w lat ju\u017c s\u0142o\u0144ce wypali zasoby energetyczne wodoru i zacznie puchn\u0105\u0107 w czerwonego olbrzyma, kt\u00f3ry poch\u0142onie ziemi\u0119 i ziemia zamieni si\u0119 w taki spieczony kawa\u0142eczek… no, w\u0119gla i jednym s\u0142owem wszystko co na niej \u017cyje zginie, \u017ce to mnie zasmuci\u0142o. A potem si\u0119 zastanowi\u0142em, kilka miliard\u00f3w lat to s\u0105 tysi\u0105ce milion\u00f3w. My, kt\u00f3rzy nie wiemy co b\u0119dzie za kilkana\u015bcie, kilkadziesi\u0105t lat, c\u00f3\u017c my mo\u017cemy zastanawia\u0107 si\u0119 nad tym co b\u0119dzie za kilka milliard\u00f3w lat. A zatem projekcja bardzo daleka mia\u0142a charakter pr\u00f3by doj\u015bcia do tego co bym nazwa\u0142 poj\u0119ciowym horyzontem naszej epoki, co sobie mo\u017cna jeszcze wyobrazi\u0107. Nie przypuszcza\u0142em, \u017ce b\u0119d\u0119 w 70-tym roku widzia\u0142, siedz\u0105c tu w Krakowie w telewizorze, ludzi spaceruj\u0105cych po powierzchni Ksi\u0119\u017cyca. Jak wychodz\u0119 w noc w czasie pe\u0142ni, powiedzmy sobie, do ogrodu i widz\u0119 na czystym niebie Ksi\u0119\u017cyc, my\u015bl\u0119 o tym , \u017ce tam stoj\u0105 wraki samochod\u00f3w, kt\u00f3re Amerykanie tam zawie\u017ali. R\u00f3wnocze\u015bnie wiem, \u017ce to jest prawda i r\u00f3wnocze\u015bnie wydaje mi si\u0119 to dziwnie jakie\u015b nierealne, bo to \u017ce\u015bmy tak daleko i tak szybko doszli, zreszt\u0105 nie wiadomo po co, to bardzo dziwne. I zreszt\u0105 ten wy\u015bcig mia\u0142 na celu wy\u0142\u0105cznie polityczn\u0105 stron\u0119 pierwsze\u0144stwa przed sowietami i sowiety, mi\u0119dzy innymi dlatego pad\u0142y, poniewa\u017c za nadto chcia\u0142y si\u0119 \u015bciga\u0107 z Amerykanami i przegra\u0142y wy\u015bcig…<\/p>\n

K: To mo\u017ce Pan jest romantykiem i ksi\u0119\u017cyc jest dla Pana czym\u015b bardzo poetyckim?<\/em><\/p>\n

L: Ja? Ja jestem romantyk? Nie, ja nie jestem… znaczy ja nie wiem. Ja si\u0119, prawd\u0119 powiedziawszy, sob\u0105 bardzo ma\u0142o zawsze interesowa\u0142em.<\/p>\n

P: Niezale\u017cnie od tego jaka by\u0142a motywacja faktu, \u017ce znale\u017ali\u015bmy si\u0119 na Ksi\u0119\u017cycu, to jednak cz\u0142owiek wtedy, wydawa\u0142o si\u0119, spojrza\u0142 na siebie z zupe\u0142nie odmiennej perspektywy i te s\u0142owa s\u0142ynne Armstronga, \u017ce “ma\u0142y krok cz\u0142owieka, wielki krok ludzko\u015bci”, wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce…. wtedy, \u017ce strasznie du\u017co znacz\u0105 i \u017ce odmieni\u0105 nasz spos\u00f3b patrzenia na ziemi\u0119, \u015bwiat. A dzisiaj okazuje si\u0119 chyba, \u017ce nic si\u0119 nie zmieni\u0142o.<\/em><\/p>\n

L: Niestety nic si\u0119 nie zmieni\u0142o. Drugi, po Armstrongu, Oldrian i on nawet przez pewien czas mia\u0142 pewne objawy psychozy, bo on mia\u0142 to poczucie, \u017ce w\u0142a\u015bciwie jego \u017cycie szczytowa\u0142o w tym momencie kiedy on by\u0142 na Ksi\u0119\u017cycu. Ta \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce \u015blady, odciski jego, ich obu but\u00f3w na… na piasku Ksi\u0119\u017cycowym przetrwaj\u0105 miliony lat, podczas kiedy po nich \u015bladu nie b\u0119dzie ju\u017c na ziemi, ich \u017cycia, to te\u017c mo\u017ce wp\u0142ywa\u0142o. A poza tym istotnie jest rzecz\u0105 dziwaczn\u0105, \u017ce na ca\u0142ym niebosk\u0142onie widzianym z Ksi\u0119\u017cyca jedyn\u0105 b\u0142\u0119kitn\u0105 planet\u0105 jest Ziemia i tam si\u0119 widzi jedno\u015b\u0107 Ziemi, po prostu, prawdziw\u0105, autentyczn\u0105 jedno\u015b\u0107 i jedyno\u015b\u0107 zarazem. No, ale to, \u017ce ona nie chce przemawia\u0107 do w\u015bciekle zwalczaj\u0105cych si\u0119 nawzajem narod\u00f3w, frakcji, frakcji… no, jednym s\u0142owem ludzi, no na to nie ma \u017cadnej rady.<\/p>\n

Fragment rozmowy ze Stanislawem Lemem (1996) L: Stanislaw Lem K: Katarzyna Janowska P: Piotr Mucharski Copyright \/ Wszelkie prawa zastrze\u017cone: Fundacja Muzeum Nowej Sztuki (FMNS) oraz Modulus\/O.pl<\/p>\n

\"promocja-czytelnictwa\"<\/p>\n

Artyku\u0142 publikowany w ramach Programu Operacyjnego Promocja Czytelnictwa
\nog\u0142oszonego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jak mia\u0142em 12 lat, jeszcze w Gr\u0119ba\u0142owie, to ojciec mi kupi\u0142 maszyn\u0119 do pisania marki ‘Underwood’, bo ja mia\u0142em ohydne pismo i m\u00f3wili mi w szkole nauczyciele, \u017ce nic dobrego ze mnie nie wyro\u015bnie. Ja si\u0119 tak przyzwyczai\u0142em do pisania na maszynie, \u017ce pisz\u0119 do dzisiaj. <\/p>\n","protected":false},"author":139,"featured_media":110,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[65],"tags":[484],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[982,983],"yoast_head":"\nStanis\u0142aw Lem<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Jak mia\u0142em 12 lat, jeszcze w Gr\u0119ba\u0142owie, to ojciec mi kupi\u0142 maszyn\u0119 do pisania marki 'Underwood', bo ja mia\u0142em ohydne pismo i m\u00f3wili...\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2008\/09\/2008-stanislaw-lem-by-kubik-2005.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2008\/09\/2008-stanislaw-lem-by-kubik-2005.jpg\",\"width\":536,\"height\":343,\"caption\":\"Stanis\u0142aw Lem, fot. Mariusz Kubik, 2005 (Wikipedia)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy\",\"name\":\"Stanis\u0142aw Lem\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2006-10-17T09:37:53+00:00\",\"dateModified\":\"2020-08-31T22:34:52+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/13e31c150f22cfd7508be21dc11ec019\"},\"description\":\"Jak mia\u0142em 12 lat, jeszcze w Gr\u0119ba\u0142owie, to ojciec mi kupi\u0142 maszyn\u0119 do pisania marki 'Underwood', bo ja mia\u0142em ohydne pismo i m\u00f3wili...\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Stanis\u0142aw Lem\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/13e31c150f22cfd7508be21dc11ec019\",\"name\":\"Katarzyna Janowska\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/katarzyna-janowska\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Stanis\u0142aw Lem","description":"Jak mia\u0142em 12 lat, jeszcze w Gr\u0119ba\u0142owie, to ojciec mi kupi\u0142 maszyn\u0119 do pisania marki 'Underwood', bo ja mia\u0142em ohydne pismo i m\u00f3wili...","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2008\/09\/2008-stanislaw-lem-by-kubik-2005.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2008\/09\/2008-stanislaw-lem-by-kubik-2005.jpg","width":536,"height":343,"caption":"Stanis\u0142aw Lem, fot. Mariusz Kubik, 2005 (Wikipedia)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy","name":"Stanis\u0142aw Lem","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy#primaryimage"},"datePublished":"2006-10-17T09:37:53+00:00","dateModified":"2020-08-31T22:34:52+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/13e31c150f22cfd7508be21dc11ec019"},"description":"Jak mia\u0142em 12 lat, jeszcze w Gr\u0119ba\u0142owie, to ojciec mi kupi\u0142 maszyn\u0119 do pisania marki 'Underwood', bo ja mia\u0142em ohydne pismo i m\u00f3wili...","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2006\/stanislaw-lem-fragment-rozmowy#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Stanis\u0142aw Lem"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/13e31c150f22cfd7508be21dc11ec019","name":"Katarzyna Janowska","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/katarzyna-janowska"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/51"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/139"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=51"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/51\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/110"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=51"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=51"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=51"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=51"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=51"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}