{"id":5517,"date":"2011-06-16T13:15:38","date_gmt":"2011-06-16T12:15:38","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=5517"},"modified":"2021-01-13T11:32:15","modified_gmt":"2021-01-13T10:32:15","slug":"apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury","title":{"rendered":"Apartheid i utopia. Sekretna historia dwudziestowiecznej architektury"},"content":{"rendered":"

Poniewa\u017c ca\u0142\u0105 t\u0119 opowie\u015b\u0107 umieszcza si\u0119 na og\u00f3\u0142 w kontek\u015bcie polityki (co nie jest zreszt\u0105 niczym niezwyk\u0142ym, bior\u0105c pod uwag\u0119 spo\u0142eczne uwarunkowania produkcji architektonicznej), w swej typowej postaci przybiera ona ostatecznie kszta\u0142t wielkiej narracji na temat trudnego, cho\u0107 zarazem konsekwentnego dojrzewania do wolnorynkowej m\u0105dro\u015bci. Modernizm, z jego upodobaniem do liczb, serii i k\u0105t\u00f3w prostych, to w tej opowie\u015bci odpowiednik centralnego sterowania gospodark\u0105, a tak\u017ce \u015bwiadek mrocznej epoki, gdy ludzi zamykano w domach z betonu w imi\u0119 tak czy inaczej rozumianego skoku naprz\u00f3d. Postmodernistyczna r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 pojawia si\u0119 z kolei po odrobieniu przez \u015bwiat lekcji historii, gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce uwolnienie mechanizm\u00f3w wolnego rynku spod pa\u0144stwowej kurateli stanowi najlepszy, a mo\u017ce po prostu jedyny skuteczny spos\u00f3b na zabezpieczenie ludzkiej wolno\u015bci. W polskich warunkach dosz\u0142o do tego w rezultacie ustrojowej transformacji. Na Zachodzie nie potrzeba by\u0142o a\u017c tak gwa\u0142townej przebudowy. Wystarczy\u0142o troch\u0119 inaczej roz\u0142o\u017cy\u0107 akcenty w wyra\u017ceniu \u201ewolny rynek\u201d. Tym za\u015b by\u0142o w swej istocie zwyci\u0119stwo neoliberalnej reaganomiki.<\/p>\n

\"Le<\/a>
Le Corbusier: The Secretariat, Chandigarh (fot. Lian Chang, 2006)<\/figcaption><\/figure>\n

Tak wi\u0119c niewidzialna r\u0119ka od pocz\u0105tku czuwa\u0142a, aby role przyjaci\u00f3\u0142 i wrog\u00f3w wolno\u015bci zosta\u0142y w historii dwudziestowiecznej architektury rozdzielone sprawiedliwie i z poszanowaniem odwiecznych praw zdrowego rozs\u0105dku. Po jednej stronie strasz\u0105 wielkie blokowiska, pa\u0144stwo totalne, utopia i socjalizm, a po drugiej stronie czeka na my\u015bl\u0105cych ludzi g\u0119sta i zr\u00f3\u017cnicowana przestrze\u0144, krocz\u0105ca rami\u0119 w rami\u0119 z grup\u0105 jej naturalnych sojusznik\u00f3w: indywidualn\u0105 wolno\u015bci\u0105, cz\u0105stkow\u0105 in\u017cynieri\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i spontaniczn\u0105 gr\u0105 rynkowych si\u0142. To w\u0142a\u015bnie pomi\u0119dzy tymi dwoma biegunami, a raczej w nieustannym ruchu ku g\u00f3rze, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 wraz z pierwszym publicznym wbiciem szpilki w kukie\u0142k\u0119 Miesa van der Rohe, toczy si\u0119 historia dwudziestowiecznej architektury. Przypomnijmy tu w skr\u00f3cie, i w pewnym przerysowaniu, kt\u00f3re odpowiada jednak polemicznemu zaci\u0119ciu, jakie wykazuj\u0105 zajmuj\u0105cy si\u0119 tym tematem autorzy (pierwszy z brzegu przyk\u0142ad: David Watkin w rzetelnej sk\u0105din\u0105d Historii architektury<\/em> zachodniej<\/em> wspomina, \u017ce Le Corbusier s\u0142owo \u201eprojekt\u201d zapisywa\u0142 zawsze wielk\u0105 liter\u0105 \u2013 nie jest to prawd\u0105, cho\u0107 wywiera na czytelniku stosowny retoryczny efekt), trzy najwa\u017cniejsze etapy tej opowie\u015bci.<\/p>\n

\"Stuttgart-Weissenhof,<\/a>
Stuttgart-Weissenhof, Niemcy, Projekt domu: Le Corbusier, 1927. (fot. Shaqspeare, 2001)<\/figcaption><\/figure>\n

W NIEWOLI PROJEKTU<\/strong><\/p>\n

W okresie mi\u0119dzywojennym powstaje Mi\u0119dzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej (CIAM, Congr\u00e8s International d’Architecture Moderne<\/em>), organizacja stawiaj\u0105ca sobie za cel rozw\u00f3j i krzewienie architektury modernizmu. W 1933 roku, na motorowcu Patrice II p\u0142yn\u0105cym z Aten do Marsylii \u2013 maj\u0105c g\u0119b\u0119 pe\u0142n\u0105 socjalistycznych frazes\u00f3w, moderni\u015bci prywatnie uwielbiali p\u0142awi\u0107 si\u0119 w luksusie \u2013 spisana zostaje nies\u0142awna Karta Ate\u0144ska, kt\u00f3ra w 111 (!) punktach okre\u015bla\u0142a zasady nowego stylu. Ska\u017cone bakcylem utopii projekty modernist\u00f3w nigdy nie podoba\u0142y si\u0119 zwyk\u0142ym ludziom, gwa\u0142c\u0105c w\u0142a\u015bciwy im zdrowy rozs\u0105dek. Gdy Le Corbusier, szalony guru ca\u0142ego ruchu, zaprojektowa\u0142 domy dla robotnik\u00f3w we francuskim Pessac, wtopione w ziele\u0144 i posk\u0142adane z powtarzalnych segment\u00f3w, ich mieszka\u0144cy potraktowali jego \u201ewieczny\u201d standard ze stosown\u0105 dezynwoltur\u0105: zamurowuj\u0105c okna, obudowuj\u0105c tarasy, dziel\u0105c pokoje, przemalowuj\u0105c \u015bnie\u017cnobia\u0142e tynki na przyjemniejsze dla oka kolory. Podobne, powtarzaj\u0105ce si\u0119 cyklicznie niepowodzenia sprawia\u0142y, \u017ce jeszcze przed 1939 rokiem ruch nowoczesny wyra\u017anie straci\u0142 pocz\u0105tkowy impet. W nazistowskich Niemczech i w stalinowskim Zwi\u0105zku Radzieckim modernizm zdelegalizowano zreszt\u0105 tout court<\/em> jako przejaw sztuki zdegenerowanej i sprzecznej ze zdrowym duchem, odpowiednio, wielkiej rasy oraz wiod\u0105cego ustroju. Wzniesione w 1924 roku Mauzoleum Lenina utrzymane zosta\u0142o jeszcze w stylu nowoczesnej awangardy. Po kilku latach stalinowskich rozporz\u0105dze\u0144 nie by\u0142o ju\u017c w Zwi\u0105zku Radzieckim architekta, kt\u00f3ry odwa\u017cy\u0142by si\u0119 projektowa\u0107 w r\u00f3wnie pretensjonalnym stylu.<\/p>\n

Niestety, styl nowoczesny zdo\u0142a\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do \u0142ask po wojnie. Seryjna i zestandaryzowana, a przynajmniej sprawiaj\u0105ca takie wra\u017cenie, architektura nowoczesna zdawa\u0142a si\u0119 skrojona w sam raz na miar\u0119 powojennych zniszcze\u0144. Wiele miast odbudowano wprawdzie w starym stylu i na starej siatce ulic, korzystaj\u0105c z zachowanego uzbrojenia terenu, ale pech chcia\u0142, \u017ce w stosunku do dawnego budownictwa modernizm posiada\u0142 dwie zalety. Po pierwsze, by\u0142 tani, a po drugie, wierzono, \u017ce jego recepty pozwol\u0105 (zn\u00f3w: niewielkim kosztem) rozwi\u0105za\u0107 pal\u0105ce problemy spo\u0142eczne. Te same powody zdecydowa\u0142y zreszt\u0105 o przyj\u0119ciu modernizmu przez kraje Drugiego \u015awiata po kr\u00f3tkiej przygodzie z drog\u0105 estetyk\u0105 ho\u0142ubionego przez Stalina socrealizmu. Nawet w odpornych na utopijne ekscesy Stanach Zjednoczonych, gdzie jeszcze na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych siln\u0105 pozycj\u0119 mia\u0142a oficjalna architektura ameryka\u0144skich korporacji i w\u0142adz, kt\u00f3rej podobie\u0144stwo<\/em> \u2013 pisa\u0142 teoretyk architektury Charles Jencks w Ruchu nowoczesnym w architekturze<\/em> z 1973 roku \u2013 do faszystowskiej architektury lat trzydziestych jest, niestety, a\u017c nazbyt wyra\u017ane<\/em>, modernizm zdo\u0142a\u0142 po wojnie zdoby\u0107 kilka wa\u017cnych przycz\u00f3\u0142k\u00f3w. U\u017cytkownicy ameryka\u0144skiej wersji j\u0119zyka angielskiego do dzi\u015b m\u00f3wi\u0105 o lokatorach wielkomiejskich osiedli komunalnych, \u017ce ci zamieszkuj\u0105 projects<\/em>. S\u0142owo, kt\u00f3remu najbli\u017cej do polskiego \u201eblokowiska\u201d i kt\u00f3re oznacza miejsce, gdzie w ponurej scenerii dom\u00f3w z betonowych klock\u00f3w t\u0142ocz\u0105 si\u0119 ludzie maj\u0105cy problemy z zapewnieniem sobie dachu nad g\u0142ow\u0105.<\/p>\n

\"Skrzyd\u0142o<\/a>
Skrzyd\u0142o Sainsbury w Galerii Narodowej w Londynie (architekci: Robert Venturi i Denise Scott Brown), fot. Richard George, 2006<\/figcaption><\/figure>\n

TRUDNA CA\u0141O\u015a\u0106<\/strong><\/p>\n

Z biegiem czasu tanie budownictwo seryjne, z kt\u00f3rego s\u0142yn\u0105\u0142 modernizm, spotyka\u0142o si\u0119 z coraz ostrzejsz\u0105 krytyk\u0105. W 1961 roku Jane Jacobs opublikowa\u0142a ksi\u0105\u017ck\u0119 The Death and Life of Great American Cities<\/em>, w kt\u00f3rej gwa\u0142townie zaatakowa\u0142a powojenn\u0105 urbanistyk\u0119. Jacobs dowodzi\u0142a, \u017ce urbanistyka tego okresu zniszczy\u0142a organiczne wsp\u00f3lnoty, stanowi\u0105ce niegdy\u015b chlub\u0119 i tworz\u0105ce autentyczn\u0105 tkank\u0119 ameryka\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa. W miejsce pulsuj\u0105cego chaosu, charakterystycznego mi\u0119dzy innymi dla nowojorskiej dzielnicy Greenwich Village, kt\u00f3rej mieszkank\u0105 by\u0142a Jacobs, powsta\u0142y wyspecjalizowane funkcjonalnie strefy, w kt\u00f3rych ludzie zamiast si\u0119 spotyka\u0107, mogli si\u0119 co najwy\u017cej mija\u0107, a ciep\u0142o wsp\u00f3lnoty zast\u0105pione zosta\u0142o przez higieniczny profesjonalizm \u201eniby-spotka\u0144\u201d.<\/p>\n

Do podobnych wniosk\u00f3w doszed\u0142 matematyk Christopher Alexander w nie mniej s\u0142ynnym, cho\u0107 s\u0142abiej znanym szerokiej publiczno\u015bci artykule A City is not a Tree<\/em>, opublikowanym po raz pierwszy w 1965 roku w pi\u015bmie \u201eArchitectural Forum\u201d: Chc\u0119 nazywa\u0107 te miasta, kt\u00f3re powstawa\u0142y mniej lub bardziej spontanicznie przez wiele, wiele lat miastami naturalnymi. B\u0119d\u0119 r\u00f3wnie\u017c nazywa\u0142 te miasta i cz\u0119\u015bci miast, kt\u00f3re zosta\u0142y celowo stworzone przez designer\u00f3w i planist\u00f3w miastami sztucznymi. Siena, Liverpool, Kyoto, Manhattan s\u0105 przyk\u0142adami miast naturalnych. Levittown, Chandigarh i Nowe Miasta Brytyjskie s\u0105 przyk\u0142adami miast sztucznych. Coraz powszechniej przyznaje si\u0119 dzi\u015b, \u017ce w miastach sztucznych nieobecny jest jaki\u015b kluczowy sk\u0142adnik. W por\u00f3wnaniu ze staro\u017cytnymi miastami, kt\u00f3re obros\u0142y patyn\u0105 \u017cycia, nasze nowoczesne pr\u00f3by stworzenia miast w sztuczny spos\u00f3b s\u0105, z ludzkiego punktu widzenia, ca\u0142kowitym niepowodzeniem<\/em>.<\/p>\n

Pod koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych opozycja naturalnego i sztucznego rozwoju miast sta\u0142a si\u0119 dla architekt\u00f3w czym\u015b na kszta\u0142t zawodowej ortodoksji. Sprowokowa\u0142o to cz\u0119\u015b\u0107 z nich do poszukiwania rozwi\u0105za\u0144 wykraczaj\u0105cych poza nostalgi\u0119 za \u201educhem Middletown\u201d i solidarno\u015bci\u0105 ma\u0142omiasteczkowej community<\/em>. Najbardziej znanym z tych tw\u00f3rc\u00f3w by\u0142 z pewno\u015bci\u0105 Robert Venturi. W wydanej w 1966 (napisanej w wi\u0119kszo\u015bci w 1962) roku ksi\u0105\u017cce Complexity and Contradiction in Architecture<\/em>, opowiada si\u0119 on jeszcze za ide\u0105 \u201etrudnego porz\u0105dku\u201d. Z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 i sprzeczno\u015b\u0107 nie powinny by\u0107 usuwane z pracy architekta, w pogoni za purystycznymi wizjami modernizmu, ale \u015bwiadomie wplatane w projektowane konstrukcje, daj\u0105c w rezultacie efekt pe\u0142nej napi\u0119\u0107 ca\u0142o\u015bci: Jestem bardziej za bogactwem znacze\u0144 ni\u017c za ich jasno\u015bci\u0105; jestem zar\u00f3wno za ukryt\u0105 funkcj\u0105, jak i za jawn\u0105 funkcj\u0105. Wol\u0119 \u201eto i tamto\u201d od \u201etego lub tamtego\u201d, czer\u0144 i biel, i czasem szaro\u015b\u0107, wobec czerni lub bieli<\/em>. Swoj\u0105 propozycj\u0119 Venturi nazywa \u201e\u0142agodnym manifestem\u201d, co znakomicie oddaje jej zasadnicz\u0105 intencj\u0119. Nie chodzi bowiem o \u201ewyzwolon\u0105\u201d czy po prostu nieodpowiedzialn\u0105 gr\u0119 architektonicznych skojarze\u0144 i znacze\u0144. Manifest jest \u0142agodny, ale to wci\u0105\u017c manifest, a wi\u0119c sp\u00f3jna i ukierunkowana propozycja, tyle \u017ce pozbawiona teraz jednowymiarowo\u015bci i dogmatyzmu programowych odezw modernist\u00f3w: Lubi\u0119 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 i sprzeczno\u015b\u0107 w architekturze. Nie lubi\u0119 niesp\u00f3jno\u015bci i dowolno\u015bci niekompetentnej architektury, ani b\u0142yskotliwych zawi\u0142ostek malowniczo\u015bci lub ekspresjonizmu. Zamiast nich, m\u00f3wi\u0119 o z\u0142o\u017conej i sprzecznej architekturze opartej o wieloznaczno\u015b\u0107 do\u015bwiadczenia nowoczesno\u015bci<\/em>. Za\u015b w pochodz\u0105cym z tej samej ksi\u0105\u017cki rozdziale pod tytu\u0142em Zobowi\u0105zanie wobec trudnej ca\u0142o\u015bci<\/em> Venturi dodaje: Architektura z\u0142o\u017cono\u015bci i akomodacji nie porzuca ca\u0142o\u015bci. W rzeczywisto\u015bci, m\u00f3wi\u0142em o szczeg\u00f3lnym zobowi\u0105zaniu wobec ca\u0142o\u015bci, poniewa\u017c ca\u0142o\u015b\u0107 jest trudna do uzyskania. I podkre\u015bla\u0142em cel jedno\u015bci raczej ni\u017c uproszczenia w sztuce, <\/em>kt\u00f3rej \u2026 prawda [tkwi] <\/em>w jej totalno\u015bci (\u2026) To trudna jedno\u015b\u0107 poprzez inkluzj\u0119 raczej ni\u017c prosta jedno\u015b\u0107 poprzez ekskluzj\u0119<\/em>.<\/p>\n

\"Looshaus<\/a>
Looshaus w Wiedniu zaprojektowany przez Adolfa Loosa, fot. Alexander Mayrhofer, 2004<\/figcaption><\/figure>\n

LEKCJA LAS VEGAS<\/strong><\/p>\n

W p\u00f3\u017aniejszym o sze\u015b\u0107 lat manife\u015bcie Learning from Las Vegas<\/em>, napisanym razem ze Stevenem Izenourem i \u017con\u0105 Denise Scott Brown, ton wypowiedzi ulega zmianie. Venturi idzie na ca\u0142o\u015b\u0107. Wzorem dla wsp\u00f3\u0142czesnej architektury powinna by\u0107 g\u0142\u00f3wna ulica w Las Vegas oraz licz\u0105ce siedemna\u015bcie tysi\u0119cy domostw suburbia Levittown (od nazwiska planisty Billa Levitta) w pobli\u017cu Filadelfii. Notabene<\/em> tego samego Levittown, kt\u00f3rego przestrze\u0144 uzna\u0142 kilka lat wcze\u015bniej za sztuczn\u0105 i odcz\u0142owieczon\u0105 Alexander. Dopiero taka architektura, zrozumia\u0142a dla ludzi, ch\u0119tnie przez nich zamieszkiwana, jest w\u0142a\u015bciwym wzorem przysz\u0142o\u015bci, a zarazem odtrutk\u0105 na purystyczne, utopijne idea\u0142y modernizmu. Venturi ca\u0142kiem wprost, cho\u0107 z przymru\u017conym ironicznie okiem, jak na postmodernistycznego neofit\u0119 przysta\u0142o, zaleca architekturze powr\u00f3t do komercyjnej tandety i eklektyzmu, ze wzgl\u0119du na ich zdolno\u015b\u0107 do przekazywania zrozumia\u0142ych spo\u0142ecznie znacze\u0144. Ucz\u0105c si\u0119 od Las Vegas, architekci powinni wi\u0119c odrzuci\u0107 skompromitowane slogany mistrz\u00f3w nowoczesno\u015bci. Mniej to nuda<\/em> (Less is a bore<\/em>), przekonuje Venturi, odwracaj\u0105c s\u0142ynn\u0105 mantr\u0119 Miesa van der Rohe (Less is more<\/em>). Idea\u0142em budynku ma by\u0107 teraz zdobiona szopa<\/em> (decorated shed<\/em>), kt\u00f3rej bezpo\u015brednim prototypem jest wsp\u00f3\u0142czesna przydro\u017cna architektura komercyjna \u2013 konstrukcja za dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy dolar\u00f3w z szyldem za sto tysi\u0119cy<\/em>. Zatem nic bardziej obcego nowej wra\u017cliwo\u015bci ni\u017c stwierdzenie Adolfa Loosa, przyjaciela i konsultanta Wittgensteina podczas budowy s\u0142ynnego wiede\u0144skiego domu dla siostry, \u017ce ornament to zmarnowana energia<\/em>. Od teraz, parafrazuj\u0105c znan\u0105 ameryka\u0144sk\u0105 mantr\u0119 dotycz\u0105c\u0105 zwyci\u0119stwa, ornament to ju\u017c nie wszystko, to jedyne, co si\u0119 liczy. Zarys swojego (anty)programu Venturi przedstawia w formie opozycji mi\u0119dzy miejskim chaosem a modernistycznymi \u201emegastrukturami\u201d, opowiadaj\u0105c si\u0119 zdecydowanie za tym pierwszym. Tak wi\u0119c po d\u0142ugiej nocy modernizmu do \u015bwiatowej architektury powraca r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 i \u017cycie. Nowa wra\u017cliwo\u015b\u0107 wkr\u00f3tce otrzymuje odr\u0119bn\u0105 nazw\u0119. Wydana w 1977 roku Architektura postmodernistyczna<\/em> Charlesa Jencksa dokonuje obszernego przegl\u0105du najnowszych realizacji architektonicznych, umieszczaj\u0105c je pod wsp\u00f3lnym szyldem postmodernizmu.<\/p>\n

 <\/p>\n

UTOPIA MIMO WOLI<\/strong><\/p>\n

Tyle tytu\u0142em wprowadzenia. W pierwszej po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, gdy ostateczny kszta\u0142t zyskiwa\u0142a doksa dotycz\u0105ca dwudziestowiecznej architektury, ca\u0142a ta opowie\u015b\u0107 nosi\u0142a jeszcze znamiona prawdopodobie\u0144stwa. Jednak ju\u017c wtedy mo\u017cna w niej by\u0142o us\u0142ysze\u0107 fa\u0142szywe nuty. David Harvey, brytyjski geograf-marksista, ju\u017c w 1991 roku pisa\u0142 w ksi\u0105\u017cce The Condition of Postmodernity<\/em>: Na kr\u00f3tk\u0105 met\u0119, przej\u015bcie od planowych do rynkowych mechanizm\u00f3w mo\u017ce czasowo wymiesza\u0107 sposoby u\u017cytkowania przestrzeni w ciekawe konfiguracje, ale szybko\u015b\u0107 gentryfikacji oraz monotonia uzyskiwanych rezultat\u00f3w sugeruj\u0105, \u017ce w wielu przypadkach kr\u00f3tka meta znajduje si\u0119 naprawd\u0119 blisko (\u2026) Ta rynkowa i oparta o zasady renty gruntowej alokacja ju\u017c zorganizowa\u0142a wiele krajobraz\u00f3w miejskich wedle nowych wzor\u00f3w konformizmu (\u2026) jest prawdopodobne, \u017ce strefowanie planu zast\u0105pione zostanie wytworzonym przez rynek strefowaniem zdolno\u015bci p\u0142atniczej<\/em>. O ile wi\u0119c wi\u0119kszo\u015b\u0107 narracji na temat dwudziestowiecznej architektury urywa si\u0119 z chwil\u0105, gdy ten czy inny autor z satysfakcj\u0105 obwieszcza uzyskanie przez zachodnich architekt\u00f3w zawodowej \u201edojrza\u0142o\u015bci\u201d i porzucenie przez nich utopijnych \u201emrzonek\u201d Wielkich Projekt\u00f3w, Harvey sugeruje, \u017ce w ca\u0142ej tej historii najciekawszy i najistotniejszy jest ci\u0105g dalszy. Dzi\u015b wida\u0107 to zreszt\u0105 znacznie lepiej ni\u017c kilkana\u015bcie lat temu. Wystarczy pomy\u015ble\u0107 o centrach biznesowo-administracyjnych wielkich miast, gdzie wynikaj\u0105cy z wysokich cen gruntu monumentalizm tworzy co\u015b, co luksemburski architekt L\u00e9on Krier okre\u015bla mianem wertykalnego przerostu (vertical sprawl<\/em>), albo o kondominiach b\u0105d\u017a grodzonych osiedlach \u2013 o kt\u00f3rych szerzej za chwil\u0119 \u2013 gdzie spontaniczna gra rynkowych si\u0142 daje w efekcie przestrze\u0144 monotonn\u0105 i przewidywaln\u0105, w kt\u00f3rej struktura spo\u0142eczna reprezentowana jest w r\u00f3wnie szcz\u0105tkowym zakresie co inwencja architektoniczna. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, postmodernizm, kt\u00f3ry w warstwie autodeklaracji g\u0142osi\u0142 wyzwolenie ludzkiej ekspresji spod ci\u0119\u017caru totalnej estetyki modernizmu, szybko sam konstruuje w\u0142asn\u0105 i tylko na powierzchni czy te\u017c, w najlepszym razie, na kr\u00f3tk\u0105 met\u0119 bardziej zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

Wi\u0105\u017ce si\u0119 z tym pewien paradoks, kt\u00f3ry d\u0142ugo wymyka\u0142 si\u0119 teoretycznemu rozpoznaniu, myl\u0105c wielu autor\u00f3w co do faktycznej kondycji ponowoczesno\u015bci. Pod koniec lat siedemdziesi\u0105tych w prze\u0142omowej Architekturze postmodernistycznej<\/em> Charles Jencks m\u00f3g\u0142 bowiem pisa\u0107 z wyra\u017anym entuzjazmem: Modelowanie komputerowe, automatyzacja produkcji i zaawansowane techniki badania rynku i prognozowania pozwalaj\u0105 nam dzisiaj masowo produkowa\u0107 r\u00f3\u017cne style i produkty nosz\u0105ce niemal cechy osobowo\u015bci tw\u00f3rcy. Rezultaty s\u0105 bli\u017csze dziewi\u0119tnastowiecznemu rzemios\u0142u ni\u017c surowej dyscyplinie superblok\u00f3w 1984<\/em>. C\u00f3\u017c to jednak znaczy, \u017ce wytwarzamy masowo zindywidualizowane produkty? Czy w ostatecznym rachunku nie prowadzi to do sytuacji, gdy \u201eto\u017c-samo\u201d, a wi\u0119c zglajszachtowany standard ma tym wi\u0119ksz\u0105 szans\u0119 przetrwa\u0107, poniewa\u017c z lokalnej, subiektywnej perspektywy wygl\u0105da on na unikat? Wydaje si\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ta pozorna \u2013 cho\u0107 w por\u00f3wnaniu z projektami modernist\u00f3w faktycznie zapieraj\u0105ca dech w piersi \u2013 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 odpowiada za entuzjazm, z jakim przywitano pojawienie si\u0119 nowej wra\u017cliwo\u015bci. Filozof uj\u0105\u0142by to zapewne tak: w postmodernizmie orgia na poziomie ontycznym idzie w parze z ontologiczn\u0105 ozi\u0119b\u0142o\u015bci\u0105, czego \u015blady mo\u017cna odnale\u017a\u0107 tak w sferze indywidualnej psychologii, jak i przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 cechom opcji politycznych, kt\u00f3re uznaje si\u0119<\/em> obecnie za odpowiednie, aby obj\u0105\u0107 je honorowym patronatem demokratycznej procedury.<\/p>\n

W sumie wi\u0119c trudno oprze\u0107 si\u0119 gorzkiej konstatacji, \u017ce nic nie jest w dzisiejszej architekturze takie, jakie si\u0119 pozornie wydaje. By\u0107 mo\u017ce najlepiej wida\u0107 to na przyk\u0142adzie dwudziestowiecznych los\u00f3w nierozerwalnie zwi\u0105zanej z nowoczesn\u0105 architektur\u0105 utopii. Z jednej strony bowiem \u201eniezdrowy rozs\u0105dek\u201d (wzgl\u0119dnie \u201eosobliwy\u201d b\u0105d\u017a \u201eprywatny\u201d, uncommon sense<\/em>) naszych czas\u00f3w, by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 jednym z uroczych powiedzonek Terry\u2019ego Eagletona, dawno ju\u017c otr\u0105bi\u0142 koniec utopii. W 1948 roku Orwell napisa\u0142 sw\u00f3j Rok 1984<\/em>, a Popper N\u0119dz\u0119 historycyzmu<\/em>, gdzie utopijna nadzieja na systematyczn\u0105 i si\u0119gaj\u0105c\u0105 podstaw przebudow\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa zosta\u0142a odmalowana w barwach sennego koszmaru. Gdy wkr\u00f3tce tak\u017ce radykalna lewica zawyrokowa\u0142a ustami Foucaulta, a p\u00f3\u017aniej Lyotarda, \u017ce ca\u0142o\u015bciowy projekt zmiany spo\u0142ecznej, jako dziecko totalitarnego rozumu, rodzi\u0107 musi z konieczno\u015bci polityczny terror, i \u017ce jedyn\u0105 nadziej\u0105 na godziwy porz\u0105dek spo\u0142eczny jest w tych okoliczno\u015bciach dowarto\u015bciowanie brzegowych, heterotopicznych czy te\u017c \u201eparalogicznych\u201d obszar\u00f3w systemu \u2013 jak podczas kontrkulturowej rewolty ko\u0144ca lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych \u2013 los utopii wydawa\u0142 si\u0119 raz na zawsze przes\u0105dzony.<\/p>\n

\"Pawilon<\/a>
Pawilon barcelo\u0144ski \u2013 modernistyczny pawilon wej\u015bciowy na teren niemieckiej cz\u0119\u015bci wystawy \u015bwiatowej w Barcelonie w 1929, zaprojektowany przez niemieckiego architekta Ludwiga Miesa van der Rohe, fot. Hans Peter Schaefer, 2002<\/figcaption><\/figure>\n

Z drugiej strony, ta ugruntowana niech\u0119\u0107 do utopii wchodzi  cz\u0119sto w dziwny dysonans z nastrojem odnajdywanym przez nas w wielu rejonach codziennego \u017cycia. Czy nie jest bowiem tak, \u017ce gdyby przybysz z obcej galaktyki m\u00f3g\u0142 kt\u00f3rego\u015b dnia spojrze\u0107 na powierzchni\u0119 niebieskiej planety, doszed\u0142by przypuszczalnie do wniosku, \u017ce jej mieszka\u0144cy s\u0105 pracowitymi budowniczymi wielkiego i obejmuj\u0105cego ca\u0142y glob cywilizacyjnego projektu? Prawie we wszystkich \u015bwiatowych metropoliach zobaczy\u0142by przecie\u017c celuj\u0105ce w niebo rz\u0119dy szklanych graniastos\u0142up\u00f3w: anonimowe, powtarzalne i przewy\u017cszaj\u0105ce rozmachem rozsiane jeszcze tu i \u00f3wdzie kamienne budowle, z niezrozumia\u0142ych powod\u00f3w ozdobione konstelacjami zagadkowych, zgeometryzowanych znak\u00f3w. Zobaczy\u0142by te\u017c siedz\u0105ce w graniastos\u0142upach istoty, oddzielone od siebie niewysokimi przepierzeniami i wpatrzone w migocz\u0105ce przed ich oczami kolorowe prostok\u0105ty, a tak\u017ce przemieszczaj\u0105ce si\u0119 mi\u0119dzy strzelistymi budynkami obiekty, r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 co prawda na pierwszy rzut oka wielko\u015bci\u0105, kolorem i kszta\u0142tem, ale kt\u00f3rych wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 ju\u017c po chwili okaza\u0142aby si\u0119 powielonym na ca\u0142ej planecie w tysi\u0105cach, je\u015bli nie milionach egzemplarzy standardem. S\u0142owem, kto\u015b, kto spojrza\u0142by bez uprzedze\u0144 na \u201enieokie\u0142znan\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107\u201d wsp\u00f3\u0142czesnego \u017cycia (a kt\u00f3\u017c \u015bmia\u0142by jej zaprzeczy\u0107, patrz\u0105c na przebogat\u0105 ofert\u0119 byle jakiego supermarketu?) got\u00f3w jeszcze pomy\u015ble\u0107, \u017ce ludzko\u015b\u0107 mimo wszystko nie uwolni\u0142a si\u0119 nigdy od \u201etotalitarnego\u201d bakcyla nowoczesnej architektury i utopii.<\/p>\n

To jednak nie wszystko. Modernistyczna utopia nie tylko potrafi stanowi\u0107 odwrotn\u0105 stron\u0119 tego, co na powierzchni wydaje si\u0119 chaotyczn\u0105 gr\u0105 rynkowych si\u0142. Cz\u0119sto jest bowiem tak, \u017ce to, co serwowane jest wprost jako antyutopia czy te\u017c skompromitowana utopia, realizowane jest w innym miejscu, i za dobre pieni\u0105dze, przez sam system. Ironia dziejowa osi\u0105ga tu rzadko spotykane rejestry. Klienci gotowi s\u0105 p\u0142aci\u0107 grube pieni\u0105dze za co\u015b, co nauczyli si\u0119 ods\u0105dza\u0107 od czci i wiary na gruncie polityki. Utopie realizowane s\u0105 w uczulonej na najl\u017cejsze \u015blady \u201eplanu\u201d i \u201ecentralnego sterowania\u201d atmosferze wsp\u00f3\u0142czesnego kapitalizmu. Najwyra\u017aniej jednak produkty z utopijnym certyfikatem jako\u015bci czyni\u0105 zado\u015b\u0107 pewnym skrz\u0119tnie wypartym t\u0119sknotom u\u017cytkownik\u00f3w wolnego rynku. Utopia trafia tu w jakie\u015b dawno zapomniane struny, uzyskuj\u0105c tym wi\u0119kszy odzew, \u017ce wbrew pozorom rozkapryszenia konsumenci przyzwyczaili si\u0119 nie oczekiwa\u0107 od \u017cycia wiele.<\/p>\n

Jak s\u0142usznie podkre\u015bla bodaj najwa\u017cniejszy dzi\u015b teoretyk utopii, Fredric Jameson, upodobanie, jakie wielu z nas znajduje w antyutopii, nie wynika przecie\u017c z autentycznego, emocjonalnego przywi\u0105zania do obecnego systemu (co powodowa\u0142oby spontaniczn\u0105 ch\u0119\u0107 kompromitacji jego wrog\u00f3w), ale powstaje z mieszaniny strachu z ch\u0142odn\u0105 i pozbawion\u0105 \u201ez\u0142udze\u0144\u201d kalkulacj\u0105. Dok\u0142adnie jak w s\u0142ynnym powiedzeniu Churchilla z 1947 roku, w kt\u00f3rym zdefiniowa\u0142 on demokracj\u0119 jako ustr\u00f3j najgorszy z mo\u017cliwych, gdyby nie bra\u0107 pod uwag\u0119 tych, kt\u00f3rych ju\u017c kiedy\u015b pr\u00f3bowano (democracy is the worst form of government except all those other forms that have been tried from time to time<\/em>). Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce otrzymuj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaspokojenia, b\u0119d\u0105cego czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko smutn\u0105 \u2013 ale przecie\u017c logiczn\u0105<\/em>, bior\u0105c pod uwag\u0119 udzielone nam przez histori\u0119 lekcje! <\/em>\u2013 rezygnacj\u0105 z wcze\u015bniejszych idea\u0142\u00f3w, klient bez wahania si\u0119ga do portfela, by ui\u015bci\u0107 hojn\u0105 stawk\u0119 za produkty, kt\u00f3re w innych okoliczno\u015bciach uzna\u0142by za przejaw w najwy\u017cszym stopniu niebezpiecznej ideologii. Rosn\u0105ca popularno\u015b\u0107 grodzonych osiedli stanowi by\u0107 mo\u017ce najbardziej wyrazist\u0105 ilustracj\u0119 tego pozornie paradoksalnego zjawiska.<\/p>\n

\"Widok<\/a>
Widok osiedla (rendering) \u201eZielone Zacisze\u201d (fot. materia\u0142y dewelopera: zielonezacisze.pl)<\/figcaption><\/figure>\n

RAJSKA OSADA<\/strong><\/p>\n

Oto, co mog\u0105 przeczyta\u0107 lokatorzy osiedla Zielone Zacisze w Warszawie na stronie realizuj\u0105cej t\u0119 inwestycj\u0119 firmy: Nasze has\u0142o <\/em>wi\u0119cej ni\u017c mieszkanie rozumiemy jako realizacj\u0119 projektu, kt\u00f3ry zaspakaja nie tylko <\/em>g\u0142\u00f3d mieszkaniowy naszych Klient\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c ich szersze potrzeby zwi\u0105zane z bezpiecze\u0144stwem, wypoczynkiem, sportem oraz cieplejsz\u0105 temperatur\u0105 stosunk\u00f3w mi\u0119dzyludzkich (\u2026) Na Osiedlu odby\u0142o si\u0119 ju\u017c kilka imprez s\u0142u\u017c\u0105cych budowaniu s\u0105siedzkich wi\u0119zi oraz to\u017csamo\u015bci z nowym miejscem zamieszkania<\/em> [sic!].<\/p>\n

Jakie atrakcje czekaj\u0105 na uczestnik\u00f3w osiedlowych imprez? W sobot\u0119 10 maja na Osiedlu odby\u0142 si\u0119 piknik z okazji zako\u0144czenia budowy etapu B Osiedla Zielone Zacisze. Licznie przybyli przyszli lokatorzy Osiedla, mieszka\u0144cy etapu A oraz dyrekcja i kierownictwo budowy wsp\u00f3lnie sma\u017cyli kie\u0142baski, rozmawiali o planach na przysz\u0142o\u015b\u0107 (zw\u0142aszcza tych zwi\u0105zanych z urz\u0105dzaniem wymarzonego M). Po kilku s\u0142owach wprowadzenia od Dyrektora Generalnego Turret Poland \u2013 dr. Jacka Zabojszcza oraz in\u017c. Krzysztofa Miko\u0142ajczyka \u2013 kierownika budowy, nasi go\u015bcie mogli obejrze\u0107 wn\u0119trze wyko\u0144czonych klatek oraz dwa pokazowe lokale w etapie A (\u2026) Po atrakcjach wizualnych przysz\u0142a pora na odrobin\u0119 wysi\u0142ku fizycznego. Mieszka\u0144cy i ich przyszli s\u0105siedzi posadzili 150 tuj wzd\u0142u\u017c wej\u015b\u0107 do klatek schodowych. Po czterech godzinach biesiadowania wszyscy rozeszli si\u0119 do dom\u00f3w w cudownych humorach oraz z nowymi znajomo\u015bciami<\/em>.<\/p>\n

Wsp\u00f3lnie, s\u0105siedzi, nowi znajomi, wszyscy, licznie przybyli. Tekstu zach\u0119caj\u0105cego do kupna mieszkania na osiedlu Zielone Zacisze nie musia\u0142by si\u0119 wstydzi\u0107 autor odezw propagandowych z czas\u00f3w realnego socjalizmu. Nutka triumfalizmu, wymieszana z niewymuszon\u0105 wsp\u00f3lnotowo\u015bci\u0105, zapachem kie\u0142basek, obecno\u015bci\u0105 dyrekcji i kierownika budowy, odrobin\u0105 wysi\u0142ku fizycznego i du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 cudownego humoru stanowi\u0105 niezawodn\u0105 recept\u0119 na opis moralnej t\u0119\u017cyzny wiod\u0105cego ustroju. Sadzenie drzew po\u0142\u0105czone by\u0142o z piknikiem oraz uruchomieniem osiedlowego grilla i altanki. Na spotkanie lokator\u00f3w przyby\u0142a te\u017c liczna grupa klient\u00f3w z buduj\u0105cego si\u0119 etapu B<\/em> \u2013 czytamy w innym miejscu strony Zielonego Zacisza. W czasie pikniku dopisywa\u0142a zar\u00f3wno pogoda, humory jak i… apetyt. Lokatorzy <\/em>wch\u0142on\u0119li ponad 10 kg kie\u0142basek i ok. 4 kg mi\u0119sa. Dodatkowo dosz\u0142y do tego inne specja\u0142y, cz\u0119sto wykonane przez uczestnik\u00f3w pikniku. Na stole znale\u017a\u0107 mo\u017cna by\u0142o szarlotki, serniki, smalec ze skwarkami, a nawet domowe gruszki w occie (o przepis na nie pyta\u0142o wiele os\u00f3b)<\/em>. W tym miejscu utopia jest ju\u017c na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. Wszystkie te \u201ewsp\u00f3lnotowe\u201d elementy sprawiaj\u0105, \u017ce \u0142atwo zapomnie\u0107 o podstawowej motywacji organizator\u00f3w przedsi\u0119wzi\u0119cia, jak\u0105 jest zarobek.<\/p>\n

Opisom \u017cycia nowych osiedli (istniej\u0105 inne, nie mniej barwne od Zielonego Zacisza przyk\u0142ady) cz\u0119sto towarzysz\u0105 wizualizacje. W niczym nie ust\u0119puj\u0105 one reklamowym tekstom. S\u0105dz\u0105c po wizualizacjach, w Warszawie panuje nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 lato. Deweloperzy nigdy nie zgadzaj\u0105 si\u0119 na to, \u017ceby pokaza\u0107 ich budynek zim\u0105 lub jesieni\u0105. Musi by\u0107 otoczony bujn\u0105 zieleni\u0105. Cz\u0119sto s\u0105 to drzewa <\/em>z przysz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re kszta\u0142t i rozmiar z obrazka osi\u0105gn\u0105 za wiele lat, albo drzewa czysto <\/em>potencjalne. Kobiety z wizualizacji zazwyczaj nosz\u0105 kr\u00f3tkie sp\u00f3dniczki i g\u0142\u0119bokie dekolty<\/em> \u2013 pisze w \u201eGazecie Sto\u0142ecznej\u201d o wizualizacjach warszawskich inwestycji budowlanych Micha\u0142 Wojtczuk. Na pokazywanym klientom osiedlu jest zatem wsp\u00f3lnotowo, ekologicznie, czysto, zawsze s\u0142onecznie, a s\u0105siadki nie grzesz\u0105 fa\u0142szyw\u0105 pruderi\u0105. Miejska idylla. Czasami wprost trudno uwierzy\u0107, jak bardzo obrazy zamkni\u0119tych dzielnic, jakimi mami\u0105 przysz\u0142ych lokator\u00f3w dzisiejsi deweloperzy, zbli\u017caj\u0105 si\u0119 do wizji idealnych osiedli, kt\u00f3re w socjalistycznej Polsce mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 cho\u0107by w s\u0142ynnym elementarzu Mariana Falskiego z 1974 roku.<\/p>\n

 <\/p>\n

SOCJALIZM DLA BOGATYCH<\/strong><\/p>\n

Z jednym kluczowym zastrze\u017ceniem. Dzisiejsze grodzone osiedla mog\u0105 wprawdzie wciela\u0107 idea\u0142y socjalistycznego New Harmony Roberta Owena czy nawet Fourierowskich falanster\u00f3w (ach te uwodzicielskie s\u0105siadki), ale przynajmniej w jednym punkcie s\u0105 zdecydowanie na bakier w stosunku do swych dziewi\u0119tnastowiecznych antenat\u00f3w. Chodzi o poszanowanie zasad spo\u0142ecznego egalitaryzmu. Dawne utopie chcia\u0142y obj\u0105\u0107 swym zasi\u0119giem wszystkich. Dzisiejsze koncentruj\u0105 si\u0119 na tych, kt\u00f3rzy mog\u0105 za ich us\u0142ugi godziwie zap\u0142aci\u0107. Wsz\u0119dzie tam, gdzie dawne utopie m\u00f3wi\u0142y o powszechnym Cz\u0142owieku, firmy deweloperskie ustawiaj\u0105 bowiem tabliczki z cen\u0105 za metr kwadratowy, kt\u00f3ra daje gwarancj\u0119, \u017ce wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 potencjalnych klient\u00f3w zostanie odprawiona z kwitkiem. Wypowiedzmy t\u0119 tez\u0119 do ko\u0144ca: przy akompaniamencie wolnorynkowych frazes\u00f3w, m\u00f3wi\u0105cych o nieprzebranej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci ponowoczesnego \u017cycia, realizowane s\u0105 znane z utopijnych wizji projekty \u2013 metodyczne, ca\u0142o\u015bciowe, domkni\u0119te, lecz w przeciwie\u0144stwie do swych nowoczesnych pierwowzor\u00f3w ju\u017c w za\u0142o\u017ceniu ekskluzywne<\/em> i drogie.<\/p>\n

Zatem wbrew temu, co nauczyli\u015bmy si\u0119 uznawa\u0107 za w\u0142asne i dobrze ugruntowane pogl\u0105dy, najwyra\u017aniej istnieje w nas g\u0142\u0119boko wyparta sympatia dla planu, projektu, ca\u0142o\u015bci, socjalizmu, utopii. Ludzie gotowi s\u0105 s\u0142ono zap\u0142aci\u0107 za wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 na us\u0142ugi, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 mo\u017cliwe dzi\u0119ki pomys\u0142om, kt\u00f3re z ca\u0142\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105 zaatakowaliby podczas politycznej debaty. Marketingowym haczykiem, na kt\u00f3ry \u0142api\u0105 si\u0119 klienci dzisiejszych kondomini\u00f3w, s\u0105 wsp\u00f3lnotowe, by nie powiedzie\u0107 kolektywne nadzieje i t\u0119sknoty. Obietnice te sk\u0142adane s\u0105 jednak przy wykorzystaniu skrajnie indywidualistycznego mechanizmu, co pozwala statystycznemu mieszka\u0144cowi kondominium nie chcie\u0107 socjalizmu dla nikogo, a jednocze\u015bnie korzysta\u0107 z par excellence<\/em> socjalistycznych zdobyczy. W rzeczywisto\u015bci bowiem to nie rynek stworzy\u0142 tak po\u017c\u0105dan\u0105 przez klient\u00f3w wsp\u00f3lnotow\u0105 przestrze\u0144 Le\u015bnych Dolin, Zacisznych Oaz i Kwiecistych \u0141\u0105k. Przeciwnie. Istnieje ona wy\u0142\u0105cznie dlatego, \u017ce prawa kapitalistycznej nowoczesno\u015bci zosta\u0142y w niej skutecznie \u2013 i za stosown\u0105 op\u0142at\u0105 \u2013 zawieszone oraz poddane \u015bwiadomej, zbiorowej kontroli.<\/p>\n

Zygmunt Bauman pisa\u0142 w jednej ze swoich wczesnych i nigdy nieprzet\u0142umaczonych na polski ksi\u0105\u017cek: Socjalizm by\u0142, a do pewnego stopnia wci\u0105\u017c jest, najwa\u017cniejsz\u0105 utopi\u0105 nowoczesno\u015bci <\/em>(Socialism. The Active Utopia<\/em>, Londyn 1976). Noam Chomsky dopowiada: Wolny rynek to socjalizm dla bogatych<\/em>. W tym wypadku zatem: wolny rynek to utopia i architektura nowoczesna dla bogatych. Dziedzi\u0144ce grodzonych osiedli, na kt\u00f3rych licznie przybyli lokatorzy dziel\u0105 si\u0119 domowymi gruszkami w occie, nie s\u0105 przecie\u017c w \u017cadnym razie przestrzeni\u0105 publiczn\u0105. Bezpiecze\u0144stwo to nie tylko ogrodzenie<\/em> \u2013 poucza strona internetowa Zielonego Zacisza. My uzupe\u0142nili\u015bmy je o system kamer przemys\u0142owych i sta\u0142e patrole ochrony oraz Punkt Konsultacyjny Policji. Ka\u017cde mieszkanie wyposa\u017cone jest w domofon i instalacj\u0119 antynapadow\u0105. Na \u017cyczenie ka\u017cdy lokator mo\u017ce korzysta\u0107 z ca\u0142odobowego monitoringu. Wyj\u0105tkowy jest system dost\u0119pu na Osiedle \u2013 ka\u017cdy lokator otrzymuje imienn\u0105 mikrochipow\u0105 kart\u0119 dost\u0119pow\u0105 umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 wst\u0119p na Osiedle<\/em>. S\u0142owem: w ponowoczesno\u015bci utopia istnieje, po pierwsze, dzi\u0119ki temu, \u017ce oficjalnie nikt jej nie chce, a po drugie, dlatego, \u017ce niepo\u017c\u0105dani go\u015bcie trzymani s\u0105 od niej na bezpieczn\u0105 odleg\u0142o\u015b\u0107. Czy nie lepiej jednak \u2013 zamiast odgrywa\u0107 przed sob\u0105 przedstawienie, w kt\u00f3rym brzydzi i napawa nas strachem wszystko, co pachnie projektem i utopi\u0105, zaraz potem s\u0142ono p\u0142ac\u0105c za ich instalacj\u0119 na w\u0142asnym podw\u00f3rku \u2013 okre\u015bli\u0107 wsp\u00f3ln\u0105 wizj\u0119 lepszej przysz\u0142o\u015bci i podj\u0105\u0107 dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do jej powszechnego<\/em> urzeczywistnienia? Za\u015b patrz\u0105c na t\u0119 spraw\u0119 od innej strony, czy historia dwudziestowiecznej architektury, tak jak zosta\u0142a ona napisana pod koniec ubieg\u0142ego stulecia, z jej heroicznym antytotalitaryzmem i niezm\u0105conym prze\u015bwiadczeniem o gwarantowanej przez rynek r\u00f3\u017cnorodno\u015bci, nie stanowi przypadkiem pi\u0119knego kamufla\u017cu dla finansowego apartheidu zamkni\u0119tych osiedli, kondomini\u00f3w, centr\u00f3w biznesowo-administracyjnych, galerii handlowych (czy to jeszcze przestrze\u0144 publiczna, skoro funkcjonariusz prywatnej policji ka\u017ce nam w galerii handlowej chowa\u0107 przyniesion\u0105 ze sob\u0105 z domu kanapk\u0119?) i wypoczynkowych resort\u00f3w, kt\u00f3re wyrastaj\u0105 jak grzyby po deszczu w niemal wszystkich wi\u0119kszych miastach \u015bwiata? A je\u015bli tak, to czy nie nadszed\u0142 czas, aby napisa\u0107 j\u0105 na nowo? Czy te\u017c mo\u017ce, i lepiej jeszcze, wystara\u0107 si\u0119 dla niej o bardziej udane, ju\u017c dwudziestopierwszowieczne postscriptum?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 opis\u00f3w dwudziestowiecznej architektury jest ze sob\u0105 zgodna. Po utopijnych ekscesach modernizmu z pierwszej po\u0142owy wieku nadesz\u0142a fala mia\u017cd\u017c\u0105cej krytyki, kt\u00f3ra utorowa\u0142a drog\u0119 trzem ostatnim dekadom stulecia i katharsis postmodernizmu, rozumianego jako tryumf architektury \u017cycia, ludzkiej miary i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci.<\/p>\n","protected":false},"author":158,"featured_media":5529,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[1071,387,1065,1070,1068,1072,665,1069],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[14106],"yoast_head":"\nApartheid i utopia. Sekretna historia dwudziestowiecznej architektury<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Modernizm, z jego upodobaniem do liczb, serii i k\u0105t\u00f3w prostych, to w tej opowie\u015bci odpowiednik centralnego sterowania gospodark\u0105...\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/Le-Corbusier-The-Secretariat-Chandigarh-fot-Lian-Chang-2006.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/Le-Corbusier-The-Secretariat-Chandigarh-fot-Lian-Chang-2006.jpg\",\"width\":1200,\"height\":800,\"caption\":\"Le Corbusier: The Secretariat, Chandigarh (fot. Lian Chang, 2006)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury\",\"name\":\"Apartheid i utopia. Sekretna historia dwudziestowiecznej architektury\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2011-06-16T12:15:38+00:00\",\"dateModified\":\"2021-01-13T10:32:15+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/24d86652ed16621aca26337d839ee0b9\"},\"description\":\"Modernizm, z jego upodobaniem do liczb, serii i k\u0105t\u00f3w prostych, to w tej opowie\u015bci odpowiednik centralnego sterowania gospodark\u0105...\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Apartheid i utopia. Sekretna historia dwudziestowiecznej architektury\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/24d86652ed16621aca26337d839ee0b9\",\"name\":\"Bartosz Ku\u017aniarz\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/bartosz-kuzniarz\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Apartheid i utopia. Sekretna historia dwudziestowiecznej architektury","description":"Modernizm, z jego upodobaniem do liczb, serii i k\u0105t\u00f3w prostych, to w tej opowie\u015bci odpowiednik centralnego sterowania gospodark\u0105...","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/Le-Corbusier-The-Secretariat-Chandigarh-fot-Lian-Chang-2006.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/Le-Corbusier-The-Secretariat-Chandigarh-fot-Lian-Chang-2006.jpg","width":1200,"height":800,"caption":"Le Corbusier: The Secretariat, Chandigarh (fot. Lian Chang, 2006)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury","name":"Apartheid i utopia. Sekretna historia dwudziestowiecznej architektury","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury#primaryimage"},"datePublished":"2011-06-16T12:15:38+00:00","dateModified":"2021-01-13T10:32:15+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/24d86652ed16621aca26337d839ee0b9"},"description":"Modernizm, z jego upodobaniem do liczb, serii i k\u0105t\u00f3w prostych, to w tej opowie\u015bci odpowiednik centralnego sterowania gospodark\u0105...","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/apartheid-i-utopia-sekretna-historia-dwudziestowiecznej-architektury#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Apartheid i utopia. Sekretna historia dwudziestowiecznej architektury"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/24d86652ed16621aca26337d839ee0b9","name":"Bartosz Ku\u017aniarz","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/bartosz-kuzniarz"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5517"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/158"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5517"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5517\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":49496,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5517\/revisions\/49496"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5529"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5517"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5517"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5517"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=5517"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=5517"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}