{"id":593,"date":"2009-11-20T12:50:47","date_gmt":"2009-11-20T10:50:47","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=593"},"modified":"2013-01-06T23:38:41","modified_gmt":"2013-01-06T22:38:41","slug":"europa-srodkowa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa","title":{"rendered":"Europa \u015arodkowa"},"content":{"rendered":"<p>Dwadzie\u015bcia lat jakie min\u0119\u0142o od Jesieni Lud\u00f3w sk\u0142ania do przemy\u015blenia poj\u0119cia Europa \u015arodkowa i do zastanowienia si\u0119, jaki jest sens tego poj\u0119cia dzisiaj, w nowym kontek\u015bcie politycznym i w obliczu nowych wyzwa\u0144 spo\u0142ecznych, kulturowych i cywilizacyjnych.\u00a0 Czy w XXI wieku jest jeszcze sens pos\u0142ugiwania si\u0119 tym poj\u0119ciem?<\/p>\n<figure id=\"attachment_601\" aria-describedby=\"caption-attachment-601\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-601\" title=\"ivekovic-sanja-triangle-1979-05\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/ivekovic-sanja-triangle-1979-05-540x374.jpg\" alt=\"Sanja Ivekovi\u0107, Triangle, 1979, \u00a9 Sanja Ivekovic; Kontakt. The Art Collection of Erste Bank-Group\" width=\"540\" height=\"374\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-601\" class=\"wp-caption-text\">Sanja Ivekovi\u0107, Triangle, 1979, \u00a9 Sanja Ivekovic; Kontakt. The Art Collection of Erste Bank-Group<\/figcaption><\/figure>\n<p>Kiedy, przysz\u0142y prezydent Czechos\u0142owacji, w s\u0142ynnym odczycie wyg\u0142oszonym na Uniwersytecie Londy\u0144skim w 1915 roku m\u00f3wi\u0142 o Europie \u015arodkowej, mia\u0142 na my\u015bli szczeg\u00f3lny obszar etniczny zamieszka\u0142y przez ma\u0142e narody, obszar rozci\u0105gaj\u0105cy si\u0119 od Salonik i Triestu, na po\u0142udniu, po Gda\u0144sk (Danzig) i Petersburg na p\u00f3\u0142nocy. Obszar ten przedstawiany by\u0142 przez Masaryka jako strefa niebezpieczna, brzemienna w narodowe antagonizmy, jako przestrze\u0144 zamieszka\u0142a przez narody, kt\u00f3re przez ca\u0142e stulecia podlega\u0142y obcej dominacji, tureckiej, austriackiej, niemieckiej, rosyjskiej; kt\u00f3re niestrudzenie walczy\u0142y o wolno\u015b\u0107 i narodow\u0105 suwerenno\u015b\u0107, o prawo do stworzenia w\u0142asnych, narodowych pa\u0144stw. Europa \u015arodkowa by\u0142a dla Masaryka stref\u0105 pozbawion\u0105 centrum, rodzajem pasa buforowego oddzielaj\u0105cego zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Europy od wschodniej, naturaln\u0105 opozycj\u0105 wobec niemieckiej woli mocy (<em>Will zum Macht<\/em>) i niemieckiego parcia na wsch\u00f3d (<em>Drang nach Osten<\/em>). To by\u0142 pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego Masaryk tak mocno akcentowa\u0142 rol\u0119 S\u0142owian<sup>1<\/sup>.<\/p>\n<div id='gallery-1' class='gallery galleryid-593 gallery-columns-6 gallery-size-thumbnail'><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/szapocznikow-alina-fotorzezba-1971-02'><img width=\"318\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/szapocznikow-alina-fotorzezba-1971-02.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-620\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-620'>\n\t\t\t\tAlina Szapocznikow, Fotorze\u017aba, 1971, \u00a9  Alina Szapocznikow\/VG-Bild-Kunst, Bonn, 2007\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/szapocznikow-alina-fotorzezba-1971-01'><img width=\"400\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/szapocznikow-alina-fotorzezba-1971-01-400x240.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-619\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-619'>\n\t\t\t\tAlina Szapocznikow, Fotorze\u017aba, 1971, \u00a9  Alina Szapocznikow\/VG-Bild-Kunst, Bonn, 2007\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/solakov-nedko-top-secret-1989-10'><img width=\"193\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/solakov-nedko-top-secret-1989-10.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-618\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-618'>\n\t\t\t\tNedko Solakov, Top Secret, 1989\u201390, \u00a9 Nedko Solakov; Courtesy the artist; Galerie Arndt &#038; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich, fot. Anatoly Michaylov and Konstantin Shestakov\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/solakov-nedko-fears-2007-09'><img width=\"351\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/solakov-nedko-fears-2007-09.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-617\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-617'>\n\t\t\t\tNedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &#038; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/solakov-nedko-fears-2007-08'><img width=\"351\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/solakov-nedko-fears-2007-08.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-616\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-616'>\n\t\t\t\tNedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &#038; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/solakov-nedko-fears-2007-07'><img width=\"351\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/solakov-nedko-fears-2007-07.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-615\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-615'>\n\t\t\t\tNedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &#038; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/solakov-nedko-fears-2007-06'><img width=\"351\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/solakov-nedko-fears-2007-06.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-614\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-614'>\n\t\t\t\tNedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &#038; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/solakov-nedko-fears-2007-05'><img width=\"351\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/solakov-nedko-fears-2007-05.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-613\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-613'>\n\t\t\t\tNedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &#038; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/solakov-nedko-fears-2007-04'><img width=\"351\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/solakov-nedko-fears-2007-04.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-612\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-612'>\n\t\t\t\tNedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &#038; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/solakov-nedko-fears-2007-03'><img width=\"351\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/solakov-nedko-fears-2007-03.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-611\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-611'>\n\t\t\t\tNedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &#038; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/kwiekulik-przemyslaw-kwiek-zofia-kulik-activities-with-dobromierz-1972%e2%80%931974-01'><img width=\"100\" height=\"100\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kwiekulik-przemyslaw-kwiek-zofia-kulik-activities-with-dobromierz-1972\u20131974-01-100x100.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-610\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-610'>\n\t\t\t\tKwiekulik, Przemyslaw Kwiek, Zofia Kulik, Activities with Dobromierz, 1972\u20131974, \u00a9 Przemyslaw Kwiek \/ Zofia Kulik, Warschau\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/kulik-zofia-idioms-of-the-soc-ages-1989-01'><img width=\"180\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kulik-zofia-idioms-of-the-soc-ages-1989-01.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-609\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-609'>\n\t\t\t\tZofia Kulik, Monument (I) from the series Idioms of the Soc-ages, 1989, \u00a9 Zofia Kulik; photo Egbert Trogemann \/ documenta GmbH \u00a9 VG Bild-Kunst, Bonn 2007\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/kulik-zofia-all-things-converge-in-time-and-space-1992-02'><img width=\"240\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kulik-zofia-all-things-converge-in-time-and-space-1992-02.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-608\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-608'>\n\t\t\t\tZofia Kulik, All Things Converge in Time and Space, 1992, \u00a9 Zofia Kulik\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/kulik-the-splendour-of-myself-1997-03'><img width=\"201\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kulik-the-splendour-of-myself-1997-03.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-607\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-607'>\n\t\t\t\tZofia Kulik, The Splendour of Myself (II), 1997, \u00a9 Zofia Kulik\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/kovanda-jiri-september-1977-03'><img width=\"173\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kovanda-jiri-september-1977-03.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-606\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-606'>\n\t\t\t\tJir\u00ed Kovanda, September 3, 1977, Prague, Wenceslas Square. On an escalator\u2026 turning around, I look into the eyes of the person standing behind me\u2026\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/kovanda-jiri-november-19-1976-02'><img width=\"169\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kovanda-jiri-november-19-1976-02.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-605\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-605'>\n\t\t\t\tJir\u00ed Kovanda, November 19, 1976, Prague, Wenceslas Square\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/kovanda-jiri-contact-september-3-1977-01'><img width=\"174\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kovanda-jiri-contact-september-3-1977-01.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-604\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-604'>\n\t\t\t\tJir\u00ed Kovanda, Contact, September 3, 1977, Prague, Sp\u00e1len\u00e1 Street, Vodi\u010dkova Street; Going down the street I am bumping into passers-by\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/ivekovic-sanja-triangle-1979-07'><img width=\"364\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/ivekovic-sanja-triangle-1979-07.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-603\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-603'>\n\t\t\t\tSanja Ivekovi\u0107, Triangle, 1979, \u00a9 Sanja Ivekovic; Kontakt. The Art Collection of Erste Bank-Group\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/ivekovic-sanja-triangle-1979-06'><img width=\"400\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/ivekovic-sanja-triangle-1979-06-400x240.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-602\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-602'>\n\t\t\t\tSanja Ivekovi\u0107, Triangle, 1979, \u00a9 Sanja Ivekovic; Kontakt. The Art Collection of Erste Bank-Group\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/ivekovic-sanja-triangle-1979-05'><img width=\"346\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/ivekovic-sanja-triangle-1979-05.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-601\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-601'>\n\t\t\t\tSanja Ivekovi\u0107, Triangle, 1979, \u00a9 Sanja Ivekovic; Kontakt. The Art Collection of Erste Bank-Group\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/ivekovic-sanja-triangle-1979-04'><img width=\"360\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/ivekovic-sanja-triangle-1979-04.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-600\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-600'>\n\t\t\t\tSanja Ivekovi\u0107, Triangle, 1979, \u00a9 Sanja Ivekovic; Kontakt. The Art Collection of Erste Bank-Group\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/ivekovic-sanja-mohnfeld-poppy-field-2007-16'><img width=\"360\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/ivekovic-sanja-mohnfeld-poppy-field-2007-16.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-599\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-599'>\n\t\t\t\tSanja Ivekovi\u0107, Mohnfeld \/Poppy Field 2007, fot. Julia Fuchs\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/grigorescu-ion-the-fight-with-the-dragon-1986-01'><img width=\"199\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/grigorescu-ion-the-fight-with-the-dragon-1986-01.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-598\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-598'>\n\t\t\t\tIon Grigorescu, The Fight with the Dragon, 1986 \u00a9 Ion Griorescu; MNAC, Bucharest\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/grigorescu-ion-me-in-pyjamas-1978-2007-04'><img width=\"167\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/grigorescu-ion-me-in-pyjamas-1978-2007-04.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-597\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-597'>\n\t\t\t\tIon Grigorescu, Me in pyjamas (I-IV) 1978\/2007, Courtesy the artist, fot. Julia Fuchs\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/grigorescu-ion-me-in-pyjamas-1978-2007-03'><img width=\"164\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/grigorescu-ion-me-in-pyjamas-1978-2007-03.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-596\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-596'>\n\t\t\t\tIon Grigorescu, Me in pyjamas (I-IV) 1978\/2007, Courtesy the artist, fot. Julia Fuchs\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/grigorescu-ion-me-in-pyjamas-1978-2007-02'><img width=\"169\" height=\"240\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/grigorescu-ion-me-in-pyjamas-1978-2007-02.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" loading=\"lazy\" aria-describedby=\"gallery-1-595\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-595'>\n\t\t\t\tIon Grigorescu, Me in pyjamas (I-IV) 1978\/2007, Courtesy the artist, fot. Julia Fuchs\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n<p>W po\u0142owie lat 80., kiedy czeski pisarz Milan Kundera, w g\u0142o\u015bnym eseju <em>The Tragedy of Central Europe<\/em><sup>2<\/sup>, przywo\u0142a\u0142 ide\u0119 Europy \u015arodkowej, nadaj\u0105c jej now\u0105 \u017cywotno\u015b\u0107, sytuacja by\u0142a inna.\u00a0 Europa \u015arodkowa opisana zosta\u0142a przez Kunder\u0119 jako integralna cz\u0119\u015b\u0107 Zachodniej Europy, kt\u00f3ra po drugiej wojnie \u015bwiatowej, wbrew swojej woli, przesuni\u0119ta zosta\u0142a na Wsch\u00f3d. Europa \u015arodkowa jest geograficznie \u015brodkiem, kulturowo \u2013 zachodem, a politycznie \u2013 od 1945 roku wschodem, pisa\u0142 Kundera. Jest wi\u0119c klasyczn\u0105 hybryd\u0105, w kt\u00f3rej zachodni duch zmaga si\u0119 z obcym sobie, wschodnim cia\u0142em.\u00a0 Sprzeczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy zachodnim duchem a wschodnim cia\u0142em by\u0142a najwi\u0119ksz\u0105 tragedi\u0105 tej mitologicznej przestrzeni, tego kr\u00f3lestwa ducha, kt\u00f3re Kundera wykreowa\u0142 pod nazw\u0105 \u201eEuropa \u015arodkowa\u201d.\u00a0 Europa \u015arodkowa by\u0142a ostatnim miejscem na ziemi, gdzie termin \u201eEuropa\u201d oznacza\u0142 co\u015b wi\u0119cej ni\u017c czysto geograficzne poj\u0119cie \u2013 by\u0142 znakiem wy\u017cszych warto\u015bci, demokracji, racjonalizmu, tolerancji, swob\u00f3d obywatelskich, praw cz\u0142owieka itd., a mieszka\u0144cy Europy \u015arodkowej byli ostatnimi obro\u0144cami tych specyficznie europejskich warto\u015bci, ostatnimi Europejczykami gotowymi za nie cierpie\u0107, a nawet umiera\u0107.<\/p>\n<p>Przywo\u0142ane tu dwa poj\u0119cia Europy \u015arodkowej i dwa teksty, powsta\u0142e w ca\u0142kowicie odmiennych warunkach historycznych, maj\u0105 pokaza\u0107 jak zmienia\u0142 si\u0119 zakres poj\u0119cia Europa \u015arodkowa i jak sytuacja polityczna wp\u0142ywa\u0142a na rozumienie tego poj\u0119cia. W wyk\u0142adzie Masaryka Europa \u015arodkowa okre\u015blona zosta\u0142a jako wielki obszar rozci\u0105gaj\u0105cy si\u0119 od Morza Egejskiego po Ba\u0142tyk; w eseju Kundery granice Europy \u015arodkowej pokrywaj\u0105 si\u0119 praktycznie z granicami dawnej monarchii Habsburskiej.\u00a0 Masaryk wy\u0142\u0105czy\u0142 Austri\u0119 z Europy \u015arodkowej, podczas gdy Kundera uczyni\u0142 z Wiednia duchowe centrum regionu.\u00a0 Masaryk budowa\u0142 swoj\u0105 wizj\u0119 Europy \u015arodkowej w opozycji do pan-germa\u0144skiego imperializmu, obejmuj\u0105cego r\u00f3wnie\u017c Austri\u0119; Kundera tworzy\u0142 sw\u00f3j mit Europy \u015arodkowej w opozycji do rosyjskiej i sowieckiej dominacji, poniewa\u017c uto\u017csamia\u0142 Rosj\u0119 ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim, a jedno i drugie z barbarzy\u0144skim Wschodem, kt\u00f3rego symbolem, paradoksalnie, sta\u0142 si\u0119 dla\u0144 Dostojewski, a dok\u0142adniej opisywana przez Dostojewskiego rosyjska duchowo\u015b\u0107<sup>3<\/sup>.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce oba przywo\u0142ane tu teksty by\u0142y nie tylko pisane w r\u00f3\u017cnych socjo-politycznych kontekstach, ale tak\u017ce, \u017ce towarzyszy\u0142y im r\u00f3\u017cne motywacje.\u00a0 Autorem pierwszego by\u0142 wybitny intelektualista-polityk, autorem drugiego znakomity pisarz o filozoficznym zaci\u0119ciu.\u00a0 Masaryk swoim wyk\u0142adem chcia\u0142 przekona\u0107 zachodnich aliant\u00f3w, \u017ce niekt\u00f3re narody Europy \u015arodkowej, kt\u00f3re w przesz\u0142o\u015bci by\u0142y wolne, powinny po zako\u0144czeniu wojny odzyska\u0107 w\u0142asn\u0105 pa\u0144stwowo\u015b\u0107. \u201eJe\u017celi ta straszna wojna, z niezliczon\u0105 ilo\u015bci\u0105 ofiar ma mie\u0107 jakie\u015b znaczenie &#8211; m\u00f3wi\u0142 Masaryk w Londynie &#8211; to powinno nim by\u0107 wyzwolenie ma\u0142ych narod\u00f3w&#8230;\u201d<sup>4<\/sup>.\u00a0 Celem Kundery by\u0142o przekonanie Zachodu, \u017ce niekt\u00f3re kraje zaliczane do bloku wschodniego, w rzeczywisto\u015bci przynale\u017c\u0105 bardziej do Zachodu ni\u017c do Wschodu, i dlatego nie powinny by\u0107 przez Zach\u00f3d traktowane jako cz\u0119\u015b\u0107 sowieckiego imperium.<\/p>\n<figure id=\"attachment_610\" aria-describedby=\"caption-attachment-610\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-610\" title=\"kwiekulik-przemyslaw-kwiek-zofia-kulik-activities-with-dobromierz-1972\u20131974-01\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kwiekulik-przemyslaw-kwiek-zofia-kulik-activities-with-dobromierz-1972\u20131974-01-540x580.jpg\" alt=\"Kwiekulik, Przemyslaw Kwiek, Zofia Kulik, Activities with Dobromierz, 1972\u20131974, \u00a9 Przemyslaw Kwiek \/ Zofia Kulik, Warschau\" width=\"540\" height=\"580\" srcset=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kwiekulik-przemyslaw-kwiek-zofia-kulik-activities-with-dobromierz-1972\u20131974-01-540x580.jpg 540w, https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kwiekulik-przemyslaw-kwiek-zofia-kulik-activities-with-dobromierz-1972\u20131974-01.jpg 715w\" sizes=\"(max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-610\" class=\"wp-caption-text\">Kwiekulik, Przemys\u0142aw Kwiek, Zofia Kulik, Activities with Dobromierz, 1972\u20131974, \u00a9 Przemys\u0142aw Kwiek \/ Zofia Kulik, Warschau<\/figcaption><\/figure>\n<p>Oba teksty okaza\u0142y si\u0119 niezwykle wa\u017cnymi znakami czasu, zapowiada\u0142y zmiany, jakie niebawem mia\u0142y nast\u0105pi\u0107. Koniec pierwszej wojny \u015bwiatowej spe\u0142ni\u0142 nadzieje Masaryka: Czechos\u0142owacja, Polska, Serbo-Chorwacja (Jugos\u0142awia) odzyska\u0142y niepodleg\u0142y byt pa\u0144stwowy, a Litwa, \u0141otwa i Estonia w\u0142asn\u0105 pa\u0144stwowo\u015b\u0107. Cel eseju Kundery zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c osi\u0105gni\u0119ty, o czym \u015bwiadczy\u0142a szeroka dyskusja, jaka rozwin\u0119\u0142a si\u0119 w drugiej po\u0142owie lat 80. na temat to\u017csamo\u015bci Europy \u015arodkowej, dyskusja, w kt\u00f3rej uczestniczy\u0142o wiele prominentnych postaci z kr\u0119gu tzw. demokratycznej opozycji w Czechos\u0142owacji, Polsce, na W\u0119grzech.\u00a0 Idea Europy \u015arodkowej \u0142\u0105czy\u0142a tych wszystkich, kt\u00f3rzy nie czuli si\u0119 najlepiej w \u015bwiecie realnego socjalizmu i poszukiwali dla\u0144 jakiej\u015b alternatywy, cho\u0107by utopijnej i zbudowanej z mitycznych wyobra\u017ce\u0144 przesz\u0142o\u015bci<sup>5<\/sup>. W kontek\u015bcie tej dyskusji mo\u017cna rozpatrywa\u0107 szereg przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 kulturalnych, takich jak zorganizowana przez Med\u0119 Mladek w Wiedniu, a p\u00f3\u017aniej przeniesiona do Waszyngtonu, wystawa <em>Expressiv: Central European Art Since 1960<\/em> (1987-1988)<sup>6<\/sup>.\u00a0 Najwa\u017cniejsze jednak jest to, \u017ce zaledwie kilka lat po opublikowaniu eseju Kundery za\u0142ama\u0142 si\u0119 ja\u0142ta\u0144ski porz\u0105dek Europy, w kt\u00f3ry wymierzony by\u0142 esej czeskiego pisarza.<\/p>\n<p>Po upadku muru berli\u0144skiego, sytuacja uleg\u0142a radykalnej zmianie. Rozpad\u0142 si\u0119 ja\u0142ta\u0144ski podzia\u0142 Europy, dawni dysydenci przej\u0119li w\u0142adz\u0119, a poj\u0119cie Europy \u015arodkowej wesz\u0142o do j\u0119zyka oficjalnej polityki zagranicznej kraj\u00f3w Europy \u015arodkowej<sup>7<\/sup>.<\/p>\n<p>Rok 1989, mo\u017ce by\u0107 odczytywany zar\u00f3wno w perspektywie Masaryka jak i Kundery. W perspektywie wyznaczonej przez Masaryka rok 1989 oznacza doko\u0144czenie historycznego procesu zapocz\u0105tkowanego przez pierwsz\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 &#8211; procesu wyzwalania kolejnych narod\u00f3w Europy \u015arodkowej<sup>8<\/sup>. Po roku 1989 do grona narod\u00f3w, ciesz\u0105cych si\u0119 w\u0142asnym, niepodleg\u0142ym pa\u0144stwem do\u0142\u0105czy\u0142a Ukraina, Bia\u0142oru\u015b, Mo\u0142dawia, Macedonia, Bo\u015bnia, Chorwacja, S\u0142owenia, S\u0142owacja. Wszystkie uzyska\u0142y niepodleg\u0142o\u015b\u0107 w 1991 roku.\u00a0 Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 odzyska\u0142y kraje nadba\u0142tyckie (Litwa, \u0141otwa, Estonia), a reszta regionu wyzwoli\u0142a si\u0119 spod rosyjskiej dominacji.\u00a0 \u201eZmiany po roku 1989 powinny by\u0107 postrzegane w tych samych kategoriach co zmiany nast\u0119puj\u0105ce po 1945 i 1919 roku \u2013 pisa\u0142 Jacques Rupnik \u2013 z t\u0105 wszak\u017ce r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce po 1989 roku nie by\u0142o zwyci\u0119zcy gotowego czy te\u017c chc\u0105cego narzuci\u0107 \u015bwiatu nowy porz\u0105dek\u201d<sup>9<\/sup>.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Mo\u017cna mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci czy w 1989 roku nie by\u0142o zwyci\u0119zcy.\u00a0 Wszystko zale\u017cy od wyboru historycznej perspektywy. W d\u0142ugiej historycznej perspektywie przyj\u0119tej przez Francisa Fukuyam\u0119 zwyci\u0119zc\u0105 1989 roku okaza\u0142a si\u0119 liberalna demokracja<sup>10<\/sup>; w nieco kr\u00f3tszej perspektywie, zapocz\u0105tkowanej przez zorganizowany w Pradze w 1848 roku Kongres Narod\u00f3w S\u0142owia\u0144skich \u2013 zniewolone narody Europy \u015arodkowej<sup>11<\/sup>; w jeszcze kr\u00f3tszej, datowanej od ko\u0144ca 1945 roku \u2013 antykomunistyczna opozycja, wewn\u0119trzna i zewn\u0119trzna.<\/p>\n<p>Perspektywa Masaryka jest perspektyw\u0105 politologiczn\u0105. Zak\u0142ada pewn\u0105 polityczn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 narod\u00f3w Europy \u015arodkowej, nie przes\u0105dzaj\u0105c niczego na temat ich kulturowej to\u017csamo\u015bci. Inaczej z perspektyw\u0105 Kunderowsk\u0105, kt\u00f3ra koncentruje si\u0119 na kulturowej odmienno\u015bci Europy \u015arodkowej.\u00a0 W czym ta odmienno\u015b\u0107 mia\u0142aby si\u0119 objawia\u0107?<\/p>\n<figure id=\"attachment_609\" aria-describedby=\"caption-attachment-609\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-609\" title=\"kulik-zofia-idioms-of-the-soc-ages-1989-01\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kulik-zofia-idioms-of-the-soc-ages-1989-01-540x720.jpg\" alt=\"Zofia Kulik, Monument (I) from the series Idioms of the Soc-ages, 1989, \u00a9 Zofia Kulik; photo Egbert Trogemann \/ documenta GmbH \u00a9 VG Bild-Kunst, Bonn 2007\" width=\"540\" height=\"720\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-609\" class=\"wp-caption-text\">Zofia Kulik, Monument (I) from the series Idioms of the Soc-ages, 1989, \u00a9 Zofia Kulik; photo Egbert Trogemann \/ documenta GmbH \u00a9 VG Bild-Kunst, Bonn 2007<\/figcaption><\/figure>\n<p>Europa \u015arodkowa jest rejonem ma\u0142ych narod\u00f3w, a wi\u0119c takich narod\u00f3w, kt\u00f3rych istnienie jest ci\u0105gle zagro\u017cone, kt\u00f3rych byt jest niepewny i w ka\u017cdej chwili mo\u017ce zosta\u0107 zakwestionowany. Ma\u0142ym narodom trudno prowadzi\u0107 samodzieln\u0105 i skuteczn\u0105 polityk\u0119, dlatego ich polityk\u0105 staje si\u0119 kultura: poprzez kultur\u0119 uzasadniaj\u0105 sw\u00f3j byt i daj\u0105 dow\u00f3d swojego istnienia. To pierwsza cecha Europy \u015arodkowej; uwik\u0142anie kultury w polityk\u0119, traktowanie kultury jako substytutu polityki, wypowiadanie si\u0119 o sprawach politycznych poprzez kultur\u0119. Drugi wyr\u00f3\u017cnik Europy \u015arodkowej to nieufno\u015b\u0107 wobec historii.\u00a0 Historia jest zazwyczaj histori\u0105 zwyci\u0119zc\u00f3w, pisana jest z pozycji zwyci\u0119zc\u00f3w, a poniewa\u017c narody Europy \u015arodkowej nie czuj\u0105 si\u0119 zwyci\u0119zcami, lecz ofiarami historii, st\u0105d ich podejrzliwo\u015b\u0107 wobec historii i ucieczka w prywatno\u015b\u0107. Europa \u015arodkowa broni si\u0119 przed histori\u0105 dwojako: za pomoc\u0105 moralizmu albo kpiny, ironii, niepowagi. Odmawia historii rozumno\u015bci lub oskar\u017ca j\u0105 o immoralizm, stawia pod pr\u0119gierzem moralno\u015bci. \u015arodkowoeuropejczycy czuj\u0105 si\u0119 wyrzuceni poza g\u0142\u00f3wny bieg historii, zawieszeni pomi\u0119dzy zachodni\u0105 histori\u0105 i wschodnim brakiem historii. W Europie \u015arodkowej historia wytraca sw\u0105 historyczno\u015b\u0107 i zaczyna s\u0142u\u017cy\u0107 idealizowaniu i mistyfikowaniu przesz\u0142o\u015bci. Trzecim wyr\u00f3\u017cnikiem Europy \u015arodkowej jest sk\u0142onno\u015b\u0107 do medytowania nad ko\u0144cem cywilizacji europejskiej, zmierzchem europejskiego \u015bwiata warto\u015bci, co wynika zapewne z oderwania kultury od kontekstu w jakim si\u0119 rodzi i traktowania jej w kategoriach warto\u015bci czysto duchowych. Czwartym wyr\u00f3\u017cnikiem jest niech\u0119\u0107 do Rosji i wszystkiego co rosyjskie, a co uto\u017csamiane jest z barbarzy\u0144skim, azjatyckim wschodem. Mo\u017cna to nazwa\u0107 strachem przed Azj\u0105. Kolejnym wyr\u00f3\u017cnikiem kultury Europy \u015arodkowej jest jej nieodwzajemniona mi\u0142o\u015b\u0107 do Zachodu. Kontakt z Zachodem jest gwarantem \u017cycia duchowego Europy \u015arodkowej. Ta ostatnia cecha zas\u0142uguje na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119, poniewa\u017c pojawia si\u0119 nie tylko u Kundery, ale niemal\u017ce u wszystkich pisz\u0105cych o Europie \u015arodkowej.<\/p>\n<p>Meda Mladek podkre\u015bla wp\u0142yw Francji i Pary\u017ca na czesk\u0105 sztuk\u0119 pocz\u0105tku XX wieku.\u00a0 \u201eMi\u0119dzy 1912 i 1914 wi\u0119cej by\u0142o kubist\u00f3w w Pradze ani\u017celi w Pary\u017cu\u201d<sup>12<\/sup>.\u00a0 A nieco dalej zauwa\u017ca: \u201eSilny wp\u0142yw Pary\u017ca by\u0142 mocniej odczuwalny w krytyce ani\u017celi w samej sztuce.\u00a0 Czescy krytycy, szczeg\u00f3lnie w okresie mi\u0119dzywojennym, byli ca\u0142kowicie zapatrzeni na Francj\u0119. Mia\u0142o to swoje dobre strony: je\u017celi co\u015b nowego pojawia\u0142o si\u0119 w Pary\u017cu, to czescy arty\u015bci byli niemal natychmiast o tym informowani i, w efekcie, cz\u0119\u015b\u0107 z nich pr\u00f3bowa\u0142a te nowo\u015bci na\u015bladowa\u0107, wmawiaj\u0105c sobie, \u017ce tak w\u0142a\u015bnie nale\u017cy post\u0119powa\u0107. Ale ta zale\u017cno\u015b\u0107 mia\u0142a te\u017c swoje z\u0142e strony: to, co nie by\u0142o akceptowane w Pary\u017cu, by\u0142o ignorowane w Pradze. Patrzenie na sztuk\u0119 przez francuskie okulary w znacz\u0105cy spos\u00f3b utrudnia\u0142o rozpoznawanie oryginalnych, tw\u00f3rczych artyst\u00f3w. W rezultacie nawet sztuka wcze\u015bniejszego okresu, ca\u0142a wspania\u0142a czeska secesja zosta\u0142a wzgardliwie odrzucona\u201d<sup>13<\/sup>. A jeszcze dalej, pisz\u0105c ju\u017c o czasach powojennych dodaje: \u201eIzolacja od zachodniego \u015bwiata by\u0142a szczeg\u00f3lnie bole\u015bnie odczuwana w okresie obfituj\u0105cym w nowe tendencje artystyczne. W wolnym \u015bwiecie, okres powojenny by\u0142 pe\u0142en eksperyment\u00f3w. Sztuka przerzuca\u0142a si\u0119 gwa\u0142townie od jednej idei do drugiej, dotykaj\u0105c skrajno\u015bci i sprawdzaj\u0105c granice w\u0142asnych mo\u017cliwo\u015bci, nawet absurdalne.\u00a0 Arty\u015bci w Czechos\u0142owacji mieli pewne wyobra\u017cenie o rozwoju zachodniej sztuki, jednak ich wiedza by\u0142a niekompletna, kontakty z zagranic\u0105 po\u015brednie, a udzia\u0142 w wystawach poza krajem niemo\u017cliwy\u201d<sup>14<\/sup>.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Podobne wypowiedzi mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w tekstach innych autor\u00f3w. Laszlo Beke, wybitny w\u0119gierski krytyk, pisz\u0105c o artystach debiutuj\u0105cych w okresie politycznej liberalizacji drugiej po\u0142owy lat 60. zwraca uwag\u0119 na to, \u017ce w przeciwie\u0144stwie do swoich poprzednik\u00f3w, mieli oni dost\u0119p do informacji o rozmaitych tendencjach sztuki zachodniej. Zaraz jednak dodaje: \u201eNie oznacza\u0142o to jednak bezkrytycznego przejmowania obcych osi\u0105gni\u0119\u0107 ani, tym bardziej, odrzucania lokalnej tradycji. Przeciwnie \u2013 to w\u0142a\u015bnie po\u0142\u0105czenie lokalnych warunk\u00f3w z mi\u0119dzynarodowym duchem czasu prowadzi\u0142o do tworzenia specyficznie indywidualnych dzie\u0142\u201d<sup>15<\/sup>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_599\" aria-describedby=\"caption-attachment-599\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-599\" title=\"ivekovic-sanja-mohnfeld-poppy-field-2007-16\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/ivekovic-sanja-mohnfeld-poppy-field-2007-16-540x360.jpg\" alt=\"Sanja Ivekovi\u0107, Mohnfeld \/Poppy Field 2007, fot. Julia Fuchs\" width=\"540\" height=\"360\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-599\" class=\"wp-caption-text\">Sanja Ivekovi\u0107, Mohnfeld \/Poppy Field 2007, fot. Julia Fuchs<\/figcaption><\/figure>\n<p>Inny w\u0119gierski krytyk, Zoltan Nagy pisze, \u017ce najlepsi w\u0119gierscy arty\u015bci reprezentowali pro-zachodni\u0105 orientacj\u0119, co sprawia\u0142o, \u017ce \u201ewszystkie najwa\u017cniejsze osi\u0105gni\u0119cia i tendencje sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej by\u0142y obecne na W\u0119grzech, z mniejszym lub wi\u0119kszym op\u00f3\u017anieniem, w takiej lub innej formie. Mo\u017cna tu by\u0142o znale\u017a\u0107 malarstwo gestu i informel, sztuk\u0119 poj\u0119ciow\u0105 i hiperrealizm, a obok seryjnej produkcji wy\u0142aniaj\u0105cej si\u0119 z masy prostej imitacji i transkrypcji, kt\u00f3ra przyswaja\u0142a zewn\u0119trzne impulsy zachodniej sztuki, tak\u017ce bardzo osobiste i niezale\u017cne adaptacje zewn\u0119trznych wp\u0142yw\u00f3w\u201d<sup>16<\/sup>. Czeski krytyk, Milena Slavicka podsumowuje t\u0119 sytuacj\u0119 nast\u0119puj\u0105co: \u201eSwobodny kontakt z Europ\u0105 Zachodni\u0105, \u017cywa wymiana z my\u015bl\u0105 i sztuk\u0105 zachodniej cywilizacji, przez ca\u0142e stulecia by\u0142y niezb\u0119dnym warunkiem istnienia czeskiej kultury. Jednocze\u015bnie kultura ta rozumia\u0142a i przekszta\u0142ca\u0142a europejskie tendencje duchowe na sw\u00f3j spos\u00f3b, nadaj\u0105c im w\u0142asny wyraz i nasycaj\u0105c w\u0142asnym <em>genius loci<\/em>. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce pierwszym posuni\u0119ciem nowego rz\u0105du po komunistycznym przewrocie by\u0142o zamkni\u0119cie granic\u201d<sup>17<\/sup>. Na brak kontakt\u00f3w i odci\u0119cie od zachodniego \u015bwiata sztuki skar\u017cyli si\u0119 r\u00f3wnie\u017c polscy arty\u015bci<sup>18<\/sup>.<\/p>\n<p>Po roku 1989 Europa \u015arodkowa odzyska\u0142a swobodny kontakt z Zachodem.\u00a0 Czy to znaczy, \u017ce utraci\u0142a sw\u0105 hybrydyczno\u015b\u0107? Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 metafor\u0105 Milana Kundery mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce zachodni duch Europy \u015arodkowej nie by\u0142 ju\u017c uwi\u0119ziony we wschodnim ciele.\u00a0 System realnego socjalizmu upad\u0142 i cia\u0142o wyzwoli\u0142o si\u0119 z dotychczasowych ogranicze\u0144, przesta\u0142o by\u0107 wi\u0119\u017aniem ducha, zacz\u0119\u0142o domaga\u0107 si\u0119 swoich praw, zapragn\u0119\u0142o sta\u0107 si\u0119 normalnym czy te\u017c naturalnym cia\u0142em.<\/p>\n<p>Has\u0142em zapocz\u0105tkowanych przez Jesie\u0144 Lud\u00f3w zmian by\u0142a ucieczka z utopii i powr\u00f3t do normalno\u015bci. \u017badnych eksperyment\u00f3w; powr\u00f3t do tego, co znane i sprawdzone \u2013 wolnego rynku, demokracji parlamentarnej, spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego itd. Nie tyle szukanie nowych rozwi\u0105za\u0144, co nadrabianie zaleg\u0142o\u015bci, op\u00f3\u017anie\u0144, r\u00f3wnanie do bardziej rozwini\u0119tych i zasobniejszych kraj\u00f3w<sup>19<\/sup>. Ten konserwatywny aspekt wschodnioeuropejskiej rewolucji zosta\u0142 szybko dostrze\u017cony przez Baudrillarda, Habermasa i innych autor\u00f3w, kt\u00f3rzy przestali oczekiwa\u0107 od Europy Wschodniej jakich\u015b nowych, \u015bwie\u017cych, pobudzaj\u0105cych idei.\u00a0 Habermas m\u00f3wi\u0142 o <em>nachholende Revolution<\/em>, czyli doganiaj\u0105cej rewolucji<sup>20<\/sup> a Baudrillard s\u0142usznie przewidywa\u0142, \u017ce Europa Wschodnia ch\u0119tnie przehandluje swoj\u0105 wolno\u015b\u0107 za materialne oznaki dobrobytu.\u00a0 \u201eC\u00f3\u017c za diaboliczny pakt, w kt\u00f3rym jedna strona mo\u017ce straci\u0107 swoj\u0105 dusz\u0119, a druga sw\u00f3j komfort\u201d, pisa\u0142<sup>21<\/sup>.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>\u201ePowr\u00f3t do normalno\u015bci\u201d mia\u0142 uczyni\u0107 z Europy \u015arodkowej normaln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Europy, ale czas mija\u0142, a Europa \u015arodkowa nie stawa\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 normalnej Europy. Pozostawa\u0142a w zawieszeniu, pomi\u0119dzy starym systemem, kt\u00f3ry odrzuci\u0142a, a nowym, do kt\u00f3rego nie zosta\u0142a dopuszczona, rozwijaj\u0105c sw\u00f3j kompleks gorszej Europy. Pocz\u0105tkow\u0105 oczywisto\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142o te\u017c traci\u0107 poj\u0119cie normalno\u015bci, przekszta\u0142caj\u0105c si\u0119 w podstaw\u0119 najbardziej cynicznej ideologii jaka rozwin\u0119\u0142a si\u0119 w postkomunistycznej Europie. Ideologie t\u0119, na przyk\u0142adzie tzw. Nowych Rosjan, tak opisywa\u0142 Akos Szilagyi: \u201eChcemy by\u0107 normalnym krajem, z normaln\u0105 ekonomi\u0105, normalnym systemem politycznym i normalnym stylem \u017cycia. Normalnym krajem, czyli jednym z wielu. Normalno\u015b\u0107 to jest co\u015b zrozumia\u0142ego, co\u015b, w co nie musisz wierzy\u0107, ale w czym mo\u017cesz \u017cy\u0107. \u017badnej poezji, \u017cadnych po\u015bwi\u0119ce\u0144, \u017cadnych cud\u00f3w. Normalny kraj to miejsce, kt\u00f3rym nie rz\u0105dz\u0105 \u017cadne wznios\u0142e idee, absurdy, utopie, p\u00f3\u0142bogowie, szalone monstra ani m\u0105drzy przyw\u00f3dcy, lecz jedne i niepodzielne dla ca\u0142ego \u015bwiata normy\u201d<sup>22<\/sup>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_612\" aria-describedby=\"caption-attachment-612\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-612\" title=\"solakov-nedko-fears-2007-04\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/solakov-nedko-fears-2007-04-540x368.jpg\" alt=\"Nedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &amp; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich\" width=\"540\" height=\"368\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-612\" class=\"wp-caption-text\">Nedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &amp; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich<\/figcaption><\/figure>\n<p>Ideologia normalno\u015bci prowadzi\u0142a do zaniku Europy \u015arodkowej. Poj\u0119cie to traci\u0142o racj\u0119 bytu, a jego miejsce zajmowa\u0142y takie okre\u015blenia jak \u201eEuropa Wschodnia\u201d lub \u2013 coraz cz\u0119\u015bciej &#8211; \u201epostkomunistyczna\u201d. Oznacza\u0142o to, paradoksalnie, \u017ce jedynym wsp\u00f3lnym wyr\u00f3\u017cnikiem kraj\u00f3w Europy \u015arodkowej sta\u0142o si\u0119 do\u015bwiadczenie totalitarnego zniewolenia; wychodzenia z totalitaryzmu, radzenia sobie z totalitarn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105, pozbywania si\u0119 totalitarnych relikt\u00f3w z r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w \u017cycia. Naprzeciw takim oczekiwaniom wychodzi\u0142a wystawa <em>After the Wall. Art and Culture in Post-Communist Europe<\/em> (Moderna Museet, Stockholm 1999).<\/p>\n<p>Z tytu\u0142u wystawy znik\u0142 termin \u201eEuropa \u015arodkowa\u201d, zast\u0105piony okre\u015bleniem szerszym i bardziej aktualnym \u2013 \u201eEuropa postkomunistyczna\u201d, a zaproszeni do udzia\u0142u w wystawie arty\u015bci, g\u0142\u00f3wnie m\u0142odzi, debiutuj\u0105cy w latach 90., mieli m\u00f3wi\u0107 o swoim wychodzeniu z komunizmu<sup>23<\/sup>. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich nawi\u0105za\u0142a bezpo\u015brednio do komunistycznej symboliki i ideologii &#8211;\u00a0 Mladen Stilinovic przedstawi\u0142 j\u0105 jako zestaw martwych rekwizyt\u00f3w, swoiste <em>memento mori<\/em>, a Igor Moukhin pokaza\u0142 fotograficzn\u0105 dokumentacj\u0119 porzuconych komunistycznych symboli, obdartych z dawnych funkcji i znacze\u0144, co wcale nie musi by\u0107 zjawiskiem pozytywnym, poniewa\u017c znakomicie u\u0142atwia \u0142\u0105czenie komunistycznej symboliki z faszystowsk\u0105 ideologi\u0105<sup>24<\/sup>.\u00a0 Jednak nawet ci arty\u015bci, kt\u00f3rzy koncentrowali si\u0119 na najbardziej wsp\u00f3\u0142czesnych problemach traktowali przesz\u0142o\u015b\u0107 jako \u017ar\u00f3d\u0142o traumatycznych do\u015bwiadcze\u0144. Luchezar Bojadijew pokaza\u0142 trzy ukrzy\u017cowane uniformy wsp\u00f3\u0142czesnych businessmen\u00f3w (<em>Neo-Golghota<\/em>, 1994) \u2013 wiara w business, prywatyzacj\u0119, wolny rynek, jako remedium na wszystkie bol\u0105czki spo\u0142eczne, to najnowsza religia wschodnioeuropejskich reformator\u00f3w. Nedko Solakov wystawi\u0142 seri\u0119 portret\u00f3w przedstawiaj\u0105cych bu\u0142garskich kapitalist\u00f3w, kt\u00f3re zast\u0105pi\u0142y dawne portrety przodownik\u00f3w pracy socjalistycznej (<em>The New Ones<\/em>, 1996).<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Przesz\u0142o\u015b\u0107 Europy postkomunistycznej jest wy\u0142\u0105cznie \u017ar\u00f3d\u0142em uraz\u00f3w i kompleks\u00f3w, co ostro kontrastuje z wyobra\u017ceniem przesz\u0142o\u015bci, jakie mieli autorzy pisz\u0105cy o Europie \u015arodkowej. Artyst\u00f3w z kraj\u00f3w postkomunistycznej Europy przesz\u0142o\u015b\u0107 nie pobudza do marze\u0144 o lepszym \u015bwiecie; przesz\u0142o\u015b\u0107 nie jest dla nich krain\u0105 nadziei, utraconym kr\u00f3lestwem ducha, nie jest marzeniem (<em>Traum<\/em>), lecz traumatycznym do\u015bwiadczeniem (<em>Trauma<\/em>), z kt\u00f3rego trzeba si\u0119 jak najszybciej wyzwoli\u0107. Ich marzenia kieruj\u0105 si\u0119 w stron\u0119 \u201enormalnej Europy\u201d, a \u015brodkowoeuropejscy intelektuali\u015bci ze swoim wywo\u0142ywaniem duch\u00f3w przesz\u0142o\u015bci wystawieni zostaj\u0105 za okno, jak w pracy Davida \u010cerny\u2019ego <em>Man Hanging Out<\/em> (1996) \u2013 na wysuni\u0119tym z okna metalowym dr\u0105gu wisi ludzka posta\u0107, archetyp \u015brodkowoeuropejskiego intelektualisty, przypominaj\u0105cy troch\u0119 Freuda, troch\u0119 Lenina, a troch\u0119 Masaryka<sup>25<\/sup>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_602\" aria-describedby=\"caption-attachment-602\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-602\" title=\"ivekovic-sanja-triangle-1979-06\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/ivekovic-sanja-triangle-1979-06-540x379.jpg\" alt=\"Sanja Ivekovi\u0107, Triangle, 1979, \u00a9 Sanja Ivekovic; Kontakt. The Art Collection of Erste Bank-Group\" width=\"540\" height=\"379\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-602\" class=\"wp-caption-text\">Sanja Ivekovi\u0107, Triangle, 1979, \u00a9 Sanja Ivekovic; Kontakt. The Art Collection of Erste Bank-Group<\/figcaption><\/figure>\n<p>Marzenia o normalnej Europie, w kt\u00f3rej ludzie si\u0119 u\u015bmiechaj\u0105, dorabiaj\u0105, odnosz\u0105 mniejsze lub wi\u0119ksze sukcesy i nie maj\u0105 poczucia marnowanego \u017cycia, wypar\u0142y marzenia o prawdziwie europejskich warto\u015bciach, kt\u00f3rych siedliskiem mia\u0142a by\u0107 Europa \u015arodkowa.\u00a0 Jedn\u0105 z bardziej zapadaj\u0105cych w pami\u0119\u0107 prac wystawy <em>After the Wall<\/em> by\u0142a videorealizacja esto\u0144skiej artystki Kai Kaljo <em>A Loser<\/em> (<em>Przegrany<\/em>, 1997).\u00a0 Filmowana na tle odwr\u00f3conego obrazu artystka zwraca si\u0119 do widza prost\u0105 angielszczyzn\u0105: \u201eCze\u015b\u0107, nazywam si\u0119 Kai Kaljo.\u00a0 Jestem esto\u0144sk\u0105 artystk\u0105. Wa\u017c\u0119 46 kilogram\u00f3w. Mam 37 lat i nadal mieszkam z matk\u0105.\u00a0 Pracuj\u0119 jako wyk\u0142adowca w esto\u0144skiej Akademii Sztuk Pi\u0119knych. Zarabiam 80 dolar\u00f3w miesi\u0119cznie. My\u015bl\u0119, \u017ce najwa\u017cniejsz\u0105 rzecz\u0105 dla artysty jest wolno\u015b\u0107. Jestem bardzo szcz\u0119\u015bliwa\u201d.\u00a0 Po ka\u017cdym wypowiadanym przez artystk\u0119 zdaniu nast\u0119puje wybuch sztucznego, telewizyjnego \u015bmiechu.<\/p>\n<p>Praca esto\u0144skiej artystki jest symptomatyczna. Wielu wschodnioeuropejskich artyst\u00f3w nie potrafi\u0142o odnale\u017a\u0107 si\u0119 w czasach transformacji, w warunkach komercjalizuj\u0105cej si\u0119 kultury. Wiedzieli, jak Kaljo, \u017ce ich postawa jest \u015bmieszna, ale nie chcieli czy te\u017c nie potrafili przystosowa\u0107 si\u0119 do nowych regu\u0142, woleli je krytykowa\u0107 i wychwala\u0107 wolno\u015b\u0107 jak\u0105 daje im sztuka. Dla wielu wschodnioeuropejskich artyst\u00f3w, szczeg\u00f3lnie tych, kt\u00f3rzy reprezentowali wschodnioeuropejsk\u0105 awangard\u0119, zajmowanie si\u0119 sztuk\u0105 nie by\u0142o bowiem profesj\u0105, lecz sposobem \u017cycia. Tworzyli oni \u201enieformaln\u0105, ale za to niewyalienowan\u0105 sztuk\u0119\u201d, jak to ujmowa\u0142 Kabakow, dzia\u0142alno\u015b\u0107 artystyczna by\u0142a \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z ich \u017cyciem, by\u0142a bardziej \u201ekonieczno\u015bci\u0105 \u017cyciow\u0105 ni\u017c profesjonaln\u0105 aktywno\u015bci\u0105\u201d<sup>26<\/sup>. Po 1989 roku nie potrafili si\u0119 przestawi\u0107 na inne funkcjonowanie; w profesjonalizacji widzieli zdrad\u0119 sztuki. By\u0142o to o tyle uzasadnione, \u017ce w Europie Wschodniej profesjonalny \u015bwiat sztuki dopiero si\u0119 rodzi\u0142; nie by\u0142o muze\u00f3w, kolekcji, aukcji sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej, \u015bwiatowych przegl\u0105d\u00f3w artystycznych, dynamicznych galerii i kurator\u00f3w w\u0142\u0105czonych w mi\u0119dzynarodowy obieg sztuki. Nie by\u0142o rynku sztuki podporz\u0105dkowuj\u0105cego sobie wszystkie instytucje artystyczne. Wszystko by\u0142o amatorskie, nieprofesjonalne, cho\u0107 pe\u0142ne zapa\u0142u i dobrej woli. Zmiana nast\u0105pi\u0142a na pocz\u0105tku XXI wieku. \u015awiat sztuki w Europie Wschodniej zacz\u0105\u0142 si\u0119 gwa\u0142townie profesjonalizowa\u0107.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>W 2003 roku otwarto w Pradze pierwsze w Europie Wschodniej Biennale Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej, pod nieco bu\u0144czucznym, ale dobrze oddaj\u0105cym \u00f3wczesne nastroje has\u0142em <em>Peripheries Become the Centre<\/em>. Organizacji biennale podj\u0105\u0142 si\u0119 wydawca \u201eFlash Artu\u201d Giancarlo Politi. Drugie biennale, w 2005 roku, przesz\u0142o do historii pod znakiem konfliktu Politiego z dyrektorem Narodowej Galerii Sztuki, legend\u0105 czeskiej awangardy lat 60. Milanem Knizakiem, ale ju\u017c trzecie biennale potwierdzi\u0142o pozycj\u0119 Praskiego Biennale (maj\u2013wrzesie\u0144 2007), jako najwa\u017cniejszego przegl\u0105du sztuki \u015brodkowoeuropejskiej. Tytu\u0142 \u2013 <em>Glocal and Outsiders. Connecting Cultures in Central Europe<\/em> \u2013 przywo\u0142ywa\u0142 poj\u0119cie Europy \u015arodkowej i wskazywa\u0142 na potrzeb\u0119 zwi\u0119kszonej wymiany kulturalnej w regionie. G\u0142\u00f3wnym organizatorem pozosta\u0142 Giancarlo Politi i \u201eFlash Art\u201d (\u015bci\u015blej: powo\u0142ana specjalnie w tym celu fundacja \u201eFlash Art\u201d), a biennale rozros\u0142o si\u0119 do ponad dwudziestu mniejszych i wi\u0119kszych wystaw, od historycznych, prezentuj\u0105cych najnowsz\u0105 histori\u0119 sztuki Europy Wschodniej (<em>Kinetic Art in Eastern Europe<\/em>, <em>Czech Minimalism<\/em>, <em>Between Action and Concept<\/em> \u2013 s\u0142owacki akcjonizm lat 60. i 70.) po najbardziej wsp\u00f3\u0142czesne, prezentuj\u0105ce m\u0142od\u0105 i najm\u0142odsz\u0105 generacj\u0119 artyst\u00f3w (<em>Expanded Painting 2<\/em>; <em>Der Prozess. <\/em><em>Collective Memory and Social History<\/em>; <em>Glocal Girls<\/em>; <em>Baltic Mythologies<\/em>; <em>Macho Painter<\/em>; <em>The New Romanian Scene<\/em>; <em>Hungarian Project<\/em>). W roli specjalnych go\u015bci biennale wyst\u0105pi\u0142y trzy artystki: Marina Abramovi\u010d, Vanessa Beecroft i Shirin Neshat<sup>27<\/sup>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_613\" aria-describedby=\"caption-attachment-613\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-613\" title=\"solakov-nedko-fears-2007-05\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/solakov-nedko-fears-2007-05-540x368.jpg\" alt=\"Nedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &amp; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich\" width=\"540\" height=\"368\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-613\" class=\"wp-caption-text\">Nedko Solakov, Fears, 2007, \u00a9 Nedko Solakov, Courtesy the artist; Galerie Arndt &amp; Partner, Berlin\/Z\u00fcrich<\/figcaption><\/figure>\n<p>Na pocz\u0105tku XXI wieku s\u0142owe\u0144ska grupa Irwin przyst\u0105pi\u0142a do konstruowania historii sztuki Europy Wschodniej. S\u0142owe\u0144skim artystom uda\u0142o si\u0119 przekona\u0107 i pozyska\u0107 do swojego pomys\u0142u dwudziestu krytyk\u00f3w i historyk\u00f3w sztuki z Europy Wschodniej, kt\u00f3rzy wsp\u00f3lnym wysi\u0142kiem stworzyli podstawy przysz\u0142ej (!) historii sztuki tego regionu. Podstawy te nazwano map\u0105 \u2013 Map\u0105 Wschodniej Sztuki (East Art Map). Mapa obj\u0119\u0142a ponad dwie\u015bcie fakt\u00f3w artystycznych, prac i zdarze\u0144. Znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107, bo a\u017c 70. pochodzi z ostatniej dekady XX wieku, 50 z lat 70., 38 z lat 80., 34 z lat 60., a jedynie 20 sprzed 1960 roku. Jest to wi\u0119c bardziej rekonstrukcja tradycji z jakiej wyrasta dzisiejsza sztuka Europy Wschodniej ni\u017c rekonstrukcja historii sztuki tego regionu<sup>28<\/sup>.<\/p>\n<p>Artyst\u00f3w, kt\u00f3rych prace zaznaczone zosta\u0142y na Mapie Wschodniej Sztuki, podzieli\u0107 mo\u017cna na pi\u0119\u0107 grup. Pierwsz\u0105 tworz\u0105 arty\u015bci-emigranci, kt\u00f3rzy zdecydowali si\u0119 wyjecha\u0107 z kraju, zdobyli mi\u0119dzynarodowy rozg\u0142os i uznanie, staj\u0105c si\u0119 artystami mi\u0119dzynarodowymi.\u00a0 Christo jest dla tej grupy postaci\u0105 emblematyczn\u0105, ale mie\u015bci si\u0119 tu tak\u017ce Alina Szapocznikow, Braco Dimitrijevic, Marina Abramovic, Jiri Kolar, Ilja Kabakow, Witalij Komar i Aleksandr Melamid, Krzysztof Wodiczko, Roman Opa\u0142ka (brakuje, nie wiadomo dlaczego, Magdaleny Jetelovej). Arty\u015bci ci opu\u015bcili Europ\u0119 Wschodni\u0105, ale to tu znajduj\u0105 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a ich tw\u00f3rczo\u015bci, nawet je\u015bli po wyje\u017adzie ich tw\u00f3rczo\u015b\u0107 uleg\u0142a radykalnej zmianie. Drug\u0105 grup\u0119 tworz\u0105 arty\u015bci uwa\u017cani za wa\u017cne, znacz\u0105ce postacie w sztuce swoich kraj\u00f3w, niemal\u017ce symbole awangardowej postawy, o docenianym poza krajem dorobku artystycznym, ale nie dysponuj\u0105ce takimi mo\u017cliwo\u015bciami dzia\u0142ania na arenie mi\u0119dzynarodowej, jak arty\u015bci pierwszej grupy: Tadeusz Kantor, Gabriel Stupica, Milan Knizak, Stano Filko, Karel Malich, Gyorgy Jovanovics, Jozef Jankovic, Zdenek Sykora. Trzeci\u0105 grup\u0119 tworz\u0105 arty\u015bci niedoceniani lub niewystarczaj\u0105co doceniani w swoich krajach. Granica mi\u0119dzy t\u0105 grup\u0105 a poprzedni\u0105 jest p\u0142ynna. Czy Tomislav Gotovac, Rasa Todosijevic, Ian Grigorescu b\u0105d\u017a Nesa Paripovic nale\u017c\u0105 do artyst\u00f3w uznanych czy te\u017c nie? A Jerzy Bere\u015b, Natalia LL, Jaros\u0142aw Koz\u0142owski? A pomini\u0119ci w projekcie Irwinu: Adriena Simotova, Laszlo Lakner, Imre Bak, Dora Maurer, Akos Birkas, Laszlo Fehner? Czwart\u0105 grup\u0119 tworz\u0105 arty\u015bci i zjawiska bardzo mocno zro\u015bni\u0119te z lokalnym kontekstem, zjawiska przynale\u017cne do anegdotycznej historii awangardy Europy Wschodniej: Michai\u0142 Czernyszew wystawiaj\u0105cy w po\u0142owie lat 60. w swoje pracowni tapety i ceraty w geometryczne wzorki, co mia\u0142o by\u0107 \u201ekrytyk\u0105 oryginalno\u015bci w sztuce abstrakcyjnej i wszechobecno\u015bci kopii w oficjalnej sztuce radzieckiej\u201d<sup>29<\/sup>, Walery Czerkasow zamieniaj\u0105cy kuchni\u0119 w swoim leningradzkim mieszkaniu w muzeum codziennych przedmiot\u00f3w; hippisuj\u0105cy filozof-amator Borys Koszelokow. Czernyszewa wspominaj\u0105 Gerlowinowie w ksi\u0105\u017cce <em>Rosyjska sztuka samizdatu<\/em> (1985): \u201eTeraz prowadzi bardzo zamkni\u0119te \u017cycie w swoim mieszkaniu \u2013 kwaterze sztabowej w Jersey City, dok\u0105d si\u0119 przeprowadzi\u0142 w 1980 roku\u201d<sup>30<\/sup>. Jest wreszcie ostatnia, pi\u0105ta grupa, obejmuj\u0105ca artyst\u00f3w debiutuj\u0105cych w latach 80. i 90., reprezentuj\u0105cych dzisiejsz\u0105 sztuk\u0119 Europy Wschodniej na r\u00f3\u017cnych mi\u0119dzynarodowych wystawach: Zofia Kulik (ur. 1947), Sanja Ivekovic (ur. 1949), Luchezar Boydijev (ur. 1957), Nedko Solakov (ur. 1957), Miros\u0142aw Ba\u0142ka (ur. 1958), Zbigniew Libera (ur. 1959), Jaan Toomik (ur. 1961), Katarzyna Kozyra (ur. 1963), Roman Ondak (ur. 1966), Egle Rakauskaite (ur. 1967), Tanja Ostoic (ur. 1972), Anri Sala (ur. 1974). Grupa najliczniejsza i obecnie najaktywniejsza, kt\u00f3r\u0105 bardzo wiele \u0142\u0105czy z pierwsz\u0105 grup\u0105.<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Pierwsza i ostatnia grupa zdaje si\u0119 dostarcza\u0107 najmocniejszych argument\u00f3w przeciwko odr\u0119bno\u015bci sztuki Europy Wschodniej \u2013 sztuka ta nie jest na tyle odr\u0119bna, \u017ceby wymaga\u0142a stworzenia alternatywnej historii sztuki. Tak\u017ce arty\u015bci pozosta\u0142ych trzech grup, ca\u0142\u0105 swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 dowodzili istnienia jednej historii sztuki. Odr\u0119bno\u015b\u0107 sztuki Europy Wschodniej bra\u0142a si\u0119 st\u0105d, \u017ce sztuka ta funkcjonowa\u0142a w odmiennych ni\u017c sztuka zachodnia warunkach.\u00a0 Czy mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 histori\u0119 sztuki Europy Wschodniej, kt\u00f3ra nie uwzgl\u0119dni\u0142aby tych uwarunkowa\u0144? Projektowana przez Irwin historia sztuki Europy Wschodniej zdaje si\u0119 do tego d\u0105\u017cy\u0107. Chcia\u0142aby ona uniewa\u017cni\u0107, wzi\u0105\u0107 w nawias te uwarunkowania, ale jednocze\u015bnie zdaje sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce post\u0119puj\u0105c w ten spos\u00f3b uniewa\u017cnia specyfik\u0119 sztuki Europy Wschodniej.<\/p>\n<figure id=\"attachment_608\" aria-describedby=\"caption-attachment-608\" style=\"width: 540px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-608\" title=\"kulik-zofia-all-things-converge-in-time-and-space-1992-02\" src=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/kulik-zofia-all-things-converge-in-time-and-space-1992-02-540x540.jpg\" alt=\"Zofia Kulik, All Things Converge in Time and Space, 1992, \u00a9 Zofia Kulik\" width=\"540\" height=\"540\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-608\" class=\"wp-caption-text\">Zofia Kulik, All Things Converge in Time and Space, 1992, \u00a9 Zofia Kulik<\/figcaption><\/figure>\n<p>W trakcie realizacji zainicjowanego przez grup\u0119 Irwin projektu sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce jego celem nie jest stworzenie jakiej\u015b alternatywnej historii sztuki Europy Wschodniej, bo mia\u0142aby ona, si\u0142\u0105 rzeczy, prowincjonalny i wt\u00f3rny charakter wobec sztuki zachodniej, lecz skonstruowanie artystycznej tradycji Europy Wschodniej, wskazanie wa\u017cnych dla sztuki tego regionu punkt\u00f3w odniesienia, warto\u015bci, postaci, zjawisk. Skonstruowanie tradycji zgodnej z intencjami klasycznej awangardy \u2013 zakorzenionej w jakiej\u015b lokalnej, cho\u0107 ponadnarodowej przestrzeni, a jednocze\u015bnie otwartej na globalne zjawiska i tendencje artystyczne.<\/p>\n<p>Stworzenie wsp\u00f3lnej dla Europy Wschodniej tradycji artystycznej jest trudnym przedsi\u0119wzi\u0119ciem, a to dlatego, \u017ce Europa Wschodnia jest palimpsestem dw\u00f3ch zachodz\u0105cych na siebie obszar\u00f3w \u2013 Europy Wschodniej oraz \u015arodkowej. Granice mi\u0119dzy nimi s\u0105 nieostre i rozmazane, jedno wszak\u017ce nie podlega dyskusji; Europa Wschodnia ma swoje centrum, kt\u00f3rym jest Rosja, Europ\u0119 Wschodni\u0105 mo\u017cna uto\u017csami\u0107 z Rosj\u0105 i oddzia\u0142ywaniem wieloetnicznej kultury rosyjskiej, Europa \u015arodkowa natomiast jest obszarem pozbawionym centrum, nie jest nim bowiem, ani Wiede\u0144, ani Praga, ani Budapeszt, ani Krak\u00f3w.<\/p>\n<p>W dzisiejszej jednocz\u0105cej si\u0119 Europie tworzenie alternatywnych historii sztuki nie ma uzasadnienia. Celem nie powinno by\u0107 konstruowanie odr\u0119bnych historii sztuki, lecz stworzenie dogodnego punktu wyj\u015bcia do dyskusji nad europejsk\u0105 histori\u0105 sztuki, kt\u00f3ra powinna by\u0107 bardziej spluralizowana i bardziej otwarta na zjawiska rodz\u0105ce si\u0119 poza g\u0142\u00f3wnymi centrami artystycznymi. Praskie Biennale i <em>Mapa Wschodniej Sztuki<\/em> dyskusj\u0119 tak\u0105 inicjuj\u0105, jej kontynuacj\u0105 powinny by\u0107 powstaj\u0105ce w Europie \u015arodkowej muzea sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej<sup>31<\/sup>.<\/p>\n<p><strong>Fragment ksi\u0105\u017cki Grzegorza Dziamskiego <\/strong><em><strong>Sztuka po ko\u0144cu sztuki<\/strong><\/em><strong>. <\/strong><em><strong>Sztuka pocz\u0105tku XXI wieku<\/strong><\/em><strong>, Galeria Arsena\u0142, Pozna\u0144 2009.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dwadzie\u015bcia lat jakie min\u0119\u0142o od Jesieni Lud\u00f3w sk\u0142ania do przemy\u015blenia poj\u0119cia Europa \u015arodkowa i do zastanowienia si\u0119, jaki jest sens tego poj\u0119cia dzisiaj, w nowym kontek\u015bcie politycznym i w obliczu nowych wyzwa\u0144 spo\u0142ecznych, kulturowych i cywilizacyjnych.<\/p>\n","protected":false},"author":78,"featured_media":595,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[105,7220,113,109,103,111,112,108,102,849,104,106,107,110],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[100],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v18.7 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Europa \u015arodkowa<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Dwadzie\u015bcia lat jakie min\u0119\u0142o od Jesieni Lud\u00f3w sk\u0142ania do przemy\u015blenia poj\u0119cia Europa \u015arodkowa i do zastanowienia si\u0119, jaki jest sens tego...\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/grigorescu-ion-me-in-pyjamas-1978-2007-02.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/grigorescu-ion-me-in-pyjamas-1978-2007-02.jpg\",\"width\":\"423\",\"height\":\"599\",\"caption\":\"Ion Grigorescu, Me in pyjamas (I-IV) 1978\/2007, Courtesy the artist, fot. Julia Fuchs\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\",\"name\":\"Europa \u015arodkowa\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2009-11-20T10:50:47+00:00\",\"dateModified\":\"2013-01-06T22:38:41+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/f93f377ca1b6534468745449781e087c\"},\"description\":\"Dwadzie\u015bcia lat jakie min\u0119\u0142o od Jesieni Lud\u00f3w sk\u0142ania do przemy\u015blenia poj\u0119cia Europa \u015arodkowa i do zastanowienia si\u0119, jaki jest sens tego...\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Europa \u015arodkowa\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/f93f377ca1b6534468745449781e087c\",\"name\":\"Grzegorz Dziamski\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/grzegorz-dziamski\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Europa \u015arodkowa","description":"Dwadzie\u015bcia lat jakie min\u0119\u0142o od Jesieni Lud\u00f3w sk\u0142ania do przemy\u015blenia poj\u0119cia Europa \u015arodkowa i do zastanowienia si\u0119, jaki jest sens tego...","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/grigorescu-ion-me-in-pyjamas-1978-2007-02.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2009\/11\/grigorescu-ion-me-in-pyjamas-1978-2007-02.jpg","width":"423","height":"599","caption":"Ion Grigorescu, Me in pyjamas (I-IV) 1978\/2007, Courtesy the artist, fot. Julia Fuchs"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa","name":"Europa \u015arodkowa","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa#primaryimage"},"datePublished":"2009-11-20T10:50:47+00:00","dateModified":"2013-01-06T22:38:41+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/f93f377ca1b6534468745449781e087c"},"description":"Dwadzie\u015bcia lat jakie min\u0119\u0142o od Jesieni Lud\u00f3w sk\u0142ania do przemy\u015blenia poj\u0119cia Europa \u015arodkowa i do zastanowienia si\u0119, jaki jest sens tego...","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2009\/europa-srodkowa#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Europa \u015arodkowa"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/f93f377ca1b6534468745449781e087c","name":"Grzegorz Dziamski","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/grzegorz-dziamski"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/593"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/78"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=593"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/593\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/595"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=593"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=593"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=593"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=593"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=593"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}