{"id":6481,"date":"2011-10-19T15:00:07","date_gmt":"2011-10-19T14:00:07","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=6481"},"modified":"2013-01-24T22:17:51","modified_gmt":"2013-01-24T21:17:51","slug":"prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak","title":{"rendered":"Prywatna wojna Thomasa B."},"content":{"rendered":"

<\/strong>Gdyby \u017cy\u0142, ko\u0144czy\u0142by w\u0142a\u015bnie osiemdziesi\u0105t lat. Okr\u0105g\u0142a rocznica urodzin sk\u0142oni\u0142a wydawc\u00f3w nie tylko do przypomnienia jego znanych ju\u017c w Polsce powie\u015bci, ale doda\u0142a odwagi w pr\u00f3bie zaprezentowania tekst\u00f3w, w kt\u00f3rych Thomasa Bernharda poznajemy od najbardziej niepokornej strony.<\/p>\n

\"Thomas<\/a>
Thomas Bernhard Wycinka – ok\u0142adka<\/figcaption><\/figure>\n

Tekst jubileuszowy po\u015bwi\u0119cony autorowi, kt\u00f3ry przez ca\u0142e \u017cycie brzydzi\u0142 si\u0119 pozorem medialnych i publicznych ceremonii, a tu\u017c przed \u015bmierci\u0105 planowa\u0142 nagra\u0107 dla telewizji wspomnienie po\u015bmiertne, wydaje si\u0119 zadaniem karko\u0142omnym. Do tego Bernhard nie pozostawia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do oceny wszystkich, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali go zrozumie\u0107: Na papierze jest przewa\u017cnie samo oszustwo<\/em>. Jednak publiczne rozwa\u017cania na temat \u201ekim jest Bernhard?\u201d \u2013 megalomanem, blu\u017anierc\u0105, wariatem czy geniuszem? \u2013 nie tylko w Austrii potrafi\u0142y zdominowa\u0107 dyskusj\u0119 nad artystyczn\u0105 ocen\u0105 jego ksi\u0105\u017cek.<\/p>\n

Z biegiem czasu przylgn\u0119\u0142a do autora etykieta \u201ekalaj\u0105cego w\u0142asne gniazdo\u201d, budowana \u2013 co trzeba uczciwie przyzna\u0107 \u2013 przy du\u017cym wsp\u00f3\u0142udziale samego zainteresowanego. Tak przydzielona to\u017csamo\u015b\u0107 z czasem sta\u0142a si\u0119 to\u017csamo\u015bci\u0105 prezentowan\u0105, a stygmat Nestbeschmutzer<\/em>, by\u0142 zar\u00f3wno por\u0119czn\u0105 inwektyw\u0105 w ustach konserwatywnych krytyk\u00f3w, jak i elementem autodefinicji samego pisarza. Co ciekawe, Bernhard zaakceptowa\u0142 rol\u0119 wi\u0105zan\u0105 z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 artyst\u00f3w \u201ezdegenerowanych\u201d. Paradoksalne by\u0142o nie tylko odnalezienie si\u0119 w okre\u015bleniu z dawnego porz\u0105dku, ale tak\u017ce to, \u017ce Bernhard prezentowa\u0142 si\u0119 w spos\u00f3b, w jaki ludzie zwykle nie chc\u0105 by\u0107 odbierani przez innych \u2013 jako cz\u0142owiek \u201enieprzynale\u017cny\u201d, wykluczony ze wsp\u00f3lnego My. W jego osobie zgoda mi\u0119dzy \u201eJa\u201d a \u201eInnymi\u201d mia\u0142a wymiar niejako negatywny. Pisarz nie szuka\u0142 \u0142atwej akceptacji i powszechnego uznania; satysfakcj\u0119 przynosi\u0142o mu wr\u0119cz eksponowanie swej roli \u201ewykl\u0119tego sumienia Austrii\u201d. W opublikowanych niedawno tak\u017ce we Polsce rozmowach z Krist\u0105 Fleischmann (Spotkanie, PIW) m\u00f3wi on: Zawsze ciesz\u0119 si\u0119, kiedy kto\u015b we mnie wali, bo wtedy mog\u0119 mu po trzykro\u0107 odda\u0107, a to czyni cz\u0142owieka silnym.<\/em> Stygmatyzuj\u0105ca \u0142atka obcego stawa\u0142a si\u0119 wi\u0119c czym\u015b po\u017c\u0105danym, czym\u015b, co zwykle budzi najwi\u0119ksze obawy w potocznym kontakcie \u2013 ryzyko odrzucenia staje si\u0119 przyczyn\u0105 silnie odczuwanego l\u0119ku. Z ka\u017cd\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105, w kt\u00f3rej znajdowa\u0142y si\u0119 \u201eantyaustriackie\u201d tre\u015bci, autor wyrasta\u0142 na coraz gro\u017aniejszego publicznego wroga numer jeden, a w swojej roli \u201edy\u017curnego krytyka\u201d stawa\u0142 si\u0119 coraz bardziej \u201eznajomy\u201d. W konsekwencji debaty wok\u00f3\u0142 jego ksi\u0105\u017cek stawa\u0142y si\u0119 w du\u017cej mierze przewidywalne, role w konfliktach, kt\u00f3re generowa\u0142, rozdane i utrwalone w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, a zachowanie poszczeg\u00f3lnych aktor\u00f3w tej publicznej gry czytelne i zrytualizowane.<\/p>\n

Jako kontrowersyjn\u0105 oceniano tak\u017ce d\u0142ugoletni\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 Bernharda z niemieckim re\u017cyserem Clausem Peymannem, kt\u00f3ry przygotowa\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 teatralnych prapremier sztuk austriackiego autora. Szczeg\u00f3lnie du\u017co zastrze\u017ce\u0144 i protest\u00f3w wzbudzi\u0142a decyzja o powierzeniu Peymannowi dyrekcji Burgtheater \u2013 teatru narodowego w Wiedniu. Znany ze swego krytycznego temperamentu re\u017cyser, by\u0142 d\u0142ugie lata dla niekt\u00f3rych obserwator\u00f3w \u017cycia kulturalnego w Austrii, podobnie jak Bernhard, osob\u0105 nie do zniesienia. W czasie realizacji g\u0142o\u015bnego, wsp\u00f3lnymi si\u0142ami budowanego przez obu, spektaklu Heldenplatz<\/em> Peymannowi wytykano obce pochodzenie \u2013 i za niedopuszczalne uznawano kierowanie narodow\u0105 \u201e\u015bwi\u0105tyni\u0105 sztuki\u201d przez kogo\u015b z zewn\u0105trz. Zdaniem najbardziej radykalnych krytyk\u00f3w tej artystycznej wsp\u00f3\u0142pracy, \u00f3w \u201ePiefke\u201d (jak Austriacy nazywaj\u0105 rdzennych Niemc\u00f3w) \u0142ama\u0142 podstawowe zasady go\u015bcinno\u015bci \u2013 i razem z Bernhardem prowadzi\u0142 antypa\u0144stwow\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 za pieni\u0105dze podatnik\u00f3w w jednej z najwa\u017cniejszych austriackich instytucji kultury.<\/p>\n

Obszern\u0105 pr\u00f3bk\u0119 skandalizuj\u0105cych dzia\u0142a\u0144 i wypowiedzi Thomasa Bernharda przynosi wydany niedawno tom Moje nagrody<\/em> (\u201eCzytelnik\u201d) \u2013 pisany z ironi\u0105 bilans pr\u00f3b (udanych i nie) publicznego uhonorowania pisarza w Austrii, zawieraj\u0105cy m.in. osobiste refleksje na temat perypetii zwi\u0105zanych z jego r\u00f3\u017cnymi wyst\u0105pieniami oraz przedruk kilku \u201em\u00f3w dzi\u0119kczynnych\u201d, kt\u00f3rymi Bernhard w specyficzny spos\u00f3b raczy\u0142 publiczno\u015b\u0107. Elitom intelektualnym i zwyk\u0142ym wsp\u00f3\u0142obywatelom nie szcz\u0119dzi\u0142 w nich uwag na temat mizernej kondycji moralnej spo\u0142ecze\u0144stwa, jego wci\u0105\u017c narodowosocjalistycznej mentalno\u015bci, wrogiego stosunku do obcych, nadmiernych wp\u0142yw\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, oraz katastrofalnej jako\u015bci bie\u017c\u0105cej polityki\u2026 Zarzuty dotycz\u0105ce stanu ducha Austriak\u00f3w, tera\u017aniejszo\u015bci pa\u0144stwa i jego przesz\u0142o\u015bci najostrzej zabrzmia\u0142y w s\u0142ynnym przem\u00f3wieniu dzi\u0119kczynnym autora po otrzymaniu Austriackiej Nagrody Pa\u0144stwowej w marcu 1968. Przem\u00f3wienie to obrazi\u0142o \u00f3wczesn\u0105 elit\u0119 austriack\u0105 (na czele z obecnym na sali ministrem kultury) i by\u0142o skandalem, na temat kt\u00f3rego rozpisa\u0142y si\u0119 gazety austriackie i niemieckie. Po oficjalnej laudacji Bernhard m\u00f3wi\u0142 m.in.: Czasy s\u0105 t\u0119pe, a nasz demonizm to ustawiczny ojczy\u017aniany karcer, w kt\u00f3rym g\u0142upota i bezwzgl\u0119dno\u015b\u0107 sta\u0142y si\u0119 codzienn\u0105 potrzeb\u0105. Pa\u0144stwo jest tworem, kt\u00f3remu z g\u00f3ry s\u0105dzona jest kl\u0119ska, lud za\u015b skazany jest na bezecno\u015b\u0107 i debilizm.<\/em> Samemu ministrowi r\u00f3wnie\u017c nie szcz\u0119dzi w Moich nagrodach z\u0142o\u015bliwo\u015bci: Ten Piffl-Per\u010devi\u0107 [kiedy\u015b minister rolnictwa] mierzi\u0142 mnie zawsze, poniewa\u017c nie potrafi\u0142 skleci\u0107 poprawnie ani jednego zdania i cho\u0107 mo\u017cliwe, \u017ce zna\u0142 si\u0119 troch\u0119 na styryjskich cielakach i krowach tudzie\u017c na g\u00f3rnostyryjskich \u015bwiniach i dolnostyryjskim inspektowym gnoju, absolutnie nie zna\u0142 si\u0119 na kulturze, cho\u0107 bez przerwy o sztuce i kulturze co\u015b wygadywa\u0142<\/em>.<\/p>\n

Bernhard pozosta\u0142 nieprzejednany w takich swoich przekonaniach tak\u017ce przy kolejnych ceremoniach i okazjach publicznych. Dwa lata p\u00f3\u017aniej wyr\u00f3\u017cniono go nagrod\u0105 literack\u0105 imienia Grillparzera \u2013 tu przyj\u0105\u0142 inn\u0105 strategi\u0119, pojawi\u0142 si\u0119 na scenie manifestuj\u0105c niech\u0119\u0107, dopiero po d\u0142ugich namowach organizator\u00f3w. Bez skandalu przyj\u0105\u0142 natomiast Bernhard presti\u017cow\u0105 nagrod\u0119 imienia B\u00fcchnera, przyznawan\u0105 przez Akademi\u0119 J\u0119zyka i Poezji w Darmstadt \u2013 ale wyst\u0105pi\u0142 z tej\u017ce Akademii dziewi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, protestuj\u0105c przeciw nadaniu tytu\u0142u cz\u0142onka honorowego \u00f3wczesnemu prezydentowi Republiki Federalnej Niemiec Walterowi Scheelowi. Krytykuj\u0105c decyzje Akademii i ironizuj\u0105c na temat przyj\u0119cia w poczet cz\u0142onk\u00f3w innych kontrowersyjnych polityk\u00f3w, Bernhard zaatakowa\u0142 ca\u0142e grono pisarzy i sam\u0105 instytucj\u0119: Wyb\u00f3r Scheela, by\u0142ego prezydenta Republiki Federalnej Niemiec, na honorowego cz\u0142onka Niemieckiej Akademii J\u0119zyka i Poezji, by\u0142 dla mnie jedynie ostatnim, definitywnym powodem rozstania si\u0119 z ow\u0105 Akademi\u0105 J\u0119zyka i Poezji, kt\u00f3ra w moim mniemaniu ani z poezj\u0105, ani z j\u0119zykiem nie ma nic wsp\u00f3lnego i kt\u00f3rej oczywi\u015bcie z czystym sumieniem powinien odm\u00f3wi\u0107 prawa do istnienia ka\u017cdy rozs\u0105dnie my\u015bl\u0105cy cz\u0142owiek.<\/em> Z czasem inne instytucje i \u015brodowiska, kt\u00f3re docenia\u0142y tw\u00f3rczo\u015b\u0107 kontrowersyjnego autora i pragn\u0119\u0142y go uhonorowa\u0107, obawia\u0142y si\u0119 publicznych uroczysto\u015bci i spotka\u0144, na kt\u00f3rych autor m\u00f3g\u0142by zn\u00f3w zachowa\u0107 si\u0119 w spos\u00f3b naruszaj\u0105cy przyj\u0119te \u201eregu\u0142y gry\u201d. Na przyk\u0142ad Nagrod\u0119 Wildgansa przes\u0142ano Bernhardowi poczt\u0105, oficjaln\u0105 ceremoni\u0119 odwo\u0142ano; przygotowane ju\u017c jednak przem\u00f3wienie pisarz opublikowa\u0142 w jednej z austriackich gazet.<\/p>\n

Cho\u0107 Bernhard uznawany jest powszechnie za jednego z najwa\u017cniejszych pisarzy dwudziestego wieku, bardzo cz\u0119sto literacka warto\u015b\u0107 jego tw\u00f3rczo\u015bci ust\u0119powa\u0142a w prasie kulturalnej i mediach zainteresowaniu prywatn\u0105 wojn\u0105, jak\u0105 pisarz toczy\u0142 z w\u0142asnym spo\u0142ecze\u0144stwem. Nawet je\u017celi dla artysty jego prowokacyjne wyst\u0105pienia i publikacje by\u0142y tylko pretekstem do realizacji w\u0142asnych artystycznych cel\u00f3w, to w publicznym odbiorze nag\u0142a\u015bniano przede wszystkim jego enuncjacje maj\u0105ce wyd\u017awi\u0119k polityczny lub spo\u0142eczny. Z \u0142atwo\u015bci\u0105 przychodzi\u0142o odbiorcom tej prozy uto\u017csamienie fikcyjnych postaci z powie\u015bci z g\u0142osem samego autora; nawet uznani krytycy podkre\u015blali zbie\u017cno\u015b\u0107 tych dw\u00f3ch instancji: wypowiedzi realizowanych poprzez konstrukcje literackie oraz opinie ich autora, cz\u0142owieka. Odnajdywane i wskazywane fragmenty \u2013 cytowane z pomini\u0119ciem koncepcji i tre\u015bci utworu, jego problematyki) uzyskiwa\u0142y w mediach szczeg\u00f3lne znaczenie, co u\u0142atwia\u0142o forsowanie to\u017csamo\u015bci artysty \u201ekalaj\u0105cego w\u0142asne gniazdo\u201d.<\/p>\n

W rozmowie o ksi\u0105\u017cce Holzf\u00e4llen<\/em> (Wycinka<\/em>) Krista Fleischmann cytuje Bernhardowi zamieszczony na ok\u0142adce przez wydawc\u0119 tekst: narrator pierwszoosobowy, w kt\u00f3rym tym razem jeszcze bardziej ni\u017c zwykle fikcja stapia si\u0119 z faktami autobiograficznymi<\/em>. Prowokacja jest tu zamierzona, poniewa\u017c Bernhard przeprowadza w Holzf\u00e4llen atak na kulturaln\u0105 elit\u0119 Wiednia, nie dbaj\u0105c zbyt starannie o ukrycie czy kamufla\u017c dla os\u00f3b, kt\u00f3re mog\u0142y rozpozna\u0107 si\u0119 w bohaterach powie\u015bci. Jedna z tych os\u00f3b, Gerhard Lampersberg, znany kompozytor i dawny mecenas Bernharda, wytoczy\u0142 z tego powodu pisarzowi proces. Wyrok s\u0105du zakaza\u0142 druku ksi\u0105\u017cki w Austrii i zobowi\u0105zywa\u0142 wydawc\u0119 do wycofania wydrukowanych ju\u017c egzemplarzy powie\u015bci z ksi\u0119gar\u0144… Cho\u0107 decyzj\u0119 uchyli\u0142 kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej s\u0105d wy\u017cszej instancji, to sprawa powie\u015bci Bernharda sta\u0142a si\u0119 na wiele tygodni tematem numerem jeden dzia\u0142\u00f3w kulturalnych prasy austriackiej i zapocz\u0105tkowa\u0142a dyskusj\u0119 nad granicami wolno\u015bci s\u0142owa oraz ingerencj\u0105 organ\u00f3w pa\u0144stwa w niezale\u017cn\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczn\u0105. To, co wydawa\u0142o si\u0119 tylko \u015brodowiskowym skandalem towarzyskim, przybra\u0142o w konsekwencji charakter publicznego sporu o podstawowe prawa obywatelskie. Z oficjalnymi protestami przeciw cenzurze dla ksi\u0105\u017cki Bernharda wyst\u0105pi\u0142o szereg znanych osobisto\u015bci i instytucji. Sam Bernhard protestowa\u0142 na \u0142amach \u201eFrankfurter Allgemeine Zeitung\u201d (cho\u0107 jeszcze przed wyrokiem s\u0105du poprosi\u0142 niemieckie wydawnictwo Suhrkamp o wstrzymanie dostaw do austriackich hurtowni), publikuj\u0105c obszerny artyku\u0142 w obronie praw dla niezale\u017cnej tw\u00f3rczo\u015bci literackiej.<\/p>\n

To, co wydaje si\u0119 banalnym stwierdzeniem w \u015bwiecie krytyk\u00f3w literatury (a tak\u017ce po prostu w\u015br\u00f3d zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci \u201ezwyk\u0142ych\u201d czytelnik\u00f3w), czyli rozdzia\u0142 rzeczywisto\u015bci literackiej od \u201e\u015bwiata \u017cycia\u201d, w procesie s\u0105dowym dotycz\u0105cym ksi\u0105\u017cki Holzf\u00e4llen sta\u0142o si\u0119 przedmiotem publicznego sporu. Dla s\u0105du nie mia\u0142o znaczenia, \u017ce proza Bernharda jest oceniana jako sztuka \u201ewysokoartystyczna\u201d (co za\u015bwiadczali powo\u0142ani do oceny sprawy biegli!); w publicznym odbiorze forsowano \u201eskandalizuj\u0105ce\u201d odczytanie powie\u015bci, co zwrotnie dzia\u0142a\u0142o tylko zainteresowaniem \u201eprototypami\u201d bohater\u00f3w Bernharda, podczas gdy inne odczytania nie mog\u0142y ju\u017c liczy\u0107 na uzyskanie publicznej uwagi. Przypadek powie\u015bci Holzf\u00e4llen to jednak przyk\u0142ad skrajny w prozie pisarza: zabiegi ukrycia powi\u0105zania rzeczywisto\u015bci literackiej z realiami artystycznego \u015brodowiska Wiednia mia\u0142y tu rzeczywi\u015bcie jedynie charakter formalny i pozorny. Tym samym ksi\u0105\u017cka Bernharda od pocz\u0105tku nosi\u0142a cechy satyry \u015brodowiskowej, a samemu autorowi zale\u017ca\u0142o na nadaniu rozg\u0142osu w\u0142asnym porachunkom. Wk\u0142adki T\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 skonfiskowano<\/em> w Austrii<\/em> do\u0142\u0105czone do wydania sprzedawanego w Niemczech, a tak\u017ce szum wok\u00f3\u0142 debat prasowych i tocz\u0105cego si\u0119 procesu s\u0105dowego, zwi\u0119ksza\u0142y tylko zainteresowanie publiczno\u015bci powie\u015bci\u0105 i podnosi\u0142y wska\u017aniki sprzeda\u017cy. Wa\u017cniejsze wydaje si\u0119 co\u015b innego: w wielu debatach i ocenach ksi\u0105\u017cek Bernharda ignorowano zalety jego pi\u00f3ra, nie dr\u0105\u017cono specyfiki j\u0119zyka literackiego, a forsowano z uporem za\u0142o\u017cenie o bezpo\u015bredniej przek\u0142adalno\u015bci tej literatury na \u201e\u017cycie\u201d. To za\u0142o\u017cenie zdawa\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 potwierdza\u0107 sam zainteresowany. Na pytanie Kristy Fleischmann o r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy pisarzem a osob\u0105 prywatn\u0105 autor odpowiada\u0142: Jedno drugie zawsze przenika, jak to si\u0119 pi\u0119knie m\u00f3wi, to musi by\u0107 jedno\u015b\u0107; dop\u00f3ki istniej\u0105 pisarze i krytycy, zawsze b\u0119dzie si\u0119 czyta\u0107: \u201eSztuka i osoba musz\u0105 stanowi\u0107 jedno\u015b\u0107\u201d, w przeciwnym razie bowiem nic z tego nie wychodzi. I tego zawsze si\u0119 trzymam<\/em>.<\/p>\n

Moje nagrody<\/em> i Spotkanie<\/em> to \u015bwietne tematy i zach\u0119ty do rozprawa dla wszystkich, kt\u00f3rzy szukaj\u0105 \u015blad\u00f3w autorskiej intencji. Obie ksi\u0105\u017cki mo\u017cna potraktowa\u0107 jako autorskie parateksty (termin G\u00e9rarda Genette\u2019a) \u2013 a wi\u0119c wszystko to, co znajduje si\u0119 wok\u00f3\u0142 g\u0142\u00f3wnych dzie\u0142 tw\u00f3rcy. Parateksty pozwalaj\u0105 zbada\u0107, jak si\u0119 ma rzeczywisto\u015b\u0107 ze \u015bwiata fikcji literackiej do rzeczywisto\u015bci wyra\u017conych w utworach autobiograficznych, przem\u00f3wieniach i wywiadach itp., a wi\u0119c utworach niefikcyjnych, dotycz\u0105cych \u015bwiata, ludzi i wydarze\u0144 autentycznych.<\/p>\n

Nie tylko w Autobiografiach<\/em> (wznowionych w tym roku przez wydawnictwo Czarne) Bernhard d\u0105\u017cy do osi\u0105gni\u0119cia efektu jawno\u015bci. Najcz\u0119\u015bciej zdaje si\u0119 nawet nie maskowa\u0107 faktu, \u017ce wszystkie jego postaci formu\u0142uj\u0105ce uwagi na temat \u201eojczyzny\u201d m\u00f3wi\u0105 tym samym, charakterystycznym dla autora j\u0119zykiem. Wypowiedzi bohater\u00f3w, mimo \u017ce pojawiaj\u0105 si\u0119 za ka\u017cdym razem w nowym kontek\u015bcie, nie trac\u0105 \u017ar\u00f3de\u0142 swojego pochodzenia.<\/p>\n

Zwracaj\u0105c si\u0119 przeciw w\u0142asnemu spo\u0142ecze\u0144stwu, pisarz musia\u0142 liczy\u0107 si\u0119 z gwa\u0142townymi reakcjami, poniewa\u017c (podobnie jak Jan Tomasz Gross w Polsce) atakowa\u0142 wizerunek zbiorowej to\u017csamo\u015bci. Bernhard narusza\u0142 narodowe tabu m.in. przez tematyzacj\u0119 wypartego z publicznej pami\u0119ci udzia\u0142u w narodowym socjalizmie oraz przypomina\u0142 o wci\u0105\u017c problematycznym stosunku do \u017cydowskich wsp\u00f3\u0142obywateli. Nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce wyj\u0105tkowo szeroki zasi\u0119g oddzia\u0142ywania oraz gwa\u0142towno\u015b\u0107 spor\u00f3w wok\u00f3\u0142 jego ksi\u0105\u017cek i dramat\u00f3w \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w\u0142a\u015bnie z obaw\u0105 o naruszenie autodefinicji w\u0142asnej grupy, identyfikowanej przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 Austriak\u00f3w raczej z wizerunkiem nowoczesnej, tolerancyjnej demokracji (w przesz\u0142o\u015bci ofiary, a nie oprawcy). Inne kontrowersyjne ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3re powstawa\u0142y w tym czasie na bazie skandalizuj\u0105cych temat\u00f3w, cieszy\u0142y si\u0119 mniejszym zainteresowaniem. Antyklerykalne sztuki Petera Turriniego i ocieraj\u0105ce si\u0119 o pornografi\u0119 teksty Elfriede Jelinek, cho\u0107 budzi\u0142y kontrowersje, nie wywo\u0142ywa\u0142y ju\u017c tak du\u017cych emocji.<\/p>\n

Przy okazji rocznicowych wspomnie\u0144 o Thomasie Bernhardzie warto ponownie si\u0119gn\u0105\u0107 do jego tw\u00f3rczo\u015bci, tak\u017ce tej, kt\u00f3ra pokazuje autora-cz\u0142owieka: aroganckiego, ma\u0142ostkowego, mizoginicznego, ale tak\u017ce pe\u0142nego autoironii, przywi\u0105zanego do przyjaci\u00f3\u0142 i nieid\u0105cego na kompromisy w kwestiach literatury. Parafrazuj\u0105c uwag\u0119 Jurija \u0141otmana sformu\u0142owan\u0105 w odniesieniu do \u201ewybryk\u00f3w\u201d rosyjskich dekabryst\u00f3w, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce ca\u0142a biblioteka Bernharda oka\u017ce si\u0119 dla nas skrytk\u0105 bez klucza, je\u015bli ducha jego ksi\u0105\u017cek b\u0119dziemy rozumie\u0107 wy\u0142\u0105cznie jako sum\u0119 stworzonych i wydrukowanych tekst\u00f3w. W ca\u0142o\u015bciowej ocenie warto wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 ka\u017cd\u0105 wyrazist\u0105 form\u0119 oddzia\u0142ywania na literack\u0105 publiczno\u015b\u0107. U odbiorc\u00f3w mo\u017cna poszukiwa\u0107 akceptacji dla swoich pogl\u0105d\u00f3w, ale mo\u017cna tak\u017ce nieustannie si\u0119 z nimi konfrontowa\u0107, dra\u017cni\u0107 prowokacyjnym zachowaniem, czy wyst\u0119powa\u0107 w obronie \u201eprzegranych spraw\u201d, wiedz\u0105c, \u017ce podejmowane wysi\u0142ki nie mog\u0105 doprowadzi\u0107 do sukcesu. Teatralizowane zachowania obliczone na obecno\u015b\u0107 medialnej \u201ewidowni\u201d sta\u0142y si\u0119 dla Bernharda trwa\u0142ym elementem jego publicznego wizerunku. Pozornie przewidywalne sytuacje (wywiady, przem\u00f3wienia) traktowa\u0142 on jako pretekst do naruszenia przyj\u0119tego modelu zachowa\u0107. Zrutynizowany przebieg uroczysto\u015bci lub programu telewizyjnego ust\u0105pi\u0107 musia\u0142 ekscentrycznym \u201eniespodziankom\u201d, kt\u00f3re przygotowywa\u0142 wieczny prowokator. Opisywani przez \u0141otmana dekabry\u015bci nie ta\u0144czyli na balach, a Bernhard nie odbiera\u0142 pa\u0144stwowych nagr\u00f3d\u2026 Publiczn\u0105 uroczysto\u015b\u0107 traktowa\u0142 jako wygodn\u0105 formu\u0142\u0119 do zaznaczenia dystansu wobec w\u0142adzy i w\u0142asnej roli \u201edobra narodowego\u201d. Rosyjski semiotyk podkre\u015bla\u0142, \u017ce w analizie dorobku (tak\u017ce tego literackiego) dziewi\u0119tnastowiecznych rewolucjonist\u00f3w nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 rekonstrukcji swoistej atmosfery towarzysz\u0105cej ich codziennej aktywno\u015bci w \u017cyciu publicznym \u00f3wczesnej Rosji. Analiza tekst\u00f3w prowadz\u0105ca do zrozumienia Bernharda musi tak\u017ce uwzgl\u0119dnia\u0107 charakter wykonywanych publicznie gest\u00f3w. Tak jak ruchu dekabryst\u00f3w nie da si\u0119 zrozumie\u0107 wy\u0142\u0105cznie w odniesieniu do jego program\u00f3w i dokument\u00f3w, tak dorobku i oddzia\u0142ywania Thomasa Bernharda nie da si\u0119 ograniczy\u0107 wy\u0142\u0105cznie do tw\u00f3rczo\u015bci literackiej, nawet tej najwy\u017cszych lot\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gdyby \u017cy\u0142, ko\u0144czy\u0142by w\u0142a\u015bnie osiemdziesi\u0105t lat. Okr\u0105g\u0142a rocznica urodzin sk\u0142oni\u0142a wydawc\u00f3w nie tylko do przypomnienia jego znanych ju\u017c w Polsce powie\u015bci…<\/p>\n","protected":false},"author":172,"featured_media":6482,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[7305,484,665,1151],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[1152],"yoast_head":"\nPrywatna wojna Thomasa B.<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Do tego Bernhard nie pozostawia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do oceny wszystkich, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali go zrozumie\u0107: Na papierze jest przewa\u017cnie samo oszustwo.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/10\/bernhard-cover.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/10\/bernhard-cover.jpg\",\"width\":313,\"height\":500,\"caption\":\"Thomas Bernhard Wycinka - ok\u0142adka\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak\",\"name\":\"Prywatna wojna Thomasa B.\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2011-10-19T14:00:07+00:00\",\"dateModified\":\"2013-01-24T21:17:51+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/ac3f1b199f37a33ecc92b3f82c96a20c\"},\"description\":\"Do tego Bernhard nie pozostawia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do oceny wszystkich, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali go zrozumie\u0107: Na papierze jest przewa\u017cnie samo oszustwo.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Prywatna wojna Thomasa B.\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/ac3f1b199f37a33ecc92b3f82c96a20c\",\"name\":\"Karol Franczak\",\"description\":\"Karol Franczak jest pracownikiem naukowym Zak\u0142adu Bada\u0144 Komunikacji Spo\u0142ecznej Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego i m.in. autorem pos\u0142owia do powie\u015bci Kalkwerk Thomasa Bernharda (Wydawnictwo Officyna, 2010).\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/karol-franczak\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Prywatna wojna Thomasa B.","description":"Do tego Bernhard nie pozostawia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do oceny wszystkich, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali go zrozumie\u0107: Na papierze jest przewa\u017cnie samo oszustwo.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/10\/bernhard-cover.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2011\/10\/bernhard-cover.jpg","width":313,"height":500,"caption":"Thomas Bernhard Wycinka - ok\u0142adka"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak","name":"Prywatna wojna Thomasa B.","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak#primaryimage"},"datePublished":"2011-10-19T14:00:07+00:00","dateModified":"2013-01-24T21:17:51+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/ac3f1b199f37a33ecc92b3f82c96a20c"},"description":"Do tego Bernhard nie pozostawia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do oceny wszystkich, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali go zrozumie\u0107: Na papierze jest przewa\u017cnie samo oszustwo.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2011\/prywatna-wojna-thomas-bernhard-karol-franczak#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Prywatna wojna Thomasa B."}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/ac3f1b199f37a33ecc92b3f82c96a20c","name":"Karol Franczak","description":"Karol Franczak jest pracownikiem naukowym Zak\u0142adu Bada\u0144 Komunikacji Spo\u0142ecznej Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego i m.in. autorem pos\u0142owia do powie\u015bci Kalkwerk Thomasa Bernharda (Wydawnictwo Officyna, 2010).","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/karol-franczak"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6481"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/172"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6481"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6481\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6482"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6481"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6481"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6481"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=6481"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=6481"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}