{"id":9432,"date":"2012-08-01T13:03:24","date_gmt":"2012-08-01T12:03:24","guid":{"rendered":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?p=9432"},"modified":"2020-11-09T12:18:29","modified_gmt":"2020-11-09T11:18:29","slug":"michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito","title":{"rendered":"Sp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie"},"content":{"rendered":"

Polska Rzeczpospolita Ludowa formalnie istnia\u0142a od 1952 roku, cho\u0107 faktycznie jej polityczny byt zacz\u0105\u0142 si\u0119 osiem lat wcze\u015bniej. W 1989 roku przesta\u0142a istnie\u0107. Prawie p\u00f3\u0142 wieku istnienia PRL by\u0142o czasem szybkiej industrializacji kraju, a w jej efekcie masowej urbanizacji i migracji spo\u0142ecznej. Podczas gdy w przededniu wybuchu II wojny \u015bwiatowej ponad trzy czwarte obywateli Polski mieszka\u0142o na wsi, a zaledwie jedna czwarta w miastach, p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej proporcje te uleg\u0142y odwr\u00f3ceniu. Czy chcemy czy nie, ta wielka rewolucja spo\u0142eczna, chocia\u017c brutalna i niepozbawiona ofiar, stworzy\u0142a nowoczesn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 polskich miast. Nie jest przesad\u0105 stwierdzenie, \u017ce historia architektury polskiej na przek\u00f3r temu, czego uczy si\u0119 w szko\u0142ach architektury, jest w du\u017cym stopniu zwi\u0105zana z rozwojem budownictwa socrealistycznego i modernistycznego. Od ponad dw\u00f3ch dekad ta gigantyczna spu\u015bcizna, a zarazem wielki zas\u00f3b dziedzictwa kulturowego, pozostaje na marginesie dyskursu o naszej wsp\u00f3lnotowej pami\u0119ci i przesz\u0142o\u015bci. Po okresie agresywnego ikonoklazmu oraz po d\u0142ugim czasie odrzucenia i niezauwa\u017cania budynki powsta\u0142e w PRL coraz cz\u0119\u015bciej staj\u0105 si\u0119 tematem dzia\u0142a\u0144 artystycznych, wystaw i publikacji i s\u0105 przywracane szerokiej publiczno\u015bci, prowokuj\u0105 do g\u0142\u0119bszej analizy wsp\u00f3\u0142czesnej recepcji \u201ebetonowego ogrodu\u201d, w kt\u00f3rym wychowa\u0142a si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w. Niech o charakterze zachodz\u0105cych zmian opowie kilka naj\u017cywszych przyk\u0142ad\u00f3w reinterpretacji niechcianego dziedzictwa.<\/p>\n

\"Kwartalnik<\/a>
Kwartalnik Herito \u2013 ok\u0142adka (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142 prasowy)<\/figcaption><\/figure>\n

Cie\u0144 Pa\u0142acu<\/strong><\/p>\n

W pierwszych tygodniach 2007 roku zapad\u0142y dwie decyzje, kt\u00f3re na lata wyznaczy\u0142y g\u0142\u00f3wne tematy dyskusji o przysz\u0142ym kszta\u0142cie centrum Warszawy. Pierwsza z nich, podj\u0119ta przez p.o. Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w, dotyczy\u0142a wpisania do Rejestru Zabytk\u00f3w Pa\u0142acu Kultury i Nauki. Druga, podj\u0119ta przez jury konkursu architektonicznego, dotyczy\u0142a uznania pracy Christiana Kereza za najlepszy projekt siedziby Muzeum Sztuki Nowoczesnej, kt\u00f3re mia\u0142o stan\u0105\u0107 w s\u0105siedztwie Pa\u0142acu. Obie decyzje spotka\u0142y si\u0119 z burzliw\u0105 reakcj\u0105, otwieraj\u0105c debat\u0119 publiczn\u0105 na temat niechcianego, jak powszechnie uwa\u017cano, dziedzictwa.<\/p>\n

Gmach Muzeum Sztuki Nowoczesnej wed\u0142ug projektu Christiana Kereza ponad pi\u0119\u0107 lat od rozstrzygni\u0119cia konkursu wci\u0105\u017c nie powsta\u0142 i jak wszystko na to wskazuje \u2013 raczej ju\u017c nie powstanie. W wypadku jego realizacji budynek m\u00f3g\u0142 odegra\u0107 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w rozwoju architektury muzealnej w Europie. Blisko dekad\u0119 po Muzeum Guggenheima w Bilbao, dzi\u0119ki swej minimalistycznej, prostokre\u015blnej bryle m\u00f3g\u0142 oznacza\u0107 definitywny kres zachwytu nad estetyk\u0105 bazuj\u0105c\u0105 na bombastycznej dekonstrukcji. Tak si\u0119 nie sta\u0142o, a wspominana prostota najbardziej rozsierdzi\u0142a publiczno\u015b\u0107 obserwuj\u0105c\u0105 wyniki konkursu, a tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 w\u0142adz nowego muzeum z jego \u00f3wczesnym dyrektorem na czele, kt\u00f3ry na znak protestu postanowi\u0142 poda\u0107 si\u0119 do dymisji. W oczekiwaniach zleceniodawc\u00f3w budynek muzeum mia\u0142 neutralizowa\u0107 monumentaln\u0105 bry\u0142\u0119 Pa\u0142acu i r\u00f3wnocze\u015bnie \u0142agodnie uzupe\u0142nia\u0107 modernistyczn\u0105 zabudow\u0119 \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Wyb\u00f3r minimalistycznego, \u017celbetowego projektu nie by\u0142 w stanie sprosta\u0107 tym nadziejom i wyostrzy\u0142 tylko kwesti\u0119 Pa\u0142acu Kultury i Nauki, roli i znaczenia tego obiektu dla naszej wsp\u00f3lnotowej to\u017csamo\u015bci i mentalno\u015bci.<\/p>\n

Erupcja dyskursu<\/strong><\/p>\n

W odniesieniu do Pa\u0142acu Kultury i Nauki, a wi\u0119c i do ca\u0142okszta\u0142tu dziedzictwa epoki PRL dominuj\u0105 paralelnie dwie narracje. Pierwsza z nich artyku\u0142owana jest przez pokolenie powojennego boomu demograficznego, przez osoby, kt\u00f3re przysz\u0142y na \u015bwiat w pierwszej dekadzie po zako\u0144czeniu II wojny \u015bwiatowej i dorasta\u0142y w czasach ma\u0142ej stabilizacji. Ich wchodzenie w doros\u0142o\u015b\u0107 splot\u0142o si\u0119 z erupcj\u0105 Solidarno\u015bci, a wydarzenia polityczne lat osiemdziesi\u0105tych okre\u015bli\u0142y na sta\u0142e najcz\u0119\u015bciej niech\u0119tny, a czasami agresywny stosunek do niedawnej przesz\u0142o\u015bci, paradoksalnie \u2013 do w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci. Reakcj\u0119 tego pokolenia na istnienie Pa\u0142acu Kultury i Nauki zawrze\u0107 mo\u017cna w s\u0142owach: \u201eMy, pokolenie Solidarno\u015bci, domagamy si\u0119 zburzenia symbolu dominacji sowieckiej\u201d.<\/p>\n

Po drugiej stronie barykady, w opozycji do tej zasadniczej i negatywnej oceny, stoi inny dyskurs. Zazwyczaj wyra\u017cany przez dzieci boomu demograficznego epoki Gierka i stanu wojennego, kt\u00f3re dorasta\u0142y w szarzy\u017anie ostatnich tchnie\u0144 PRL, a swoje formacyjne do\u015bwiadczenie odnajdywa\u0142y w dynamicznych, pe\u0142nych ekonomicznej niepewno\u015bci i zach\u0142y\u015bni\u0119cia si\u0119 zachodni\u0105 popkultur\u0105 latach transformacji. Ich stosunek do dziedzictwa niedawnej epoki pozbawiony jest takich emocji, jakie pojawiaj\u0105 si\u0119 w \u201epokoleniu Solidarno\u015bci\u201d. Fundamentem tej postawy jest poczucie niepewno\u015bci p\u0142ynnego okresu transformacji i zwi\u0105zana z tym negacja panuj\u0105cego w\u00f3wczas oficjalnego dyskursu, co warto nadmieni\u0107, dyskursu pokolenia rodzic\u00f3w, w kt\u00f3rym wychwalanie wolnego rynku sprz\u0119gni\u0119te zosta\u0142o z konserwatywnym zwrotem obyczajowym. Osobnym zjawiskiem artyku\u0142owanym przez dzia\u0142ania tego pokolenia jest negacja pozbawionego refleksji ikonoklazmu, jakim obj\u0119to w ostatnich dw\u00f3ch dekadach materialne dziedzictwo czas\u00f3w powojennych. Analizuj\u0105c w\u0142asny stosunek wobec Pa\u0142acu, niejeden przedstawiciel tej grupy podpisze si\u0119 pod s\u0142owami: \u201eMy, pokolenie transformacji, kojarzymy Pa\u0142ac z ekscytuj\u0105c\u0105 wycieczk\u0105 do Warszawy w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych, z obowi\u0105zkow\u0105 wypraw\u0105 na trzydzieste pi\u0119tro, z marmurowymi posadzkami i spektakularn\u0105 panoram\u0105 wielkiego miasta, z zapiekank\u0105 sprzedawan\u0105 w stoj\u0105cej pod Muzeum Techniki przyczepie Niewiad\u00f3w\u2026 z naszym dzieci\u0144stwem, pami\u0119ci\u0105 i to\u017csamo\u015bci\u0105, kt\u00f3rej nie damy sobie tak \u0142atwo amputowa\u0107\u201d.<\/p>\n

Warszawa \u2013 \u201eper\u0142a socrealizmu na p\u00f3\u0142noc od Alp\u201d<\/strong><\/p>\n

Chc\u0105c zrozumie\u0107 t\u0119 dychotomi\u0119, warto przyjrze\u0107 si\u0119 cho\u0107 w przybli\u017ceniu dziejom odbudowy Warszawy. Historia pozwala tutaj na liczne \u015bcie\u017cki interpretacji, ale zapis fakt\u00f3w pozostaje niepodwa\u017calny. Pomi\u0119dzy wrze\u015bniem 1939 a styczniem 1945 roku Warszawa \u2013 stolica Polski \u2013 poddana zosta\u0142a niewyobra\u017calnej przemocy, w wyniku kt\u00f3rej zgin\u0119\u0142a blisko po\u0142owa mieszka\u0144c\u00f3w miasta, a prawie ca\u0142a zabudowa \u015ar\u00f3dmie\u015bcia i okolic zosta\u0142a zamieniona w gruzy. Wczesn\u0105 wiosn\u0105 1945 roku Warszawa by\u0142a wielkim cmentarzyskiem oraz \u201ebia\u0142\u0105 kartk\u0105\u201d, na kt\u00f3rej miasto trzeba by\u0142o nakre\u015bli\u0107 od nowa. Decyzj\u0105 polityczn\u0105 nowych komunistycznych w\u0142adz postanowiono, \u017ce jako pierwszy odbudowany zostanie historyczny rdze\u0144 miasta sprzed czas\u00f3w rewolucji przemys\u0142owej. Prace ruszy\u0142y tu\u017c po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych. Jeszcze wiosn\u0105 1945 roku przygotowano pierwsze projekty planistyczne, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych najbardziej radykalna by\u0142a wizja autorstwa Macieja Nowickiego, postuluj\u0105ca odbudow\u0119 Warszawy opart\u0105 na wzorach modernizmu i Karcie Ate\u0144skiej, wzniesienie miasta dr\u00f3g szybkiego ruchu, rozproszonych budynk\u00f3w mieszkaniowych oraz wie\u017cowc\u00f3w. Ta wizja, prze\u0142amuj\u0105ca schemat zabudowy kwarta\u0142owej, nie zosta\u0142a jednak rozwini\u0119ta; Nowicki jeszcze w 1945 roku opu\u015bci\u0142 Polsk\u0119, a w Warszawie pierwszym szeroko promowanym projektem rekonstrukcyjnym nie by\u0142a odbudowa \u015ar\u00f3dmie\u015bcia, lecz politycznie bardziej no\u015bne odtworzenie zabytk\u00f3w Star\u00f3wki.<\/p>\n

Od tego momentu rekonstrukcja miasta nabra\u0142a charakteru konserwatorskiej podr\u00f3\u017cy w przesz\u0142o\u015b\u0107, a nie modernistycznej pr\u00f3by stworzenia racjonalnej przestrzeni do \u017cycia, przez co na d\u0142ugo zosta\u0142a powi\u0105zana z estetyk\u0105 historycystyczn\u0105. Problem ten wzm\u00f3g\u0142 si\u0119 jeszcze w okresie decyduj\u0105cej fazy odbudowy Warszawy, kiedy ci\u0119\u017car prac przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 wreszcie do \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. By\u0142y to ju\u017c lata po og\u0142oszeniu w 1949 roku doktryny socrealizmu, kt\u00f3ra w kolejnych siedmiu latach zdominowa\u0142a polsk\u0105 my\u015bl architektoniczn\u0105 i planistyczn\u0105, na zawsze \u0142\u0105cz\u0105c przestrze\u0144 centrum stolicy z estetyk\u0105 doby J\u00f3zefa Stalina. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce zgon \u201eukochanego przyw\u00f3dcy\u201d w 1953 roku oraz pocz\u0105tek odwil\u017cy trzy lata p\u00f3\u017aniej niemal\u017ce natychmiast wyp\u0142uka\u0142y socrealizm z desek kre\u015blarskich polskich biur projektowych. Ju\u017c w listopadzie 1956 roku miesi\u0119cznik \u201eArchitektura\u201d, najwa\u017cniejsze w Polsce pismo bran\u017cowe, opublikowa\u0142 podw\u00f3jny numer, kt\u00f3ry w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119cono najnowszym projektom w kapitalistycznej Francji, w tym jednostce marsylskiej Le Corbusiera.<\/p>\n

Po latach socrealizmu, kiedy wzniesiono Pa\u0142ac Kultury i Nauki, wybudowano liczne gmachy ministerstw, odbudowano gmach Sejmu, otwarto Tras\u0119 W-Z oraz Marsza\u0142kowsk\u0105 Dzielnic\u0119 Mieszkaniow\u0105 (MDM) i Muran\u00f3w, estetyczna zwrotnica projekt\u00f3w realizowanych w Warszawie przestawiona zosta\u0142a na tory modernistyczne. Socrealizm pozostawi\u0142 po sobie w Warszawie przebogat\u0105 spu\u015bcizn\u0119, ukszta\u0142towa\u0142 administracyjne centrum kraju, narzucaj\u0105c wygl\u0105d licznym budynkom rz\u0105dowym w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu oraz ca\u0142ym dzielnicom mieszkaniowym. Niekt\u00f3re z nich to prawdziwe \u201eper\u0142y\u201d, jedne z najlepiej zaprojektowanych w Polsce. Przykryty kopu\u0142\u0105 budynek Prezydium Rady Ministr\u00f3w (proj. Marek Leykam, 1952), spektakularna kolumnada gmachu Ministerstwa Rolnictwa (proj. Jan Grabowski, Stanis\u0142aw Jankowski, Jan Knothe, 1952), o\u015b urbanistyczna przed frontonem Ministerstwa Finans\u00f3w (Osiedle Kubusia Puchatka, proj. Zygmunt St\u0119pi\u0144ski i in., 1949\u20131956) to przyk\u0142ady kompozycji architektonicznych, kt\u00f3re klas\u0105 swojego wykonania i detalu przerastaj\u0105 wszystko to, co w Warszawie budowano po 1956 roku.<\/p>\n

<\/p>\n

Socrealizm da\u0142 tak\u017ce stolicy, przemycane pod kamiennym p\u0142aszczem, liczne rozwi\u0105zania typowe dla modernizmu. Analizuj\u0105c kompozycj\u0119 budynk\u00f3w Sejmu, \u0142atwo zauwa\u017cy\u0107, \u017ce sekwencja nachodz\u0105cych na siebie bry\u0142, w kt\u00f3rej zaskakuje brak monumentalnego wej\u015bcia, a elementem dominuj\u0105cym jest podjazd dla samochod\u00f3w, w kt\u00f3rej pewne cz\u0119\u015bci budynk\u00f3w przypominaj\u0105 \u0142\u0105czniki rozpi\u0119te nad ulic\u0105, budzi skojarzenia z siedzib\u0105 Bauhausu w Dessau. W podobny spos\u00f3b analizowa\u0107 mo\u017cna urbanistyk\u0119 centrum Warszawy. Wbrew powszechnym lamentom nad zburzeniem przez Niemc\u00f3w \u201ePary\u017ca Wschodu\u201d, warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ukszta\u0142towan\u0105 na pocz\u0105tku XX wieku g\u0119st\u0105 zabudow\u0119 przedwojennego \u015ar\u00f3dmie\u015bcia trudno uzna\u0107 za miejsce zdrowe, wystarczaj\u0105co nas\u0142onecznione i przewietrzane. Dopiero powojenna rekonstrukcja da\u0142a tej cz\u0119\u015bci miasta oddech, istotnie podnosz\u0105c jako\u015b\u0107 przestrzeni do \u017cycia oraz przestrzeni publicznej.<\/p>\n

Modernistyczne rozwi\u0105zania planistyczne i architektoniczne zdominowa\u0142y przestrze\u0144 Warszawy po 1956 roku. Okres ma\u0142ej stabilizacji zaowocowa\u0142 Supersamem, osiedlem Za \u017belazn\u0105 Bram\u0105 oraz \u015acian\u0105 Wschodni\u0105 ulicy Marsza\u0142kowskiej. Decyduj\u0105ca faza rekonstrukcji metropolitalnego centrum miasta zako\u0144czy\u0142a si\u0119 silnymi akcentami w postaci wielkich inwestycji czas\u00f3w I Sekretarza KC Edwarda Gierka \u2013 Dworcem Centralnym, Tras\u0105 \u0141azienkowsk\u0105 czy odbudow\u0105 Zamku Kr\u00f3lewskiego. Podejmowane w\u00f3wczas decyzje urbanistyczne na dziesi\u0119ciolecia ustali\u0142y kszta\u0142t centrum Warszawy, z ca\u0142\u0105 jego estetyczn\u0105 niesp\u00f3jno\u015bci\u0105 i urbanistycznymi zawirowaniami, kt\u00f3re przez wielu odbierane s\u0105 jako chaos, budz\u0105 z\u0142o\u015b\u0107 i nierzadko agresj\u0119. Paradoksalne, \u017ce wymienione budynki, realnie wsp\u00f3\u0142tworz\u0105ce przestrze\u0144 stolicy, s\u0105 obecnie najbardziej nara\u017cone na destrukcj\u0119, a niekt\u00f3re ju\u017c nie istniej\u0105.<\/p>\n

Odrzucenie, negacja i ikonoklazm<\/strong><\/p>\n

Wraz z pocz\u0105tkiem transformacji, jeszcze przed ko\u0144cem 1989 roku, z\u0142owroga pustka otaczaj\u0105ca Pa\u0142ac Kultury zosta\u0142a wype\u0142niona gwarnym bazarem. Bior\u0105c sprawy w swoje r\u0119ce, Polacy zadomowili si\u0119 w przestrzeni najwi\u0119kszego placu stolicy, sprzedaj\u0105c tak zwane szwarc, myd\u0142o i powid\u0142o. Przestrze\u0144 komunistycznego sacrum zamieni\u0142a si\u0119 w przestrze\u0144 ludycznego profanum. W bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie m\u00f3wnicy, z kt\u00f3rej w pa\u017adzierniku 1956 roku przemawia\u0142 do milionowego t\u0142umu W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka, a ponad dwie dekady p\u00f3\u017aniej msz\u0119 celebrowa\u0142 papie\u017c Polak, zago\u015bci\u0142y na lata tymczasowe budki z zapiekankami, piwem i hamburgerami. Pami\u0119\u0107 zosta\u0142a wymazana. Szczytowym momentem w odczarowywaniu symboliki Pa\u0142acu by\u0142a zorganizowana w 1992 roku w Sali Kongresowej i transmitowana przez Telewizj\u0119 Polsk\u0105 Gala Piosenki Popularnej i Chodnikowej. Zaledwie dwa lata po wyprowadzeniu z tego miejsca sztandaru PZPR i niemal\u017ce \u0107wier\u0107 wieku od legendarnego koncertu grupy The Rolling Stones Sala Kongresowa sta\u0142a si\u0119 \u015bwiadkiem narodzin disco polo. Na scenie wyst\u0119powa\u0142y zespo\u0142y Top One, Fanatic i Atlantis, a za ich plecami g\u00f3rowa\u0142a scenografia w postaci sylwety Pa\u0142acu Kultury, na kt\u00f3rego dachu ustawiono rycz\u0105cego jelenia. Podczas wykonania szlagieru zespo\u0142u Bia\u0142e Or\u0142y, zatytu\u0142owanego Bia\u0142y Mi\u015b<\/em>, wyst\u0119puj\u0105cy muzycy przebrani byli w stroje pluszowych nied\u017awiedzi. Pa\u0142ac \u201esi\u0119gn\u0105\u0142 chodnika\u201d, znikaj\u0105c z pola widzenia za straganami, kt\u00f3re stworzy\u0142y jego nowy kontekst. Z czasem zacz\u0119\u0142y go r\u00f3wnie\u017c otacza\u0107 pomniki nowych czas\u00f3w, coraz wy\u017csze komercyjne budynki w formie drapaczy chmur, formuj\u0105cych koron\u0119 wok\u00f3\u0142 g\u0142\u00f3wnej dominanty stolicy. Pa\u0142ac dos\u0142ownie zacz\u0105\u0142 znika\u0107 z pola widzenia. Jego niespodziewany powr\u00f3t do centrum debaty nast\u0105pi\u0142 wraz ze wspomnianym ju\u017c wpisem do Rejestru Zabytk\u00f3w.<\/p>\n

Zapomnienie<\/strong><\/p>\n

Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce przez wiele lat od przewrotu politycznego w Polsce dziedzictwo PRL nie by\u0142o poddawane praktycznie \u017cadnym zmianom. Przy narodzinach III RP dosz\u0142o wprawdzie do fali ikonoklazmu, by\u0142 on jednak wymierzony przede wszystkim w pomniki niedawnych bohater\u00f3w, dzia\u0142aczy partyjnych i \u017co\u0142nierzy Armii Czerwonej, przez co nie dotyka\u0142 bezpo\u015brednio budynk\u00f3w, zmienia\u0142 jedynie ich kontekst. Pa\u0142ac Kultury i Nauki symbolicznie zosta\u0142 zburzony tylko raz, w ko\u0144cowej scenie filmu Sylwestra Ch\u0119ci\u0144skiego Rozmowy kontrolowane<\/em>. W pierwszej dekadzie po prze\u0142omie nikt jednak nie podejmowa\u0142 tego tematu na powa\u017cnie. Warszawa mia\u0142a inne nierozwi\u0105zane problemy, w centrum brakowa\u0142o budynk\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby wype\u0142ni\u0107 luk\u0119, a bud\u017cet ewentualnej rozbi\u00f3rki samofinansuj\u0105cego si\u0119 gmachu przerasta\u0142 \u00f3wczesne mo\u017cliwo\u015bci miasta i pa\u0144stwa. Na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych rozpisano natomiast konkurs urbanistyczny na projekt zagospodarowania otoczenia Pa\u0142acu Kultury. Zwyci\u0119ska praca Bart\u0142omieja Bie\u0142yszewa i Andrzeja Skopi\u0144skiego zak\u0142ada\u0142a budow\u0119 kolistego bulwaru, kt\u00f3ry mia\u0142 dos\u0142ownie otoczy\u0107 Pa\u0142ac, tak aby poruszaj\u0105ce si\u0119 po nim osoby nie musia\u0142y spogl\u0105da\u0107 na socrealistyczne monstrum. Projekt nigdy nie zosta\u0142 zrealizowany, a po latach kolisty bulwar zast\u0105piono w miejscowym planie prostokre\u015bln\u0105 siatk\u0105. Kiedy jednak pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych komercyjny inwestor zaprosi\u0142 do Warszawy firm\u0119 Jerde Partnership, aby przygotowa\u0142a projekt budowy centrum handlowego Z\u0142ote Tarasy, powsta\u0142 projekt, kt\u00f3ry zak\u0142ada\u0142 budow\u0119 owalnego dziedzi\u0144ca nowego budynku, p\u0142ynnie \u0142\u0105cz\u0105cego si\u0119 z kolistym bulwarem Bie\u0142yszewa i Skopi\u0144skiego. Wytyczona w ten spos\u00f3b linia otaczaj\u0105ca Pa\u0142ac z lotu ptaka przypomina\u0142aby gigantyczny znak zapytania. Czy mog\u0142aby powsta\u0107 w tym miejscu bardziej symboliczna kompozycja?<\/p>\n

Znak zapytania o przysz\u0142o\u015b\u0107 Warszawy i placu Defilad towarzyszy\u0142 r\u00f3wnie\u017c konkursowi fotograficznemu i odbywaj\u0105cej si\u0119 p\u00f3\u017aniej w sto\u0142ecznej Zach\u0119cie wystawie Warszawa na dzie\u0144 przed<\/em>, kt\u00f3r\u0105 w 1998 roku zorganizowa\u0142 miesi\u0119cznik \u201eArchitektura-Murator\u201d. Na ok\u0142adce podsumowuj\u0105cego projekt numeru pisma umieszczono sepiowe zdj\u0119cie Pa\u0142acu Kultury i Nauki. Autorzy przedsi\u0119wzi\u0119cia zauwa\u017cali, \u017ce Warszawa ju\u017c w\u00f3wczas by\u0142a gigantycznym placem budowy, przechodz\u0105cym w spos\u00f3b dos\u0142owny gwa\u0142town\u0105 transformacj\u0119. Zdj\u0119cie Pa\u0142acu na ok\u0142adce sugerowa\u0142o koniec pewnej epoki, po kt\u00f3rej pozostan\u0105 jedynie poszarza\u0142e zdj\u0119cia i niechciane dziedzictwo. Nowe tysi\u0105clecie da nam natomiast inn\u0105 Warszaw\u0119, w kt\u00f3rej Pa\u0142ac niekoniecznie b\u0119dzie najwa\u017cniejszym spo\u015br\u00f3d tutejszych budynk\u00f3w. Ciekaw\u0105 puent\u0119 tej prezentacji stanowi\u0142 umieszczony w tym samym numerze felieton autorstwa samego Bronis\u0142awa Wildsteina[1]<\/sup><\/a>, kt\u00f3ry z pasj\u0105 pot\u0119pi\u0142 w nim ide\u0119 budownictwa socjalnego, opisuj\u0105c je jako siedlisko wyst\u0119pku i patologii. Z furi\u0105 wart\u0105 lepszej sprawy publicysta lustrowa\u0142 tak\u017ce Kart\u0119 Ate\u0144sk\u0105 i dorobek Le Corbusiera, natomiast pretensje do realizowania projekt\u00f3w spo\u0142ecznych okre\u015bla\u0142 mianem mentalno\u015bci rewindykacyjnej, kt\u00f3ra jest symptomem dekadencji. Ach jakimi\u017c to dekadentami s\u0105 niewdzi\u0119cznicy rz\u0105dni, przy wsparciu pa\u0144stwa lub miasta, zamieszka\u0107 w ciasnym, ale w\u0142asnym?<\/p>\n

Tymczasem bulwar wok\u00f3\u0142 Pa\u0142acu nie powsta\u0142, plac Defilad przez kolejne lata zarasta\u0142 handlowo-parkingowym mchem, a oddane do u\u017cytku w 2006 roku Z\u0142ote Tarasy, zas\u0142aniaj\u0105ce Pa\u0142ac od strony Alei Jerozolimskich, jeszcze bardziej wymaza\u0142y go z panoramy miasta. Zapominanie Pa\u0142acu Kultury odbywa\u0142o si\u0119 przez dwa dziesi\u0119ciolecia w kilku etapach. Podobne procesy da\u0142y o sobie zna\u0107 w przypadku wi\u0119kszo\u015bci budynk\u00f3w powsta\u0142ych w omawianej epoce. Warto podkre\u015bli\u0107 ponownie, \u017ce zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 budowli istniej\u0105cych w Polsce zosta\u0142a wzniesiona w\u0142a\u015bnie w tym czasie. Skala tych realizacji powoduje, \u017ce trudno dzisiaj my\u015ble\u0107 realnie o ich wymazywaniu z map i oczekiwaniu na nadej\u015bcie \u201enowego wspania\u0142ego \u015bwiata\u201d. Tym bardziej \u017ce od pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, kiedy ta nowa rzeczywisto\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a coraz g\u0142o\u015bniej puka\u0107 do drzwi, szybko si\u0119 okazywa\u0142o, \u017ce jej realny kszta\u0142t jest odleg\u0142y od wyobra\u017ce\u0144 i wizji, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y m.in. autorom wspomnianej wystawy. Wrzask reklam tylko przez chwil\u0119 stanowi\u0142 antidotum na szaro\u015b\u0107 blokowisk. Oparta na akceptacji kiczu, popularna w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych estetyka postmodernizmu, kt\u00f3ra mia\u0142a wyra\u017ca\u0107 sprzeciw wobec klockowatych form blok\u00f3w, w warunkach ogranicze\u0144 polskiego rynku budowlanego zacz\u0119\u0142a przeistacza\u0107 si\u0119 we w\u0142asn\u0105, trudn\u0105 do strawienia karykatur\u0119. Na tle wzorowanych na ameryka\u0144skich serialach rezydencji oraz potworkowatych budynk\u00f3w w stylu zamku Gargamela z bajek o Smerfach bloki z lat siedemdziesi\u0105tych zacz\u0119\u0142y nabiera\u0107 szlachetno\u015bci. Ich odbi\u00f3r ulega\u0142 powolnej modyfikacji, cz\u0119sto prowadz\u0105c do akceptacji.<\/p>\n

Po roku 2000 pojawia\u0142y si\u0119 pierwsze publikacje na temat budownictwa epoki, w wi\u0119kszo\u015bci utrzymane w negatywnym tonie, cz\u0119sto staraj\u0105cych si\u0119 skupia\u0107 na najciekawszych, wybranych nazwiskach, budynkach i problemach. Przedstawiona w 2001 roku ksi\u0105\u017cka Andrzeja Basisty Betonowe dziedzictwo. Architektura w Polsce czas\u00f3w komunizmu<\/em>[2]<\/sup><\/a> c<\/em>zy opublikowany w 2003 roku jeden z numer\u00f3w miesi\u0119cznika \u201eArchitektura & Biznes\u201d, kt\u00f3ry w ca\u0142o\u015bci dotyczy\u0142 spu\u015bcizny PRL, stanowi\u0142y bardzo wczesne g\u0142osy w dyskusji, opisuj\u0105ce problem z charakterystycznym dystansem i czyni\u0105ce to w spos\u00f3b wywa\u017cony i obiektywny. Natomiast pokazana w Zach\u0119cie w 2005 roku wystawa prac Oskara Hansena zatytu\u0142owana Zrozumie\u0107 \u015bwiat<\/em> przywraca\u0142a Polsce tego zapomnianego w\u00f3wczas wybitnego artyst\u0119. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce o ile Betonowe dziedzictwo<\/em> jest dzie\u0142em \u015bwiadomego obserwatora oraz uczestnika wydarze\u0144, o tyle kolejna pozycja, a tak\u017ce wspomniana wystawa, podobnie jak wiele nast\u0119pnych, przygotowana zosta\u0142a przez przedstawicieli m\u0142odszego pokolenia krytyk\u00f3w i kurator\u00f3w, kt\u00f3rych stosunek do PRL nie zawiera\u0142 ju\u017c tej jednoznacznej ideologicznej negacji.<\/p>\n

Inaczej jednak ni\u017c w sferze symbolicznej sytuacja wygl\u0105da\u0142a w sferze realnej, namacalnej. Po wej\u015bciu Polski do Unii Europejskiej Polska zobowi\u0105za\u0142a si\u0119, zgodnie z normami unijnymi, redukowa\u0107 emisj\u0119 dwutlenku w\u0119gla do atmosfery. Jeden z wdro\u017conych projekt\u00f3w na rzecz ochrony \u015brodowiska polega\u0142 na stworzeniu zach\u0119t finansowych dla w\u0142a\u015bcicieli budynk\u00f3w. Mia\u0142y one na celu ulepszanie nieruchomo\u015bci dzi\u0119ki termomodernizacji i redukcji zu\u017cycia energii cieplnej. Program rz\u0105dowy polegaj\u0105cy na pokrywaniu koszt\u00f3w odsetek od kredyt\u00f3w na inwestycje tego typu okaza\u0142 si\u0119 wielkim sukcesem. W ci\u0105gu kilku lat ogromna ilo\u015b\u0107 obiekt\u00f3w w ca\u0142ej Polsce, najcz\u0119\u015bciej niedocieplonych, a przez to energoch\u0142onnych budynk\u00f3w mieszkalnych z lat PRL, by\u0142a kryta warstw\u0105 styropianu lub we\u0142ny mineralnej, na kt\u00f3rej k\u0142adziono tynk silikatowy lub akrylowy. Obecnie proces termomodernizacji powoli wygasa. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 budynk\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna by\u0142o dociepli\u0107, zosta\u0142a ju\u017c pokryta warstw\u0105 ochronn\u0105.<\/p>\n

<\/p>\n

Obserwuj\u0105c efekty tego procesu mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce odroczony z przyczyn ekonomicznych antykomunistyczny ikonoklazm dotar\u0142 do Polski z kilkunastoletnim op\u00f3\u017anieniem. Zazwyczaj podczas prac budowlanych pod warstw\u0105 styropianu znika\u0142y zachowane detale, wycinane by\u0142y okapy nad wej\u015bciami, wymieniana by\u0142a stolarka okienna. Najbardziej niekorzystna zmiana polega\u0142a jednak na pe\u0142nej swobodzie w stosowaniu kolorystyki dekorowanych na nowo elewacji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 lokali w blokach mieszkalnych zosta\u0142a po 1989 roku sprywatyzowana, przechodz\u0105c na w\u0142asno\u015b\u0107 dotychczasowych mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy zobowi\u0105zani zostali do utworzenia wsp\u00f3lnot mieszkaniowych. Wskutek tego ostateczny kszta\u0142t inwestycji termomodernizacyjnych najcz\u0119\u015bciej wy\u0142ania\u0142 si\u0119 w drodze konsultacji prowadzonych przez architekta z przedstawicielami tych\u017ce wsp\u00f3lnot. W bardzo wielu przypadkach mieszka\u0144cy wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bciciele blok\u00f3w decydowali o ostatecznym wygl\u0105dzie nieruchomo\u015bci, cz\u0119sto przes\u0105dzaj\u0105c o pokryciu budynk\u00f3w niezwykle intensywnymi, tak\u017ce fluorescencyjnymi kolorami. Osiedla mieszkaniowe doby \u015brodkowego PRL, kt\u00f3re stanowi\u0105 urbanistyczn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, zacz\u0119\u0142y traci\u0107 sp\u00f3jno\u015b\u0107. Budynki zacz\u0119\u0142y ze sob\u0105 konkurowa\u0107 o to, kt\u00f3ry bardziej wyr\u00f3\u017cni si\u0119 z otoczenia, a samorz\u0105d terytorialny zazwyczaj pozostawa\u0142 oboj\u0119tny wobec rodz\u0105cego si\u0119 chaosu.<\/p>\n

Niestety te nowe i masowe ju\u017c zmiany b\u0119d\u0105 trudne lub niemo\u017cliwe do odwr\u00f3cenia. Podobnie jak nie do odwr\u00f3cenia b\u0119dzie destrukcja, kt\u00f3ra coraz cz\u0119\u015bciej dotyka powojennych budynk\u00f3w. W 2006 roku z warszawskiego placu Unii Lubelskiej znikn\u0105\u0142 Supersam, jeden z najciekawszych w Polsce przyk\u0142ad\u00f3w powojennego modernizmu. Zosta\u0142 zburzony, aby ust\u0105pi\u0107 miejsca nowej komercyjnej realizacji. Kiedy w 2007 roku wybrano Polsk\u0119 i Ukrain\u0119 do zorganizowania Mistrzostw Europy w Pi\u0142ce No\u017cnej 2012, sta\u0142o si\u0119 oczywiste, \u017ce w Warszawie powinien powsta\u0107 nowy du\u017cy stadion. Zaskakuj\u0105ce, \u017ce decyzja o likwidacji socrealistycznej kompozycji Stadionu Dziesi\u0119ciolecia i zast\u0105pienia jej now\u0105, w\u0105tpliw\u0105 architektonicznie struktur\u0105 podj\u0119ta zosta\u0142a arbitralnie, bez jakiejkolwiek pr\u00f3by spo\u0142ecznej legitymizacji. Podobnie rzecz si\u0119 mia\u0142a z destrukcj\u0105 brutalistycznej bry\u0142y dworca kolejowego w Katowicach. W\u0142adze Warszawy i Katowic, podobnie jak innych miast, gdzie dosz\u0142o do podobnych wyburze\u0144, nie bra\u0142y nawet pod uwag\u0119, \u017ce te budynki mog\u0105 mie\u0107 warto\u015b\u0107 estetyczn\u0105 i historyczn\u0105, kt\u00f3ra predestynuje je do ochrony. Brak dyskusji na temat destrukcji wa\u017cnych cz\u0119sto budynk\u00f3w oraz brak reakcji spo\u0142ecznej prowokuj\u0105 do refleksji.<\/p>\n

Akceptacja niechcianego dziedzictwa<\/strong><\/p>\n

R\u00f3wnolegle z narastaj\u0105c\u0105 fal\u0105 ikonoklazmu skierowanego przeciw dziedzictwu materialnemu czas\u00f3w PRL w poprzedniej dekadzie obserwowa\u0107 mo\u017cna by\u0142o r\u00f3wnie\u017c analogiczne agresywne dzia\u0142ania o charakterze symbolicznym.<\/p>\n

Trudno wr\u0119cz zrozumie\u0107, \u017ce w mie\u015bcie, kt\u00f3re zosta\u0142o niemal ca\u0142kowicie zniszczone, proceder fizycznej zag\u0142ady zosta\u0142 poddany jednog\u0142o\u015bnie sakralizacji. Cze\u015b\u0107 oddawana ofiarom nie idzie jednak w parze z szacunkiem dla tych, kt\u00f3rzy prze\u017cyli i podnie\u015bli stolic\u0119 z ruin. Brak pomnik\u00f3w i tablic po\u015bwi\u0119conych planistom, architektom, zwyk\u0142ym ludziom, kt\u00f3rzy w spontanicznym odruchu w\u0142\u0105czyli si\u0119 w proces odbudowy. Brak tak\u017ce s\u0142owa o tym, \u017ce Pa\u0142ac Kultury w chwili powstania by\u0142 mi\u0119dzy innymi najnowocze\u015bniejszym budynkiem w Polsce, rzeczywistym symbolem post\u0119pu i zmiany; narz\u0119dziem zmiany spo\u0142ecznej, a nie tylko indoktrynacji. Mia\u0142 kilka kin, muze\u00f3w, sal koncertowych, kryty basen, kt\u00f3re do dzi\u015b s\u0142u\u017c\u0105 mieszka\u0144com Warszawy. Epoka masowego komercjalizmu, kt\u00f3ra przysz\u0142a po PRL, nie potrafi\u0142a zaproponowa\u0107 podobnej narracji modernizacyjnej. Chyba \u017ce za tak\u0105 uznamy kult konsumpcji, kt\u00f3rej \u015bwi\u0105tyni\u0105 s\u0105 Z\u0142ote Tarasy.<\/p>\n

W tocz\u0105cej si\u0119 w stolicy debacie o spu\u015bci\u017anie PRL dodatkowym czynnikiem jest silne podkre\u015blanie dzia\u0142a\u0144 modernizacyjnych podj\u0119tych podczas prezydentury Stefana Starzy\u0144skiego. Szybki rozw\u00f3j miasta pod koniec lat trzydziestych opisywany jest tylko pozytywnie, nie pozostawiaj\u0105c miejsca na polemik\u0119 i w pewien spos\u00f3b odbieraj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyra\u017cania pozytywnych opinii o powojennej odbudowie. Ma\u0142o kto chce pami\u0119ta\u0107, \u017ce Stefan Starzy\u0144ski zajmowa\u0142 zaszczytny urz\u0105d jako komisarz rz\u0105dowy, a w\u015br\u00f3d lansowanych przez niego idei by\u0142a budowa nowej rz\u0105dowej dzielnicy na terenie P\u00f3l Mokotowskich, kt\u00f3rej projekty \u015bmia\u0142o mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 z faszystowskimi kreacjami Rzymu i Berlina. Co wi\u0119cej, dominant\u0105 tej nowej dzielnicy mia\u0142a by\u0107 \u015awi\u0105tynia Opatrzno\u015bci Bo\u017cej, kt\u00f3rej bry\u0142a stanowi\u0142a schodkowo narastaj\u0105cy drapacz chmur \u2013 wypisz wymaluj Pa\u0142ac Kultury i Nauki. Je\u017celi dodamy, \u017ce autorem tej kompozycji by\u0142 Bohdan Pniewski, p\u00f3\u017aniej autor jednych z najwa\u017cniejszych socrealistycznych za\u0142o\u017ce\u0144 Warszawy, z gmachem Teatru Wielkiego i Opery Narodowej oraz budynkiem Sejmu na czele, \u0142atwo zauwa\u017cymy \u015bmieszno\u015b\u0107 wymierzonej w PRL mody na mi\u0119dzywojnie.<\/p>\n

W kontek\u015bcie tej politycznie stymulowanej popularno\u015bci dziedzictwa mi\u0119dzywojennego rodz\u0105ce si\u0119 zainteresowanie dziedzictwem PRL mo\u017ce by\u0107 dzisiaj postrzegane jako przejaw reakcji na prawicowe uprowadzenie polskiej historii XX wieku. Jest to r\u00f3wnie\u017c wyraz niech\u0119ci do zast\u0119powania cennych obiekt\u00f3w powojennych komercyjnymi, spadochronowymi realizacjami, kt\u00f3re wznoszone s\u0105 wbrew interesowi publicznemu. Ponadto zainteresowanie niedawn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 powoduje w\u0142\u0105czenie do w\u0105t\u0142ej debaty o polskiej architekturze zagadnie\u0144 spo\u0142ecznych. Najwi\u0119kszym k\u0142amstwem postmodernizmu by\u0142o sprowadzenie dyskursu architektonicznego do kwestii formy. Krytyka brzydoty blokowisk doprowadzi\u0142a do kolejnego paradoksu \u2013 otworzy\u0142a tam\u0119, kt\u00f3ra dotychczas stopowa\u0142a realizacj\u0119 budynk\u00f3w, tylko pozornie maj\u0105cych symbolizowa\u0107 powr\u00f3t do normalno\u015bci, a mianowicie do zabudowy kwarta\u0142owej w ludzkiej skali. W rzeczywisto\u015bci idee postmodernizmu utorowa\u0142y \u015bcie\u017ck\u0119 dla powstawania grodzonych twierdz kapitalizmu, budynk\u00f3w ubranych w styropianowo-kamienny kostium, wykrzykuj\u0105cy akceptacj\u0119 dla estetyki przedwojennych kamienic (mo\u017ce te\u017c stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych) i wprowadzaj\u0105cy do przestrzeni miast polskich dwa atrybuty konsumpcyjnej kontroli: kamer\u0119 i p\u0142ot. Proces ten widoczny jest najsilniej w\u0142a\u015bnie w Warszawie, gdzie powstaj\u0105ce od pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych liczne grodzone kompleksy mieszkaniowe na\u015bladuj\u0105 mi\u0119dzywojenny modernizm.<\/p>\n

U\u0142askawienie PRL <\/strong><\/p>\n

Sakralizacja destrukcji stolicy oraz nostalgia za mi\u0119dzywojenn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 to jedne z najwa\u017cniejszych element\u00f3w, kt\u00f3re kszta\u0142tuj\u0105 pami\u0119\u0107 zbiorow\u0105 o dziejach polskiej stolicy. Fa\u0142sz tej konstrukcji prowokuje reakcj\u0119, kt\u00f3ra przyjmuje kszta\u0142t akceptacji dla dziedzictwa PRL. Wa\u017cnym nowym g\u0142osem w debacie na ten temat jest ksi\u0105\u017cka Filipa Springera \u0179le urodzone \u2013 reporta\u017ce o architekturze PRL<\/em>[3]<\/sup><\/a>. Narracja obejmuje w tym przypadku kilka wybranych przyk\u0142ad\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie budynk\u00f3w modernistycznych. Autor odtwarza polityczne i ekonomiczne warunki, w jakich by\u0142a wznoszona mi\u0119dzy innymi katowicka Superjednostka. Nie ma tu z\u0142o\u015bci, raczej pr\u00f3ba zrozumienia czasu i miejsca, w kt\u00f3rych te obiekty powstawa\u0142y. Formalnie nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 one bardzo od podobnych budynk\u00f3w istniej\u0105cych na przyk\u0142ad w krajach Europy Zachodniej. S\u0105 jednak \u201e\u017ale urodzone\u201d, na zawsze naznaczone politycznym kontekstem, kt\u00f3ry wypycha\u0107 je b\u0119dzie na front ideologicznej wojny o polsk\u0105 histori\u0119. Zrozumienie tego procesu oraz zaakceptowanie w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci pomo\u017ce nam pogodzi\u0107 si\u0119 z otaczaj\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, odnale\u017a\u0107 w niej brakuj\u0105cy element pami\u0119ci, kt\u00f3ry \u2013 niekoniecznie heroiczny \u2013 r\u00f3wnie\u017c powinien by\u0107 zachowany. Pozostaje \u017cywi\u0107 nadziej\u0119, \u017ce je\u017celi postulowane zmiany nadejd\u0105, a materialne dziedzictwo PRL zostanie spo\u0142ecznie u\u0142askawione, to przynajmniej kilka spo\u015br\u00f3d jego najciekawszych przyk\u0142ad\u00f3w uda si\u0119 ocali\u0107 nie tyle od zapomnienia, ile od zniszczenia.<\/p>\n

Micha\u0142 Wi\u015bniewski \u2013 architekt, historyk sztuki, doktor nauk humanistycznych. Interesuje si\u0119 architektur\u0105 mi\u0119dzywojenn\u0105 i wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, prowadzi badania na temat sztuki tworzonej na potrzeby pa\u0144stwa. Jest autorem monografii Ludwika Wojtyczki, krakowskiego architekta i konserwatora zabytk\u00f3w pierwszej po\u0142owy XX wieku.<\/span><\/p>\n

Poka\u017c przypisy<\/span>    (\u21b5 returns to text)<\/p>\n
    \n
  1. Bronis\u0142aw Wildstein, Projekt socjalny, czyli co si\u0119 komu nale\u017cy, <\/em>\u201eArchitektura-Murator\u201d, Warszawa 1998, nr 9, s. 43.\u21b5<\/a><\/li>\n
  2. Andrzej Basista, Betonowe dziedzictwo. Architektura w Polsce czas\u00f3w komunizmu<\/em>, Krak\u00f3w 2001.\u21b5<\/a><\/li>\n
  3. Filip Springer, \u0179le urodzone. Reporta\u017ce o architekturze PRL-u<\/em>, Krak\u00f3w 2012.\u21b5<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Po okresie agresywnego ikonoklazmu oraz po d\u0142ugim czasie odrzucenia i niezauwa\u017cania budynki powsta\u0142e w PRL coraz cz\u0119\u015bciej staj\u0105 si\u0119 tematem dzia\u0142a\u0144 artystycznych, wystaw i publikacji i s\u0105 przywracane szerokiej publiczno\u015bci…<\/p>\n","protected":false},"author":170,"featured_media":9433,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[387,7260,1143],"powerkit_post_featured":[],"coauthors":[14235],"yoast_head":"\nSp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Sp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie.Po okresie agresywnego ikonoklazmu oraz po d\u0142ugim czasie odrzucenia i niezauwa\u017cania budynki powsta\u0142e w PRL...\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito\" \/>\n<link rel=\"next\" href=\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito\/2\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/\",\"name\":\"Ownetic Magazine\",\"description\":\"Magazine\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/herito-okladka-2012-08-01.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/herito-okladka-2012-08-01.jpg\",\"width\":1200,\"height\":835,\"caption\":\"Kwartalnik Herito \u2013 ok\u0142adka (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142 prasowy)\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito#webpage\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito\",\"name\":\"Sp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2012-08-01T12:03:24+00:00\",\"dateModified\":\"2020-11-09T11:18:29+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d5af8b95cea74821c2e97ff729ed1d09\"},\"description\":\"Sp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie.Po okresie agresywnego ikonoklazmu oraz po d\u0142ugim czasie odrzucenia i niezauwa\u017cania budynki powsta\u0142e w PRL...\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Sp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d5af8b95cea74821c2e97ff729ed1d09\",\"name\":\"Micha\u0142 Wi\u015bniewski\",\"description\":\"Micha\u0142 Wi\u015bniewski \u2013 architekt, historyk sztuki, doktor nauk humanistycznych. Interesuje si\u0119 architektur\u0105 mi\u0119dzywojenn\u0105 i wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, prowadzi badania na temat sztuki tworzonej na potrzeby pa\u0144stwa. Jest autorem monografii Ludwika Wojtyczki, krakowskiego architekta i konserwatora zabytk\u00f3w pierwszej po\u0142owy XX wieku.\",\"url\":\"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/michal-wisniewski\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Sp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie","description":"Sp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie.Po okresie agresywnego ikonoklazmu oraz po d\u0142ugim czasie odrzucenia i niezauwa\u017cania budynki powsta\u0142e w PRL...","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito","next":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito\/2","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/","name":"Ownetic Magazine","description":"Magazine","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito#primaryimage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/herito-okladka-2012-08-01.jpg","contentUrl":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/herito-okladka-2012-08-01.jpg","width":1200,"height":835,"caption":"Kwartalnik Herito \u2013 ok\u0142adka (\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142 prasowy)"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito#webpage","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito","name":"Sp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito#primaryimage"},"datePublished":"2012-08-01T12:03:24+00:00","dateModified":"2020-11-09T11:18:29+00:00","author":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d5af8b95cea74821c2e97ff729ed1d09"},"description":"Sp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie.Po okresie agresywnego ikonoklazmu oraz po d\u0142ugim czasie odrzucenia i niezauwa\u017cania budynki powsta\u0142e w PRL...","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/2012\/michal-wisniewski-spoznione-ulaskawienie-herito#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Sp\u00f3\u017anione u\u0142askawienie"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/#\/schema\/person\/d5af8b95cea74821c2e97ff729ed1d09","name":"Micha\u0142 Wi\u015bniewski","description":"Micha\u0142 Wi\u015bniewski \u2013 architekt, historyk sztuki, doktor nauk humanistycznych. Interesuje si\u0119 architektur\u0105 mi\u0119dzywojenn\u0105 i wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, prowadzi badania na temat sztuki tworzonej na potrzeby pa\u0144stwa. Jest autorem monografii Ludwika Wojtyczki, krakowskiego architekta i konserwatora zabytk\u00f3w pierwszej po\u0142owy XX wieku.","url":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/author\/michal-wisniewski"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9432"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/170"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9432"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9432\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":48943,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9432\/revisions\/48943"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9433"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9432"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9432"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9432"},{"taxonomy":"powerkit_post_featured","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/powerkit_post_featured?post=9432"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/ownetic.com\/magazyn\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=9432"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}