Muzeum Książąt Czartoryskich – Oddział Muzeum Narodowego w Krakowie (ul. św. Jana 19) zaprasza na pokaz rękopisu Evangelistarium in diebus festis. Rękopis można oglądąć w Galerii Malarstwa Zachodnioeuropejskiego do 31 marca br.
Ewangelistarz na dni świąteczne ( Evangelistarium in diebus festis), przechowywany w Bibliotece Czartoryskich pod sygnaturą Ms. Czart 3017 IV, jest darem, jaki księżna Izabela Czartoryska otrzymała od benedyktyna, o. Gerarda Lefebure de Lassus, emigranta z rewolucyjnej Francji, przybyłego do Polski w r.1797. Okazały rękopis spisany został w języku łacińskim, na pergaminie, w jednej kolumnie, starannym pismem późnogotyckim zwanym teksturą. Zdobi go sześć miniatur, dekoracyjne bordiury z mięsistych liści, różnobarwnych, stylizowanych kwiatówi gałązek oraz 21 inicjałów. Oprawa rękopisu jest pierwotna: stanowią ją dwie deski obciągnięte brunatną, ślepo tłoczoną skórą.
Ewangelistarz to kodeks liturgiczny zawierający czytania mszalne, które w naszym przypadku wiążą się z uroczystościami świętych czczonych przez zakon dominikanów (min. św. Katarzyną ze Sieny); przeznaczenie rękopisu dla niezidentyfikowanego klasztoru dominikańskiego potwierdza dodatkowo postać zakonnika, widniejąca w bordiurze na f. 44v.
Księgę spisano i ozdobiono na początku drugiej połowy XV w. na terenie Dolnej Nadrenii. Świadczy o tym styl jej dekoracji malarskiej, dający się związać z bliskim kręgiem wybitnego malarza tablicowego i iluminatora Stephana Lochnera, czynnego w Kolonii w pierwszej połowie XV w. Czas powstania rękopisu precyzuje kanonizacja św. Katarzyny sieneńskiej, ogłoszona w r.1461, przyjmujemy więc, że powstał on niedługo po tej dacie. Nieznany z imienia iluminator, oprócz Ewangelistarza Czartoryskich, wykonał też dekorację bliźniaczego rękopisu zachowanego w Bibliotece Królewskiej w Kopenhadze (GKS 1604). Podobieństwa ikonograficzne łączące miniatury obu tych kodeksów nawiązują do cyklu chrystologicznego namalowanego na płótnie przez tzw. „Mistrza z r.1458” i dowodzą istnienia w środowisku kolońskim ścisłych relacji pomiędzy różnymi dziedzinami malarstwa.
Na zależności w zakresie języka artystycznego wskazuje styl miniatur, wykonanych techniką temperową z użyciem płatkowego złota i zmatowiałego obecnie srebra. Cechą tego stylu jest harmonijny, jasny koloryt, operujący zestawieniami różu, błękitu i bieli, a także: cynobrowej czerwieni kontrastującej z jasną zielenią, uzupełnionej oranżem, fioletem, czernią. Draperie przybrały formy łamane, lecz ich stylizacja przeplata się z dążeniem do realizmu. Postacie ludzkie o smukłych proporcjach i drobnych, delikatnych twarzach cechuje subtelność, typowa dla sztuki kolońskiej.
Miniatura Niewiast u grobu na f. 9r. [ s. 23 ] w sposób dosłowny ilustruje tekst Ewangelii św. Marka ( Mk 16, 1- 8 ), relacjonujący przybycie trzech Marii do pustego już grobu Chrystusa. Bezpośrednie doświadczenie cudu, potwierdzonego słowami anioła (w Ms. Czart. 3017 IV wypisanymi na wijącej się banderoli) sprawiło, że niewiasty owe stały się pierwszymi świadkami Zmartwychwstania. Dlatego też scena nawiedzenia grobu, opisana we wszystkich ewangeliach synoptycznych ( Mt 28, 1-10; Mk 16, 1-8; lk 24, 1-9 ), na wiele wieków stała się plastycznym ekwiwalentem największej tajemnicy chrześcijaństwa, obecnym zwłaszcza w sztuce bizantyńskiej (gdzie zastępowała niewyrażalne z przyczyn ideowych Zmartwychwstanie), ale również i na Zachodzie. To tutaj, od końca X w. temat Niewiast u grobu utrwalony został w dramacie liturgicznym Visitatio Sepulchri, w różnych mutacjach znanym i wykorzystywanym aż do schyłku średniowiecza. Nie można uznać miniatury w Ewangelistarzu Czartoryskich za przejaw bezpośredniego wpływu tego dramatu. Jednak uczyniona tematem dzieła malarskiego sytuacja dialogu, wyrażona gestami uczestników sceny i słowami anioła: jesu[m] queritis nazarenu[m] crucifixu[m] surrexit non est hic – wciąż jeszcze dobrze czytelnymi na rozwijającej się pomiędzy nim a trzema Mariami banderoli – nakazuje przypomnieć o złożoności artystycznych i ideowych korzeni sztuki średniowiecznej.
/dr Katarzyna Płonka Bałus/
Godziny otwarcia Muzeum:
poniedziałek – nieczynne
wtorek, czwartek, sobota, niedziela – 10.00 – 15.30
środa, piątek – 10.00 – 18.00
Ceny biletów na ekspozycje stałą:
9 zł – normalny
6 zł – ulgowy
