Nowy film Artura Żmijewskiego

Podczas 51. Biennale Sztuki w Wenecji prezentowany będzie nowy film Artura Żmijewskiego zatytułowany „Powtórzenie”. Film ten, to dokumentalny zapis odtworzenia Stanford Prison Experiment – słynnego eksperymentu psychologicznego z 1971 roku, dotyczącego zachowań w ośrodkach karnych. Został on przeprowadzony w przez profesora Philipa Zimbardo na uniwersytecie Stanford, USA. Eksperyment, który wymagał odizolowania grupy wolontariuszy wcielających się w rolę więźniów i strażników, miał na celu analizę dwóch zagadnień. Pierwszym był rozwój norm, według których kształtują się zachowania w nowych sytuacjach. Drugim – różna percepcja tej samej sytuacji przez ludzi pochodzących z tego samego środowiska, ale zmuszonych do odgrywania odmiennych ról (więźniów i strażników). Eksperyment profesora Zimbardo, który miał trwać 2 tygodnie, został przerwany po sześciu dniach. W obu grupach pojawiły się zachowania, które w nor-malnych społecznościach uchodzą za patologiczne: sadyzm, przemoc, upokarzanie. Po 34 latach od wydarzeń na Stanford University, eksperyment wciąż stanowi źródło zainteresowania psychologów, socjologów jak i filmowców. Do żywej dyskusji wokół jego rezultatów, doszło ponownie po odkryciu aktów przemocy w amerykańskich więzieniach w bazie Guantanamo na Kubie oraz w Abu Ghraib.

Ryzyka zrekonstruowania eksperymentu profesora Zimbardo podjął się, wiosną 2005 roku w Waszawie, Artur Żmijewski – artysta radykał, który w filmowych podróżach do przeszłości mierzy się z dysfunkcjami ludzkiego ciała, historycznymi traumami, destrukcją woli i pamięci. Żmijewski starał się dość precyzyjnie odtworzyć architekturę symulowa-nego więzienia i jego regulamin. Na podstawie testów i badań psychologicznych mających wykluczyć osoby niestabilne psychicznie wyłonio-no 7 „więźniów” i 9 „strażników”. Pomieszczenia były wyposażone w lustra weneckie, wszystkich uczestników eksperymentu można było obserwować za pomocą 5 kamer obsługiwanych przez operatorów oraz kilku kamer przemysłowych pracujących także w ciemności.

W eksperymencie uczestniczyli również psychologowie pełniący rolę ekspertów, mogący w razie jakiegokolwiek zagrożenia przerwać eksperyment. Rolę doradców pełnili także były więzień oraz zaangażowany w reformę więziennictwa socjolog. Eksperyment trwał 7 dni.

Realizując „Powtórzenie” Żmijewski odwołał się, nie po raz pierwszy, do estetyki przemocy i segregacji. Artysta ten czesto wciela sie w role „eksperymentatora”, inscenizuje quasi-terapeutyczne, politycznie niepoprawne sytuacje z udzialem jednostek badz grup osob i rejestruje rezultat przy pomocy kamery. W „Lekcji spiewu”chór głuchych podejmuje sie wykonania kantaty J.S. Bacha. W „Oko za oko” osoby z amputowanymi kończynami wspólnie ze zdrowymi ludźmi tworzą osobliwe ruchome hybrydy. W „Berku” grupa nagich osób gra  w berka w byłej komorze gazowej nazistowskiego obozu zagłady.  Dramatyczne zdarzenia z przeszłości powracają w filmach Żmijewskiego jako zdeformowane, przetrawione przez zawodną pamięć, odrealnione powtórzenia. W pracach Żmijewskiego można doszukać się komentarzy do procesów wiktymizacji, piętnowania, wykluczania – będących przedmiotem zainteresowania psychologów społecznych. Sięgnięcie do eksperymentu Zimbardo bylo naturalnym rozwinięciem dotychczasowych zainteresowań artysty, a film „Powtórzenie” jest jak dotąd najbardziej skomplikowaną realizacją Żmijewskiego.

Artur Żmijewski, Powtórzenie (Repetition), Pawilon Polski, Wenecja 2005.
Wystawa organizowana przez Narodową Galerię Sztuki Zachęta w Warszawie.