Od 16 do 20 września 2009 roku we Wrocławiu odbędzie się Międzynarodowe Forum: 1939 – Hitler, Stalin i Europa Wschodnia organizowane przez Uniwersytet w Lipsku, Uniwersytet Wrocławski oraz Fundację Pamięć Odpowiedzialność Przyszłość.
Głównym tematem będzie rok 1939, a w szczególności pakt Hitler-Stalin. Pakt ten miał daleko idące konsekwencje, które do dziś mocno zakorzenione są w krajobrazach pamięci w Niemczech i w Polsce. Sympozjum jednak nie ograniczy się jedynie do Paktu o Nieagresji pomiędzy Rzeszą Niemiecką a Związkiem Radzieckim, lecz obejmie również aktualną dyskusję na temat form i treści współczesnej pamięci w Niemczech, Polsce, Mołdawii, Łotwie oraz Rosji w odniesieniu do roku 1939. W sierpniu i wrześniu 1939 roku zostały położone fundamenty pod początkowo udaną próbę utworzenia nowej Europy wedle modelu narodowo-socjalistycznego od Narwiku po Kretę. Głównymi jej elementami były okupacja, nowy podział terytorialny, przymusowe wysiedlenia, praca przymusowa, holokaust, porrajmos (eksterminacja Cyganów).
Zawarta w temacie triada Hitler, Stalin i Europa Wschodnia ukierunkowana jest z jednej strony na skoordynowaną, ale i odrębną od siebie politykę niemiecką i radziecką w strefach wpływów w Europie Północno-Wschodniej, Środkowo-Wschodniej i Południowej. Z drugiej strony celem jest wskazanie na politycznych i społecznych liderów w tych europejskich regionach i na ich reakcje na interwencję dyktatorskich imperiów. W centrum zainteresowania znajdują się więc – obok różnorodnych form aktywnego i pasywnego oporu – także takie sposoby zachowania, jak obojętność, dopasowanie, oportunizm i kolaboracja.
Ikona pamięci 1939 powinna być rozpatrywana pod kątem bardzo zróżnicowanych, wschodnio- i zachodnioeuropejskich znaczeń. Z polskiej i bałtyckiej perspektywy rok 1939 jest początkiem 50-letniego okresu okupacji, utraty suwerenności i dyktatorskiego panowania, którą kończy dopiero przełomowy rok 1989 (względnie 1991). W przypadku Słowacji podkreślany jest fakt utworzenia państwa, nawet gdy obecnie towarzyszą temu ambiwalentne uczucia. W percepcji zachodnioeuropejskiej negatywny szok roku 1939 neutralizowany jest przez rok 1945, co częściowo charakterystyczne jest także dla spojrzenia czeskiego. Do tego dochodzi perspektywa rosyjska, w której rok 1939 bądź nie odgrywa zupełnie żadnej roli, gdyż zdominowany jest przez datę graniczną 1941, bądź też – w radziecko-nostalgicznej manierze – mówi wyłącznie o konflikcie wewnątrz imperialnego obozu. Zajmowanie się rokiem 1939 prowadzi zatem do centralnego dla historii Europy i świata pytania, kiedy zaczęła się druga wojna światowa: w 1939 czy może dopiero w 1941 roku?
Od 16 do 20 września 2009 roku we Wrocławiu.
