Od 16 do 20 września 2009 roku we Wrocławiu potrwa Międzynarodowe Forum Hitler, Stalin i Europa Wschodnia. Główna część sympozjum, którą stanowią rozmowy z czterema prominentnymi świadkami historii z Polski, Niemiec, Mołdawii i Łotwy, prowadzone przez historyków zajmujących się epoką, poprzedzona będzie wprowadzającym wykładem, i zakończona dyskusją panelową. Forum towarzyszyć będzie wystawa zatytułowana 1939-pakt nad Europą. Niemiecko-radziecki pakt o nieagresji w historii i kulturze pamięci Europy Środkowo -Wschodniej. Natomiast stypendyści z krajów europejskich wezmą udział w czteroczęściowym seminarium Geschichtswerkstatt Europa.
Głównym tematem będzie rok 1939, a w szczególności pakt Hitler-Stalin. Pakt ten miał daleko idące konsekwencje, które do dziś mocno zakorzenione są w krajobrazach pamięci w Niemczech i w Polsce. Sympozjum jednak nie ograniczy się jedynie do Paktu o Nieagresji pomiędzy Rzeszą Niemiecką a Związkiem Radzieckim, lecz obejmie również aktualną dyskusję na temat form i treści współczesnej pamięci w Niemczech, Polsce, Mołdawii, Łotwie oraz Rosji w odniesieniu do roku 1939.
Późnym latem 1939 roku starania III Rzeszy, aby poddać rewizji powojenny porządek wersalski, osiągnęły punkt kulminacyjny: W ciągu pięciu tygodni Hitler w porozumieniu ze Stalinem zmienił stosunki polityczne w całej Europie i jednocześnie polityczny krajobraz Europy Środkowo-Wschodniej, wywołując drugą wojnę światową. 23 sierpnia 1939 roku Niemcy i Związek Radziecki zawarły Pakt o Nieagresji z tajnym protokołem dodatkowym o terytorialno-politycznym ukształtowaniu Europy Wschodniej. 1 września III Rzesza zaatakowała sąsiadującą Polskę i w ciągu kilku tygodni zajęła jej tereny oraz Wolne Miasto Gdańsk; 17 września Armia Czerwona wkroczyła na obszary wschodniej Polski; natomiast 28 września Rzesza Niemiecka i Związek Radziecki zawarły umowę o przyjaźni w celu ustanowienia spokoju i porządku na terenach dotychczasowego państwa polskiego.
Obydwaj dyktatorzy, w Berlinie i w Moskwie, doprowadzili tym samym do upadku II Rzeczpospolitej zgodnie z prusko-carską tradycją negatywnej polityki polskiej i podzielili jej terytorium między siebie. Podwójny niemiecko-radziecki reżim okupacyjny w Polsce trwał aż do agresji Hitlera na dotychczasowego sprzymierzeńca Stalina w dniu 22 czerwca 1941 roku. W sierpniu i wrześniu 1939 roku zostały więc położone fundamenty pod początkowo udaną próbę utworzenia nowej Europy wedle modelu narodowo-socjalistycznego od Narwiku po Kretę. Głównymi jej elementami były okupacja, nowy podział terytorialny, przymusowe wysiedlenia, praca przymusowa, holokaust, porrajmos (eksterminacja Cyganów). Już wiosną 1939 roku Czechosłowacja została podporządkowana Niemcom (utworzono Protektorat Czech i Moraw), utworzona została Republika Słowacka jako wasalne państwo III Rzeszy, a Kraj Kłajpedzki oderwany został od Litwy na rzecz Niemiec. Natomiast w październiku Związek Radziecki zmusił Estonię, Łotwę i Litwę do zawarcia umów o wzajemnej pomocy, które przewidywały utworzenie radzieckich baz militarnych. W końcu w listopadzie Związek Radziecki napadł na sąsiednią Finlandię.
Zawarta w temacie triada Hitler, Stalin i Europa Wschodnia ukierunkowana jest z jednej strony na skoordynowaną, ale i odrębną od siebie politykę niemiecką i radziecką w strefach wpływów w Europie Północno-Wschodniej, Środkowo-Wschodniej i Południowej. Z drugiej strony celem jest wskazanie na politycznych i społecznych liderów w tych europejskich regionach i na ich reakcje na interwencję dyktatorskich imperiów. W centrum zainteresowania znajdują się więc – obok różnorodnych form aktywnego i pasywnego oporu – także takie sposoby zachowania, jak obojętność, dopasowanie, oportunizm i kolaboracja.
Ikona pamięci 1939 powinna być rozpatrywana pod kątem bardzo zróżnicowanych, wschodnio- i zachodnioeuropejskich znaczeń. Z polskiej i bałtyckiej perspektywy rok 1939 jest początkiem 50-letniego okresu okupacji, utraty suwerenności i dyktatorskiego panowania, którą kończy dopiero przełomowy rok 1989 (względnie 1991). W przypadku Słowacji podkreślany jest fakt utworzenia państwa, nawet gdy obecnie towarzyszą temu ambiwalentne uczucia. W percepcji zachodnioeuropejskiej negatywny szok roku 1939 neutralizowany jest przez rok 1945, co częściowo charakterystyczne jest także dla spojrzenia czeskiego. Do tego dochodzi perspektywa rosyjska, w której rok 1939 bądź nie odgrywa zupełnie żadnej roli, gdyż zdominowany jest przez datę graniczną 1941, bądź też – w radziecko-nostalgicznej manierze – mówi wyłącznie o konflikcie wewnątrz imperialnego obozu. Zajmowanie się rokiem 1939 prowadzi zatem do centralnego dla historii Europy i świata pytania, kiedy zaczęła się druga wojna światowa: w 1939 czy może dopiero w 1941 roku?
Organizatorzy: Global and European Studies Institute (GESI) Uniwersytetu w Lipsku, Uniwersytet Wrocławski, Centrum Studiów Niemieckich i Europejskich im. Willy Brandta Uniwersytetu Wrocławskiego, Europejska Sieć Pamięć i Solidarność w Warszawie, Fundacja Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość.
