2 października 2009 roku w Warszawie zmarł Marek Edelman – polski działacz polityczny i społeczny żydowskiego pochodzenia, lekarz kardiolog. W 1943 roku był przywódcą powstania w getcie warszawskim. W 1998 roku odznaczony został Orderem Orła Białego, najstarszym i najwyższym odznaczeniem państwowym, nadawanym za znamienite zasługi cywilne i wojskowe.
Marek Edelman urodził prawdopodobnie w 1922 roku w Warszawie. Jego rodzice byli Żydami zaangażowanymi w działalność polityczną. Matka, Cecylia Edelman z domu Percowska, działała w kobiecym odłamie Bundu (Jidisze Arbeter Froj). Ojciec, Natan Feliks, związany był z eserami. Jako dziecko Marek Edelman wstąpił do organizacji działającej przy Bundzie.
W czasie II wojny światowej należał do Powszechnego Żydowskiego Związku Robotniczego (Bund), w 1942 był jednym z założycieli Żydowskiej Organizacji Bojowej. Uczestniczył w powstaniu w getcie warszawskim, a po śmierci Mordechaja Anielewicza został ostatnim przywódcą bojowników ŻOB podczas walk. Brał udział w powstaniu warszawskim (jako członek ŻOB podporządkowanej Armii Ludowej na Starówce). Po wojnie nie wyjechał z Polski, od 1946 na stałe zamieszkał w Łodzi.
Jacek Kuroń o Marku Edelmanie:
Dla niego Żydem jest każdy, kto jest prześladowany – niezależnie od tego, gdzie i kiedy dotykają go represje. Patrzy na współczesność z tej właśnie perspektywy: obrony prześladowanych i słabych. Mówi o sobie, że jest strażnikiem grobów swych umarłych towarzyszy z getta. Ale to nie cała prawda – jest także strażnikiem żywych: uchodźców z Bośni i z Kosowa, Cyganów oddzielanych murem od Czechów w Usti, a także, co podkreślał, Palestyńczyków w Izraelu – czego tamtejsi Żydzi do dziś nie mogą mu zapomnieć. Jacek Kuroń (TP nr 46/1999)
Jego dzieje spisała Hanna Krall w wywiadzie-rzece pt. Zdążyć przed Panem Bogiem (wyd. I: Wydawnictwo Literackie 1977).
Inne biografie:
- Rudi Assuntino, Wlodek Goldkorn, Strażnik. Marek Edelman opowiada (Znak 1999)
- Witold Bereś, Krzysztof Burnetko, Marek Edelman. Życie. Po prostu (Świat Książki 2008)
- Paula Sawicka, Marek Edelman. I była miłość w getcie (Świat Książki 2009)
