21 grudnia 2010 roku w Muzeum Narodowym w Warszawie zaprezentowana zostanie Madonna szafkowa z Klonówki, unikatowa figura reprezentująca rzadki typ wizerunku maryjnego, pochodząca ze zbiorów Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie.
Figura Madonny z Klonówki powstała w końcu XIV wieku, w warsztacie gdańskim, na co wskazują wyraźne analogie do charakteru rzeźb pochodzących z tego ośrodka. Jest ona pokrewna stylistycznie i koncepcyjnie Madonnie szafkowej ze zbiorów Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze, która pochodzi prawdopodobnie z Rogóżna koło Grudziądza. Jeszcze bliższe, niemal bliźniacze cechy wykazuje w stosunku do figury z Muzeum Cluny w Paryżu.
W Polsce znajdują się zaledwie trzy takie przedstawienia – dwie należą do zbiorów pelplińskich, trzecia pełni rolę figury kultowej w bazylice w Sejnach.
Ich geneza wiąże się z terenem Pomorza Gdańskiego gdzie pod koniec XIV wieku wykształcił się lokalny wariant figury Marii z ruchomymi drzwiczkami, które niczym skrzydła tryptyku otwierają się na przedstawienia zawarte we wnętrzu. Nie wiemy jak tę formę rzeźb wówczas określano, współcześnie badacze nadali im nazwę Madonn szafkowych.
W postaci zamkniętej rzeźba przedstawia zasiadającą na tronie Marię, z dziecięcym Chrystusem, stojącym na jej kolanach. Matka obejmuje Syna prawą ręką gdy w drugiej trzyma jabłko – symbol Pasji. Jako Nowa Ewa ofiaruje swego Syna dla odkupienie grzechów sprowadzonych na ludzkość przez jabłko pierwszej Ewy. Gdy rozchyli się drzwiczki ukryte w figurze Marii – ukazuje się przedstawienie Madonny Płaszcza Opiekuńczego oraz wyobrażenie Trójcy Świętej, umieszczone w łonie Bogurodzicy.
Kompozycja ta nie zachowała się w całości bo podobnie jak w większości Madonn szafkowych zaginął krucyfiks, który Bóg Ojciec trzymał przed sobą. Scena obrazując ofiarę Ojca złożoną z Syna – w kontekście osoby Matki Boskiej staje się symbolem przyjęcia przez Boga ciała z Marii. Przekaz ten prowadzi do wizualizacji idei przyrównującej Bogurodzicę do świątyni Boga, naczynia wybranego – Tabernaculum Dei.
Otwarte drzwiczki tworzą poły płaszcza, które Maria jako Matka Miłosierdzia (Mater Misericordiae) rozpościera nad wiernymi uciekającymi się pod jej opiekę. Są wśród nich świeccy i duchowni, na przedzie widoczna jest postać rycerza krzyżackiego. Z mecenatem zakonu, którego patronką była Najświętsza Maria Panna, związane jest powstanie pomorskich Madonn szafkowych i ich rozbudowany program mariologiczny. Przypuszcza się, że rzeźby te przeznaczone były do kaplic zamków komturskich.
Już w okresie średniowiecza teologowie krytykowali formułę ikonograficzną Madonn szafkowych uznając ją za niezgodną z nauką Kościoła. Sposób przedstawienia Wcielenia sugerował bowiem, że cała Trójca Święta przyjęła ciało z Marii. Po soborze trydenckim figurę całkowicie wycofano z kultu, niszczono bądź usuwano z wnętrza grupę Trójcy Świętej. Dlatego stanowi ona obecnie taką rzadkość.
Figurę będzie można oglądać do 28 lutego 2011.
Muzeum Narodowe w Warszawie.
Al. Jerozolimskie 3.
