Do 27 lutego 2011 roku w Muzeum Narodowym w Warszawie będzie można oglądać Madonnę szafkową z Klonówki. Geneza Madonn wiąże się z terenem Pomorza Gdańskiego, gdzie pod koniec XIV wieku wykształcił się lokalny wariant figury Marii z ruchomymi drzwiczkami, które niczym skrzydła tryptyku otwierają się na przedstawienia zawarte we wnętrzu. Nie wiadomo, jak określano tę formę rzeźb w średniowieczu. Współcześni badacze nadali im nazwę Madonn szafkowych.
Figura reprezentująca rzadki typ wizerunku maryjnego powstała pod koniec XIV wieku w warsztacie gdańskim, na co wskazują wyraźne analogie do rzeźby tego ośrodka. Jest ona pokrewna stylistycznie i koncepcyjnie Madonnie szafkowej ze zbiorów Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze. Niemal bliźniacze cechy wykazuje w stosunku do figury z Muzeum Cluny w Paryżu. W Polsce znajdują się zaledwie trzy takie przedstawienia: dwie należą do zbiorów pelplińskich, trzecia pełni rolę figury kultowej w bazylice w Sejnach.
W postaci zamkniętej rzeźba przedstawia zasiadającą na tronie Marię, na kolanach której stoi dziecięcy Chrystus. Matka obejmuje Syna prawą ręką, w drugiej zaś trzyma jabłko – symbol Pasji. Jako Nowa Ewa ofiaruje swego Syna dla odkupienia grzechów sprowadzonych na ludzkość przez jabłko pierwszej Ewy. Po rozchyleniu drzwiczek ukazuje się przedstawienie Madonny Płaszcza Opiekuńczego oraz wyobrażenie Trójcy Świętej, które umieszczone jest w łonie Bogurodzicy. Kompozycja ta nie zachowała się w całości; podobnie jak w większości Madonn szafkowych, zaginął krucyfiks, który Bóg Ojciec trzymał przed sobą. Obrazując ofiarę Ojca złożoną z Syna, scena staje się symbolem przyjęcia przez Boga ciała z Marii. Przekaz ten prowadzi do wizualizacji idei przyrównującej Bogurodzicę do świątyni Boga, naczynia wybranego – Tabernaculum Dei.
Otwarte drzwiczki tworzą poły płaszcza, które Maria jako Matka Miłosierdzia (Mater Misericordiae) rozpościera nad wiernymi uciekającymi się pod jej opiekę. Są wśród nich świeccy i duchowni, na przedzie widoczna jest postać rycerza krzyżackiego. Z mecenatem zakonu, którego patronką była Najświętsza Maria Panna, związane jest powstanie pomorskich Madonn szafkowych i ich rozbudowany program mariologiczny. Przypuszcza się, że rzeźby te przeznaczone były do kaplic zamków komturskich.
Formuła Madonn szafkowych była krytykowana już przez teologów średniowiecznych, którzy uznawali ją za niezgodną z nauką Kościoła. Sposób przedstawienia Wcielenia sugerował bowiem, że cała Trójca Święta przyjęła ciało z Marii. Figury te całkowicie wycofano z kultu po soborze trydenckim i dlatego obecnie stanowią taką rzadkość.
W Galerii Sztuki Średniowiecznej Muzeum Narodowego w Warszawie figura Madonny prezentowana jest na tle ołtarza skrzydłowego, pochodzącego z zamku krzyżackiego w Grudziądzu. Zestawione razem dzieła znakomicie oddają charakter sztuki Pomorza Gdańskiego w okresie prosperity Zakonu Krzyżackiego, jeszcze przed klęską grunwaldzką.
Wystawa czynna do 27 lutego 2011 r.
Muzeum Narodowe w Warszawie
