Ukazał się najnowszy, 76 numer kwartalnika Karta, wydawanego przez Ośrodek KARTA.
Katyń. Koniec nadziei, Maria Krawczyk
Po 17 września 1939 tysiące żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego zostało wziętych do niewoli przez Sowietów – część z nich znalazła się w obozach specjalnych NKWD. Przez taki obóz w Kozielsku przeszło w sumie około 6 tysięcy Polaków. Wśród jeńców przeważali oficerowie rezerwy: urzędnicy, nauczyciele, inżynierowie, lekarze – elita społeczeństwa, która stanowiła potencjalnie największą przeszkodę na drodze do zsowietyzowania podbitej Polski.
Pierwsi jeńcy trafili do Kozielska 2 listopada 1939, pierwszy transport śmierci wyruszył z obozu do Lasu Katyńskiego pod Smoleńskiem 3 kwietnia 1940. Tuż przed egzekucją Sowieci zabierali jeńcom jedynie ocalone dotąd kosztowności, nie zważając – pewni bezkarności swojego czynu – na luźne notatki, kalendarzyki, dokumenty czy listy. Te odkopano wraz z ciałami podczas ekshumacji w 1943 roku, po odkryciu zbrodni przez Niemców. Utworzyły one zbiór opracowany jeszcze w czasie wojny przez krakowski zespół pod kierunkiem dr. Jana Robla. Wybór z tych wydobytych z ziemi katyńskiej zapisów przedstawiony jest w formie zbiorowego dziennika.
Do tekstu zostały dołączone biogramy autorów oraz tekst Tomasza Dziedzica o historii dokumentów z Archiwum Robla.
Dziecko patriotyczne, Zbigniew Lubieniecki
Wspomnienia Zbigniewa Lubienieckiego – który już jako dziewięciolatek wziął do ręki broń, by zabić – powstawały na podstawie wcześniejszych notatek robionych na bieżąco dwa lata po zakończeniu wojny. Dotknęła ona boleśnie całą jego najbliższą rodzinę. Ojciec Autora, Michał Lubieniecki, był komendantem placówki Straży Granicznej w Leśnicy Pienińskiej. Podczas kampanii wrześniowej trafił do niewoli sowieckiej, został zabity w 1940 roku.
Zbigniew Lubieniecki, po dramatycznej wędrówce wraz z matką i trzema siostrami we wrześniu i październiku 1939 z Pienin na Wileńszczyznę, został deportowany w 1940 roku do obwodu archangielskiego.
Odmowa, Irena Nieciengiewicz
Przedstawiamy historię córki zarządcy majątku na Wołyniu, który w grudniu 1939 został aresztowany przez Sowietów i zamordowany. Jego rodzinę zaś deportowano 12/13 kwietnia 1940 do Kazachstanu. W 1943 roku Irena Nieciengiewicz trafiła do łagru w wyniku szeroko zakrojonej akcji władz Związku Radzieckiego, które chciały zmusić polskich obywateli do przyjęcia obywatelstwa sowieckiego – co mogło oznaczać pozostanie w ZSRR na zawsze.
Okruchy systemu, Wiktor Eugeniusz Nowakowski
Wiktor Eugeniusz Nowakowski – przedwojenny działacz niepodległościowy, harcerski, od 1938 roku starosta w Łasku, w czasie II wojny światowej członek do Delegatury Rządu na miasto Warszawę, uczestnik powstania warszawskiego – pisanie dzienników rozpoczynał kilkakrotnie, ale zachowały się jedynie jego zapisy z lat 1951–68.
Po wojnie Autorem interesowała się bezpieka, był wielokrotnie przesłuchiwany, lecz nie aresztowano go – jako jedyny przedwojenny starosta pozostał na wolności, prawdopodobnie ze względu na inwalidztwo. Nie przeszkadzało mu ono w intensywnej działalności społecznej i ożywionym życiu towarzyskim, między innymi w środowisku artystycznym.
W dzienniku opisywał swoją pracę, czas wolny spędzany ze znajomymi przy kawiarnianym stoliku czy w teatrach, zamieszczał recenzje artykułów prasowych, książek, filmów. Dużo miejsca poświęcał na ocenę sytuacji politycznej, wspominając przy tym II Rzeczpospolitą i porównując nowe ze starym.
Minimum słów, Agata Bujnowska, Joanna Łuba
W drugiej połowie lat 50. ogniskami twórczej wolności często były nieoficjalne i półoficjalne przestrzenie. W mieszkaniach i pracowniach artystów prezentowano dzieła, jednak przede wszystkim toczono dyskusje, które dawały impuls do ich tworzenia. Dziedziny sztuki przenikały się – plastyka wpływała na teatr, poezja na muzykę… Efekty tej twórczości, często hermetycznej, zwykle docierały do wąskiego kręgu. Pozbawiona finansowego i instytucjonalnego zaplecza ze strony państwa, wyrastała z energii silnych osobowości. Miron Białoszewski w Warszawie i Tadeusz Kantor w Krakowie tworzyli awangardowe teatry, Marian Bogusz prowadził najważniejszą dla niezależnej plastyki Galerię Krzywe Koło, Leopold Tyrmand przyczynił się do zaistnienia w przestrzeni publicznej jazzu. Do tego kręgu należała wybitna fotografka Irena Jarosińska – brała udział w dyskusjach i wystawach, udostępniała swoją pracownię artystom do prezentacji ich sztuki, wreszcie – utrwalała ten niezależny świat na swoich fotografiach.
Kwartalnik prezentuje wybór fotografii, które znajdą się w albumie Jarosińska: pismo obrazkowe. W listopadzie 2013 nakładem Ośrodka KARTA po raz pierwszy ukaże się tak obszerna prezentacja spuścizny, znajdującej się w naszym Archiwum Fotografii. Teksty towarzyszące zdjęciom wybrała Agnieszka Dębska.
Ponadto w numerze:
- Pistolet, Agnieszka Dębska
Sprawa pracownika Społem w Wieluniu, który okradł siebie (1948).
- Indeks Represjonowanych, Zbigniew Gluza
Podsumowanie 25 lat projektu, który w maju 2013 został przekazany przez Ośrodek KARTA Instytutowi Pamięci Narodowej.
- AS wileński, Jan Sienkiewicz
Historia powstania społecznego Archiwum Wileńskiego, założonego przez niezależnego dziennikarza, Polaka mieszkającego w Wilnie.
- Obrazy z CATL-i, Małgorzata Kudosz
Prezentacja wybranych archiwaliów z Hrubieszowa, Sępólna Krajeńskiego, Kuślina i Braniewa, pozyskanych w projekcie Cyfrowe Archiwa Tradycji Lokalnej prowadzonym przez Ośrodek KARTA.
- Polacy−Sąsiedzi po II wojnie: przeciw sobie, obok siebie, razem…
Komunikat Jury XVII edycji konkursu Historia Bliska.
Do numeru została dołączona płyta Indeks Represjonowanych. Baza danych ofiar represji sowieckich 1939−45, na której znajduje się 184 257 biogramów Polaków i obywateli II Rzeczpospolitej innych narodowości, represjonowanych przez ZSRR. Dane te pochodzą z tomów serii Indeks Represjonowanych, wydawanej od 1995 roku przez Ośrodek KARTA.
Kwartalnik Karta
nr 76, wrzesień 2013 roku
