W roku bieżącym przypada 250. rocznica ustanowienia Orderu Świętego Stanisława przez króla Stanisława Augusta. Z tej okazji Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum oraz Zamek Królewski na Wawelu postanowiły wspólnie zorganizować wystawę by uczcić ten okrągły jubileusz. Wystawę będzie można oglądać od 9 maja w Warszawie oraz od 15 września w Krakowie.
Pierwsze nadania miały miejsce 8 maja 1765 – dzień po powołaniu orderu. Mimo że Order Świętego Stanisława stał niżej w hierarchii od starszego Orderu Orła Białego, to stał się ważnym i cenionym odznaczeniem, które, w myśl łacińskiej dewizy orderowej Praemiando incitat (Nagradzając zachęca), miało być zarówno nagrodą za dotychczasowe zasługi, jak i zachętą do dalszej służby. Kres Pierwszej Rzeczypospolitej kończy pierwszy okres istnienia Orderu.
Restytuowano go w okresie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego, kiedy to do orderu wprowadzono pewne zmiany, polegające przede wszystkim na podziale na cztery klasy. Polską historię orderu kończy upadek powstania listopadowego, kiedy to Order Świętego Stanisława został wcielony (na ostatnim miejscu) do systemu odznaczeń Imperium Rosyjskiego. Po odzyskaniu niepodległości zdecydowano by nie wskrzeszać Orderu Świętego Stanisława, przede wszystkim ze względu na jego zawłaszczenie przez carów oraz deprecjację w okresie po 1831 roku. Tym niemniej jego nieformalnym sukcesorem stał się Order Odrodzenia Polski nadawany przez Prezydenta RP do dziś.
Na wystawie prezentowane będą przede wszystkim zachowane odznaki orderowe – krzyże, gwiazdy oraz wstęgi, lecz także portrety kawalerów (na wyróżnienie zasługują portrety kawalerów w mundurach Orderu Świętego Stanisława), dyplomy oraz inne dokumenty związane z Orderem Świętego Stanisława. Na szczególną uwagę zasługują nieliczne odznaki orderowe po zidentyfikowanych kawalerach, zachowany do dziś statut orderu ze zbiorów Fundacji Książąt Czartoryskich oraz mundur kawalera Orderu Świętego Stanisława składający się z żupana oraz kontusza ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.
Organizatorzy przygotowali także katalog, w którym znajdą się eseje dotyczące historii Orderu Świętego Stanisława oraz inwentarz zabytków, które znalazły się na wystawie.
Wystawa Order Świętego Stanisława (1765–1831). W 250. rocznicę powołania orderu. Praemiando Incitat
Od 9 maja do 16 sierpnia 2015 roku
Zamek Królewski w Warszawie
Komisarz wystawy: Michał Zawadzki
Od 15 września do 6 grudnia 2015 roku
Zamek Królewski na Wawelu
Kraków
