Drzwi wiejskie

Muzeum Górnośląskie w Bytomiu zaprasza w środę, 23 listopada o godzinie 13.00 na otwarcie wystawy pt. Drzwi wiejskie, która będzie miała miejsce w gmachu głównym przy placu Jana III Sobieskiego 2.

Jest to wystawa ze zbiorów  Muzeum Wsi Opolskiej i  Muzeum  Górnośląskiego.  O tym jak skomplikowana jest historia  drzwi pisze  mgr Elżbieta Wijas-Grocholska, autorka wystawy:

Drzwi jako element architektury wiejskiej nie doczekały się, jak dotąd, osobnego opracowania naukowego ani wystawy im poświęconej, a przecież jest to jeden z najistotniejszych elementów architektury budynku. Istnieją budynki bez okien, nie ma budynków bez drzwi, dlatego celem tej wystawy jest przybliżenie tego ciekawego tematu  oraz próbą uszeregowania drzwi według rozwoju konstrukcji i różnych form zdobienia Otwór – przerwa w murze lub ścianie, spełnia w budownictwie różne funkcje: komunikacyjne, oświetleniowo – wentylacyjne, obronne Itp. Wśród komunikacyjnych rozróżnia się: przejazdowe (bramne) I przejściowe (drzwiowe). Otwór ukształtowany jest zwykle przez węgary, górą zamknięte – nadprożem lub łukiem. Otwory mają kształty: prostokątne, zamknięte półkoliście, zamknięte odcinkowo o zaokrąglonych narożach, zamknięte ostrołukiem, łukiem, okrągłe i półokrągłe.

Drzwi jest to zamknięcie otworu umożliwiające komunikację z danym obszarem lub pomieszczeniem. Drzwi składają się z odrzwi, nadproża, progu i skrzydeł drzwiowych oraz okuć im towarzyszących.Na przestrzeni wieków głównym materiałem do wyrobu drzwi było drewno, zmieniała się tylko ich konstrukcja. Mianem drewna określa się surowiec otrzymany ze ściętych drzew i formowany drogą obróbki w różnego rodzaju sortymenty; w związku z tym zachodzi konieczność terminologicznego odróżnienia drzewa jako żyjącej rośliny drzewiastej, od wyprodukowanego z niej surowca – drewna. Ze względu na konstrukcję drzwi występujące na Śląsku Opolskim można generalnie podzielić na:
– drzwi biegunowe
– drzwi deskowe (Iistwowe i szpungowe (spongowe)
– drzwi deskowe opierzane (klepkowe, szalowane)
– drzwi płycinowe ( filongowe, filungowe, filunkowe)

W takiej kolejności konstrukcyjnej drzwi prezentowane są na wystawie, przy czym drzwi biegunowe oprócz drzwi z Ostrówka nie są osobno eksponowane. Spotkać je można w większości stodół występujących na terenie skansenu. Na wystawę wchodzi się przez półkoliste odrzwia, typowe dla większości dawnych drewnianych budynków mieszkalnych. Przed nimi leży próg ze stosowanym w miastach napisem SALVE (łac. witaj). Drzwi na Śląsku Opolskim znane są już od X wieku. Dowodem są prezentowane drzwi z wykopalisk archeologicznych z opolskiego Ostrówka. Na Ostrówku występowały drzwi wykonane z jednej, szerokiej ( 40 cm) dranicy lub z dwóch dranic (ten typ prezentowany jest na wystawie). Drzwi deskowe jest to najdawniejsze, najbardziej popularne i powszechne rozwiązanie konstrukcji stolarki drzwiowej. Występowały i występują jako drzwi do budynków mieszkalnych (pełne i półdrzwiczki), gospodarczych (półdrzwiczki, pełne, wycięte w górnej części (letnie) – do stajni, jako wrota stodół) i jako bramy, i   furtki do zagród.

Na wystawie prezentowane są:
– półdrzwiczki od budynku mieszkalnego (Dąbrówka ŁubnIańska), -letnie z wycięciem w górnej części (Stary Las), – wewnętrzne z budynku mieszkalnego (Popielów) oraz – pełne z wiatraka (Dobrzeń Wielki).
Drzwi deskowe opierzane chociaż są odmianą drzwi deskowych, ze względu na Ich wyjątkowy I urozmaicony wygląd, na wystawie wydzielone są jako osobna grupa. Dwoje pierwszych drzwi pochodzi z rozebranego w 1997 roku kościoła z Rogów, następne są drzwiami dwuskrzydłowymi z młyna wodnego z Łąki Prudnickiej. Kolejne drzwi z odrzwiami są od spichlerza z Cyprzanowa z wyrytą na węgarach datą 1739. Następne dwuskrzydlłwe drzwi z mlyna wodnego z Łąki Prudnickiej są mocnymi, dębowymi drzwiami łączącymi w dwóch warstwach dwie konstrukcje: deskowo-spongową i płycinową. Następną grupą drzwi są drzwi płycinowe zewnętrzne i wewnętrzne, jednoskrzydłowe I dwuskrzydłowe. Zaczynają drzwi zewnętrzne ze Smolarni, następnie drzwi zewnętrzne z Sadów, jednoskrzydlowe z Dobrzenia WIelkiego oraz zewnętrzne z Łubnian z lat 50-.  XX w. Następnie prezentowane są drzwi wewnętrzne z Unikowlc (XVIIIw), ze Starych Kolni oraz drzwi z prześwitem z Sadów. Zakończeniem prezentacji drzwi są współczesne drzwi gładkie z lat 70. XX wieku i drzwi aktualnie produkowane przez prywatne stolarnie.

Przy każdych drzwiach występują oryginalne metalowe okucia drzwiowe. Celem rozszerzenia tematu okuć na wystawie znajduje się sześć gablot z różnymi okuciami drzwiowymi. WiejskIe okucia drzwiowe zostały częściowo pominięte przy kolekcjach muzealnych, dlatego Ich niewielkie zbiory zostały uzupełnione o zbiory okuć miejskich I pałacowych, na których wieś się często wzorowała.

Okucia znane są od starożytności, wykonywane od średniowiecza z różnych metali, glównie z żelaza, mniej z mosiądzu, miedzi, brązu, cynku, złota I srebra. Od XVIII w okucia dekoracyjne wykonywano najczęściej z mosiądzu I brązu; okucia wzmacniające I zamykające wykonywano z żelaza. Stosowano różne techniki wykonywania: kucie, odlewanie, sztancowanie oraz techniki zdobnicze: grawerowanie, rzeźbienie, malowanie, złocenle, srebrzenie, cynowanie, oksydowanie Itd.
Do 1600r najczęściej stosowane były okucia żelazne wykonywane przez kowali, od XVII wieku przez rzemieślników zorganizowanych w specjalnych cechach.

Wieś znała i używała wyroby żelazne od najdawniejszych czasów, wiemy jednak również, że ze względu na wysoką cenę, stosowała je bardzo oszczędnie. Posiadanie żelaznych zawiasów przy drzwiach, klamki czy kratki w okienku było już dużym wyróżnieniem w stosunku do ogółu wiejskiej społeczności. Zawiasy, wykładki do zamków zapadkowych były przedmiotem "luksusowym", wobec tego ich wygląd nie mógł być obojętny. W związku z tym rozwinęło się w 2 połowie ubiegłego stulecia bogate zdobnictwo wyrobów żelaznych, wyrażające się zarówno w dekoracyjnym kształtowaniu formy wyrobów, jak i w bogatej ornamentyce.
Na wystawie zaprezentowano 20 skrzydeł drzwiowych, w większości ze zbiorów Muzeum Wsi Opolskiej ( bez towarzyszących im odrzwi czy futryn).
Poszerzeniem tematu są plansze graficzne, pokazujące podziały drzwi według różnych konstrukcji, rodzaje okuć, dawne wyroby kowalskie i ślusarskie, dawne projekty drzwi płycinowych itp. Ponadto na ścianach wisi 18 plansz z powiększonymi fotogramami zdjęć archiwalnych oraz współczesnych, wykonanych w większości przez autorkę wystawy w ostatnich dwóch latach na wsi Śląska Opolskiego oraz w Opolu.

Autorka ma nadzieję, że wystawa ta wyjaśni konstrukcję drzwi, wiele pojęć im towarzyszących i zwróci uwagę na piękno dawnych drzwi, które często są niedoceniane i niszczone. Pewnych rzeczy już nigdy nie da się odtworzyć, jak chociażby pięknych i oryginalnych drzwi czy klamek, które zniknęły podczas tzw. "domofonizacji" drzwi.

Wśród eksponatów  pokazanych zostanie kilkadziesiąt eksponatów ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego, między innymi drewniany zamek do drzwi z drewnianym kluczem.     
 
Wystawa będzie czynna do końca stycznia 2006 roku.