28 września 2011 roku o godz. 18.00 w Warszawie odbędzie się wernisaż wystawy Architektoniczna spuścizna socrealizmu w Warszawie i Berlinie. Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa – Karl–Marx–Allee.
Wystawie towarzyszy cykl spotkań Socrealizm. Scenografia władzy: dyskusje z ekspertami (varsavianiści, architekci, historycy i historycy sztuki, dziennikarze, socjolodzy), spacery po Muranowie i MDM-ie, wirtualne spacery multimedialne oraz pokaz filmowy w dniach 30.09–2.10.2011 (piątek-niedziela), których organizatorem jest Dom Spotkań z Historią.
Wystawa prezentuje dziedzictwo architektoniczne socrealizmu na przykładzie dwóch wielkich realizacji: MDM – Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Warszawie i KMA – Karl-Marx-Allee w Berlinie, powstałych w pierwszej połowie lat 50.
MDM i KMA – to zespoły budowlane, które stały się sztandarowymi projektami odbudowy Warszawy i Berlina Wschodniego po II wojnie światowej i czołowymi przykładami socrealizmu w tej części Europy. Na kilkudziesięciu zdjęciach, archiwalnych i współczesnych, pokazujemy założenia urbanistyczne, przykłady najważniejszych budowli, detale architektoniczne, rzeźby, małą architekturę Teksty do wystawy opisują kontekst historyczny, polityczny i społeczny powstania i funkcjonowania obu tych założeń.
Socrealizm, który był obowiązującym kierunkiem w prawie wszystkich państwach socjalistycznych w latach 1948–55, miał ściśle określone zasady zarówno w planowaniu przestrzennym, jak i architekturze; za pomocą prostych, zrozumiałych znaków sztuka miała oddziaływać na zbiorową świadomość ludu, być nośnikiem ideologii. Obowiązywało hasło: narodowa w formie i socjalistyczna w treści. Prezentacja dwóch zespołów: Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Warszawie oraz alei Karola Marksa w Berlinie pozwala zauważyć, jaki wpływ na urbanistykę i architekturę obydwu założeń miała doktryna socrealistyczna. Monumentalizm, osiowość i symetria kompozycji, przeskalowanie proporcji, swobodne powielanie i mieszanie różnych wzorców historycznych w obrębie jednego obiektu oraz dosłowność formy, nie pozostawiająca żadnych wątpliwości co do przekazu – mówi architekt Maria Wojtysiak, autorka scenariusza wystawy.
Ekspozycja została przygotowana w ramach programu kulturalnego prezydencji Polski w Radzie Unii Europejskiej, 20-lecia partnerstwa Warszawy i Berlina oraz 20-tej rocznicy podpisania Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec. Stanowi kolejny etap realizacji projektu Tożsamość Miasta. Modernizm i Antymodernizm w powojennym dziedzictwie kulturowym zainicjowanego przez Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków i Urząd konserwatorski Miasta Berlina, do którego włączyło się szereg instytucji polskich i niemieckich. Projekt obejmuje m.in. badania nad dziedzictwem architektonicznym socrealizmu oraz opracowanie wytycznych dla jego ochrony.
WARSZAWA
Niemieckie działania wojenne lat 1939–44 doprowadziły do zniszczenia Warszawy na niespotykaną dotąd skalę; 72% zabudowy mieszkaniowej miasta zostało zburzone i spalone. Działające od lutego 1945 roku Biuro Odbudowy Stolicy rozpoczęło inwentaryzację zniszczeń.
W czerwcu 1945 roku Rada Ministrów podjęła decyzję o odbudowie Warszawy. Zgodnie z wizją zawartą w Planie Sześcioletnim Odbudowy Warszawy z 1950 roku, autorstwa prezydenta Bolesława Bieruta, nowa Warszawa miała stać się miastem socrealistycznym. Jednym z priorytetowych założeń była budowa zespołu osiedli mieszkaniowych w ścisłym centrum stolicy. W myśl sztandarowego hasła kreatorów socrealistycznej Warszawy – głoszącego wprowadzenie robotników do śródmieścia. Dlatego też założenie projektowanej Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej oparto o najważniejszą arterię Śródmieścia – ulicę Marszałkowską. Priorytetem było wykreowanie nowej, monumentalnej, reprezentacyjnej przestrzeni miejskiej. Aby zrealizować projekt, wyburzono wiele starych kamienic.
Prace projektowe powierzono zespołowi Pracowni MDM pod kierownictwem Józefa Sigalina; wraz z nim głównymi projektantami byli: Stanisław Jankowski, Jan Knothe i Zygmunt Stępiński. MDM miało zasiedlić 45 tysięcy mieszkańców, a budynki miały wyróżniać się wyższym od przeciętnego standardem. Zaplanowano wiele obiektów użyteczności publicznej. Prace nad kolejnymi odcinkami MDM I, II i III – trwały od 1950 do 1956 roku.
Zbudowane z wielkim rozmachem osiedle MDM miało reprezentacyjny charakter i wielkomiejski szyk. Wzorowane na formach klasycystycznych czy renesansowych budynki w stylu socrealistycznym dekorowano wydatnymi gzymsami i attykami. Wysokie partery ukryto w ciągach arkadowych podcieni, nad którymi powstały rozległe tarasy. W myśl obowiązującej zasady syntezy sztuk architekturę wzbogacono monumentalnymi rzeźbami figuralnymi, płaskorzeźbami, metaloplastyką, mozaikami, sgrafitto, elementami małej architektury, misternie projektowano posadzki placów i ulic oraz układy zieleni. Stworzono nowe oblicze Śródmieścia Warszawy.
BERLIN
Po II wojnie światowej Berlin, podzielony na część wschodnią i część zachodnią, stał się miejscem bezpośredniej rywalizacji systemów politycznych. Podział ten widoczny jest również do dziś w architekturze i układzie urbanistycznym miasta. Spektakularnym projektem odbudowy we wschodniej części Berlina jest monumentalna aleja Karl-Marx-Allee (do 1961 roku aleja Stalina), położona w dzielnicach Friedrichshain i Mitte. Magistrala, przy której wybudowano kompleks urbanistyczny, przebiega wzdłuż zniszczonej podczas wojny Große Frankfurter Straße (Frankfurter Allee), jest częścią osi wschód-zachód, przecinającej Alexanderplatz, Marx-Engels-Forum, aż do bulwaru Unter den Linden.
Po wojnie priorytetem było budownictwo mieszkaniowe, ale KMA miała służyć również jako reprezentacyjna przestrzeń ulicznych parad i pochodów.
Powstające tuż po wojnie budowle nawiązywały do tradycji przedwojennego modernizmu. Po roku 1950 nastąpił zwrot ku budownictwu monumentalnemu, opartemu na kompozycjach barokowych. Pierwszym, zrealizowanym zgodnie z doktryną architektoniczną stalinizmu, modelowym obiektem w Berlinie był gmach ambasady Związku Radzieckiego (1949–51) przy bulwarze Unter den Linden.
Konkurs na projekt reprezentacyjnej alei Stalina ogłoszono w 1951 roku. Została zaprojektowana w nowym, socrealistycznym stylu. Hermann Henselmann i autorzy pozostałych zwycięskich projektów utworzyli sześć zespołów dla sześciu planowanych etapów budowy. W grudniu 1952 roku oddano do użytku pierwsze mieszkania, w 1953 roku ukończono zachodni odcinek alei Karola Marksa i plac Strausberger, a rok później zamknięto pierwszy etap budowy alei Karola Marksa.
Po śmierci Stalina w 1953 roku nastąpiły zmiany, które miały wpływ na politykę urbanistyczną NRD. Czas monumentalnych budowli się skończył, a przyszłość widziano w powszechnym uprzemysłowieniu technologii budowlanej; od połowy lat 50. eksperymentowano w NRD z elementami prefabrykowanymi. Drugi etap budowy Karl-Marx-Allee przybiegał już według nowej doktryny i w nowej technologii (płyty betonowe).
Organizatorzy: Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków, Urząd Konserwatora Miasta i Landu Berlin, Dom Spotkań z Historią, Niemieckie Muzeum Historyczne, Winfried Brenne Architekten. Partnerzy: Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej, Instytut Polski w Berlinie.
Wystawie towarzyszy album: Architektoniczna spuścizna socrealizmu w Warszawie i Berlinie. Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa – Karl–Marx–Allee, zawierający ponad 100 zdjęć archiwalnych i współczesnych, opracowany w trzech wersjach językowych: polskiej, niemieckiej i angielskiej.
Autorką scenariusza wystawy i koncepcji albumu jest architekt Maria Wojtysiak, projektu graficznego – Łukasz Kamieniak.
Wernisaż: 28 września 2011, godz. 18.00, ul. Karowa 20 w Warszawie.
Architektoniczna spuścizna socrealizmu w Warszawie i Berlinie.
Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa – Karl-Marx-Allee
Galeria plenerowa Domu Spotkań z Historią
28.09–27.11.2011
