Do 21 grudnia w muzeum Miasta Turku można oglądać wystawę Tadeusz Kościuszko – w kręgu tradycji ludowej i narodowej. Ekspozycja pokazuje miejsce Powstania Kościuszkowskiego w naszej pamięci zbiorowej.
Wystawa Tadeusz Kościuszko – w kręgu tradycji ludowej i narodowej została stworzona w Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie jako jedna ze zbioru wystaw czasowych wypożyczanych na zewnątrz dla popularyzowania tej części historii Polski, która jest związana z polskim ruchem ludowym. Składa się z 23 plansz tekstowo-ilustracyjnych oraz kilkudziesięciu eksponatów.
Na początek – postać Naczelnika i jego biografia. Insurekcja 1794 r. była pierwszym z naszych wielkich powstań narodowych, jednocześnie jedynym, które jest określane nazwiskiem jego wodza. Tadeusz Kościuszko miał bowiem tak ogromny wpływ na wybuch i przebieg Insurekcji, że kiedy 10 października 1794 r. w starciu pod Maciejowicami dostał się do niewoli rosyjskiej, oznaczało to de facto przegraną całej sprawy. Jego słynna Przysięga na Rynku Krakowskim 24 marca 1794 r. sama w sobie jest wydarzeniem historycznym oraz symbolicznym początkiem Insurekcji. Jedna z plansz wystawy pokazuje tę scenę, jak również tekst Aktu Powstania. Nie tylko jego treść ma tutaj znaczenie, ale też styl ówczesnej polszczyzny, tak odmiennej od języka, którym się dzisiaj posługujemy.
Dalej Bitwa pod Racławicami 4 kwietnia 1794 r. i kluczowy jej moment – szarża kosynierów, czyli chłopów uzbrojonych w kosy osadzone na sztorc na rosyjskie armaty. Bohater tej szarży Wojciech Bartos, który po bitwie został mianowany przez Kościuszkę chorążym grenadierów krakowskich i zwolniony z pańszczyzny, w związku z tym zmienił nazwisko na Bartosz Głowacki. Mimo tego, że niedługo potem stracił życie (zmarł od ran odniesionych w Bitwie pod Szczekocinami 6 czerwca przeciwko połączonym siłom rosyjsko-pruskim), to stał się postacią historyczną, symbolem chłopa-patrioty świadomego politycznie i narodowo. Jedną z ilustracji planszowych jest tutaj obraz Modlitwa przed bitwą Józefa Chełmońskiego (z 1906 r.). Cała ekspozycja bardzo podkreśla rolę legendy racławickiej i bartoszowej dla kształtującego się pod zaborami ruchu ludowego.
Dzieckiem tej legendy były m.in. Drużyny Bartoszowe, powstałe we Lwowie w 1908 r. z inicjatywy Wawrzyńca Dayczaka, grupujące patriotycznie nastawioną młodzież z ówczesnej Galicji Wschodniej, która następnie zasilała szeregi polskich organizacji politycznych i wojskowych w trakcie i po zakończeniu I Wojny Światowej, walcząc o niepodległość i granice odrodzonej Polski.
Jedna z plansz jest poświęcona Panoramie Racławickiej, obrazowi nie mniej słynnemu niż samo Powstanie Kościuszkowskie. Obraz namalowano w latach 1893–94 na 100-lecie Insurekcji z inicjatywy Rady Miasta Lwowa, która zamówiła dzieło u Jana Styki w stylu modnej wówczas panoramy jako główną atrakcję Powszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie w 1894 r. Styka zaprosił do uczestnictwa Wojciecha Kossaka oraz kilku innych malarzy.
Ostatnich kilka plansz pokazuje miejsce Powstania Kościuszkowskiego w naszej tradycji kulturowej i politycznej. Widzimy tutaj zaproszenia, widokówki, druki okolicznościowe nawiązujące do Insurekcji, obchody kolejnych rocznic oraz odsłonięcie imponującego pomnika Bartosza Głowackiego na polu racławickim w 200. rocznicę Powstania.
Najcenniejsze rzeczy znajdują się jednak w gablotach – to oryginalne dokumenty powstańcze z 1794 r., sporządzone na papierze czerpanym: Odezwa Tadeusz Kościuszko Naczelnik Siły Zbroyney Narodowey Do Obywatelów Polski i Litwy, Druk Ulotny Rady Zastępczej Tymczasowej pod jego naczelnictwem (tak to sformułowano), Paszport wydany przez Komisję Porządkową woj. lubelskiego, bilety skarbowe z 1794 r. o nominale 4,5, 10 i 100 zł, pocztówki z początku XX wieku ze scenami z Powstania, banknoty z 1919 r. z wizerunkiem Naczelnika Kościuszki oraz fotografia jego dworku rodzinnego w Mereczowszczyźnie z lat 30. XX wieku. Wreszcie medale i odznaki pamiątkowe nawiązujące do tej tradycji. Ostatni z pokazywanych jest z roku 1984.
Wystawa nie omawia chronologicznie dziejów Powstania z 1794 r., nie jest to jej zadaniem. Wskazuje rolę tradycji kościuszkowskiej w procesie kształtowania się naszej obecnej świadomości narodowej. Szczególnie ważna była legenda Bartosza Głowackiego i Racławic dla rodzącego się ruchu ludowego. Szarża kosynierów odbiła się szerokim echem nie tylko w Rzeczpospolitej, ale też poza jej granicami. Dlatego też postać walczącego, polskiego chłopa – kosyniera właśnie – szybko stała się symbolem polskiego powstańca w ogóle. Uwidoczniło to się szczególnie kilkadziesiąt lat później, podczas Powstania Styczniowego.
Artur Kolęda
Tadeusz Kościuszko – w kręgu tradycji ludowej i narodowej
Od 24 października do 21 grudnia 2014 roku
Muzeum Miasta Turku
