Dwóch litewskich intelektualistów – Tomas Venclova, od młodości związany z opozycją antykomunistyczną, w końcu pozbawiony obywatelstwa przez władze ZSRR, oraz Leonidas Donskis, filozof i aktywny uczestnik debaty publicznej – korespondencyjnie prowadziło głęboką wymianę myśli. Ich listy ukazały się w książce Poszukiwanie optymizmu w epoce pesymizmu. Europa Wschodnia – przeczucia i prognozy.
Ich rozmowa wykracza jednak zdecydowanie poza osobiste doświadczenia – jej przedmiotemsą wyrażane w Europie Wschodniej przewidywania, w których dysydenci, opozycjoniści, krytycy społeczni, pisarze i komentatorzy z tego regionu określili położenie, możliwości oraz przyszłość Europy i świata. Przegląd prognoz, zarówno tych konserwatywnych i reakcyjnych, jak i liberalnych i demokratycznych zawiera także wnikliwą diagnozę współczesnej sytuacji – nastania czasu poważnych wyzwań i kryzysów w związku z polityką Władimira Putina i sytuacją na Ukrainie.
Proroctwa wschodnich Europejczyków dotkniętych bezpośrednio totalitaryzmami XX wieku, które naznaczyły także losy ich krajów, stanowią wielką wartość, zwłaszcza w obliczu współczesnych wyzwań stojących przed naszą częścią Europy.
Leonidas Donskis (ur. 1962) – filozof, eseista i publicysta, jeden z najbardziej rozpoznawalnych uczestników debaty publicznej na Litwie. Jest kontynuatorem litewskiej tradycji liberalnej. Wykładał na uczelniach w USA, Wielkiej Brytanii i Finlandii, od lat jest związany z Uniwersytetem Witolda Wielkiego w Kownie.
Tomas Venclova (ur. 1937) – poeta, tłumacz i eseista, najbardziej nagradzany litewski pisarz. W latach 60. mieszkał w Moskwie i Petersburgu, a od lat 70. działał w kręgach dysydenckich na Litwie. W 1977 roku opuścił ZSRR, za co został pozbawiony obywatelstwa sowieckiego. Od 1980 roku wykłada literaturę polską i rosyjską na Uniwersytecie Yale.
Drogi Tomasie,
prorocy oraz proroctwa z Europy Wschodniej to nie żadna fikcja. Andriej Amalrik, Aleksandras Štromas, Andriej Piontkowski (który przed dwudziestoma laty niemal precyzyjnie przewidział putinizm, ten ponowoczesny faszyzm XXI wieku, będący zagrożeniem dla Europy i całego świata), Adam Michnik, a wreszcie Ty sam daleko przewyższacie analityków i prognostyków z Europy Zachodniej. Prawdę mówiąc, nie ma w tym nic nadzwyczajnego, przecież oddech szatana w polityce czuli przede wszystkim wschodni Europejczycy.
[…] Zatem Litwa i świat w XXI wieku. Proroctwo Tomasa Venclovy. Koniec XX wieku przewidziałeś wręcz precyzyjnie. Czy odważyłbyś się sformułować prognozy dotyczące przyszłości naszego dramatycznie odmienionego świata oraz nas samych w XXI wieku?Drogi Leonidasie,
trudno z należytą rezerwą i dystansem dzielić się myślami, kiedy dogania nas, a nawet wyprzedza historia. Sytuacja w Europie Wschodniej zmienia się z dnia na dzień. Teraz, gdy to piszę, zaczyna niby wchodzić w życie nowy rozejm na Ukrainie. Jest on, oczywiście, kruchy i tymczasowy – po miesiącu, dwóch, a może i wcześniej, działania wojenne niemal niewątpliwie zostaną wznowione. Rosja Władimira Putina nie zrezygnowała z dalekosiężnych celów – z destabilizacji Ukrainy, przywrócenia jej w ten czy inny sposób do swojej strefy oraz dalszego intensyfikowania rewanżystowskiej polityki, która zagraża nam i całemu światu zachodniemu.
[…] W tej rzeczywiście niewesołej sytuacji mogę przepowiedzieć tyle: wiek XXI nie będzie łatwy. W najgorszym wypadku będzie tak samo trudny albo nawet trudniejszy niż wiek XX, choć sądziliśmy, że groza tego wieku nie może się powtórzyć. Nie ujrzę większej części nowego stulecia, jednak obchodzi mnie los wnuków, także moich wnuków (zresztą jednego wnuka mam w Rosji). Sądzę, że najgorszego przypadku możemy uniknąć, jednak tylko wtedy, jeśli nie zarazimy się duchem przeciwnika.(fragment)
Leonidas Donskis, Tomas Venclova, Poszukiwanie optymizmu w epoce pesymizmu. Europa Wschodnia – przeczucia i prognozy
Premiera: październik 2015 roku
Kolegium Europy Wschodniej we Wrocławiu
